Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, Το όνειρο ενός γελοίου (προεκλογική ανάρτηση)

Μια αλληγορία με ελεύθερους συνειρμούς για το χαμένο παράδεισο της Ζωής στη Γη

Ω πόσο είναι οδυνηρό να ξέρεις μόνος την αλήθεια: Η Γη κάποτε ήταν ευτυχισμένη και αγνή, ανήκε στους πρώτους-πρώτους προπάτορές μας που ήταν ψυχές αγνές, ήξεραν το σαρκικό έρωτα κι είχαν παιδιά…. Όλα τα καλά πνεύματα, η επιστήμη, η σοφία και το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, τους κρατούσαν ενωμένους σε μια λογική κοινωνία. Αλλά το αίσθημα της αυτοσυντήρησης εξασθένησε άξαφνα. Ήρθαν οι εγωιστές κι οι φιλήδονοι και ζήτησαν ορθά κοφτά ή όλα ή τίποτα. …

 Ω! αν όλος ο κόσμος ήθελε να θέλει, όλα θα είχανε γίνει κιόλας!  

Και μήπως είναι τίποτα άλλο από ένα όνειρο η ζωή μας;

Είμαι ένας άνθρωπος γελοίος. Τώρα με λένε τρελό. Θα ήταν τίτλος τιμής αν γι’ αυτούς δεν εξακολουθούσα να είμαι το ίδιο γελοίος. Αλλά δεν δυσανασχετώ πια, όλος ο κόσμος μου είναι αρκετά συμπαθής, ακόμη κι όταν με κοροϊδεύουν και θα έλεγε κανείς, πως τότε ίσα ίσα μου είναι συμπαθής. Θα γελούσα κι εγώ μαζί με αυτούς ευχαρίστως, όχι τόσο για μένα, αλλά για να τους κάνω ευχαρίστηση, αν δεν δοκίμαζα τόση θλίψη κοιτάζοντάς τους. Θλίψη να βλέπω πώς δεν γνωρίζουν την αλήθεια, αυτή την αλήθεια που γνωρίζω εγώ. Τι σκληρό είναι να την γνωρίζεις μόνος εσύ! Αλλά δεν θα καταλάβουν.. όχι, δεν πρόκειται να καταλάβουν..

…………………………………………………………….

Σιγά σιγά κατέληξα στο συμπέρασμα ότι ποτέ δεν υπήρξε τίποτε. Έπαψα τότε να ερεθίζομαι με τους ανθρώπους και κατέληξα να μη τους προσέχω καθόλου. Αυτή η διάθεση εκδηλωνόταν ακόμη και στις πιο ασήμαντες περιστάσεις της ζωής: μου συνέβαινε, λόγου χάρη, περπατώντας στο δρόμο, να σκοντάφτω πάνω τους. Όχι γιατί με είχαν απορροφήσει οι σκέψεις, γιατί τότε δεν θα σκεφτόμουν όσα σκέφτομαι: τα πάντα μου ήταν αδιάφορα. Να μπορούσα τουλάχιστον να βρω τη λύση των προβλημάτων! Ούτε ένα δεν είχα λύσει. Και ο Θεός ξέρει πόσες λύσεις είχα προτείνει! Αλλά, επειδή αδιαφορούσα για όλα, πήγαν και τα προβλήματα στο βρόντο. Να όμως που ξέρω την αλήθεια. Αυτή την αλήθεια την έμαθα τον περασμένο Νοέμβρη, στις τρεις Νοεμβρίου ακριβώς, και από τότε την έχω σταθερά χαραγμένη στη μνήμη μου. [...]

Τι παράξενο πράγμα το όνειρο! Ώστε υπάρχει, λοιπόν, και πέραν του τάφου ζωή!

Ένας χρόνος! Να ένας ολόκληρος χρόνος που μένω άγρυπνος κάθε νύχτα ως την αυγή. Περνώ τη νύχτα κοντά στο τραπέζι μου, στην πολυθρόνα μου, χωρίς να κάνω τίποτα. Δε διαβάζω, δε σκάφτομαι. Αφήνω να περνούν ελεύθερα οι σκέψεις από το κεφάλι μου. Και βλέπω κάθε νύχτα ένα ολόκληρο σπαρματσέτο να λιώνει… Άξαφνα έστρεψα αντίθετα το ζήτημα και είπα μέσα μου αν προτού ζήσω στη Γη είχα ζήσει στον άρη ή στη Σελήνη, αν είχα κάνει την πιο πρόστυχη και πιο αχρεία πράξη, μία από τις πράξεις εκείνες που μόλις μπορεί να φανταστεί κανείς τη φρίκη τους πάνω σ’ ένα βραχνά, κι αν η πράξη μου είχε γίνει γνωστή κι όλο το αίσχος της με είχε βρωμίσει, πως αν κατόπιν ερχόμουν στη Γη έχοντας τη συνειδητή ανάμνηση της πράξης που έκανα στον άλλο πλανήτη, κι αν ήμουν ωστόσο βέβαιος πως δεν θα ξαναγύριζα εκεί ποτέ, τι θα σκεφτόμουν κοιτάζοντας τη σελήνη; Αυτό θα μου ήταν αδιάφορο; Θα ντρεπόμουνα ή όχι;

Τότε έξαφνα κοιμήθηκα, πράγμα που δε μου συνέβαινε ποτέ αυτή την ώρα. Και κοιμήθηκα χωρίς να το καταλάβω. Τι παράξενο πράγμα το όνειρο! Πότε το όραμα παρουσιάζεται με μια τρομακτική ενέργεια και αριστοτεχνία χρυσοχόου και πότε, όπως συμβαίνει αυτό στην απόσταση το χρόνο, οι αντιφατικές έννοιες ανακατεύονται με εικόνες συγκεχυμένες. Μου φαίνεται πως τα όνειρα διεγείρουν όχι το πνεύμα αλλά την επιθυμία, όχι το κεφάλι αλλά την καρδιά….

Ακούστε.

Άξαφνα, ονειρεύομαι πως καθώς καθόμουνα, διευθύνω το περίστροφο  στην καρδιά (στην καρδιά και όχι στο κεφάλι, αν και πριν είχα αποφασίσει να πετάξω τα μυαλά μου στον αέρα, βάζοντάς το πάνω στο δεξιό κρόταφο). Περιμένω ένα δυο δευτερόλεπτα ακίνητος. Το σπαρματσέτο μου, το τραπέζι και ο τοίχος γύρω μου αρχίζουν να ταλαντεύονται, να τρικλίζουν… Πυροβολώ αμέσως…. Δεν αισθάνθηκα κανένα πόνο, μα ο πυροβολισμός μ’ έκανε να συγκλονιστώ δυνατά και μονομιάς όλα εξαφανίστηκαν γύρω μου όλα έπεσαν σ’ ένα φοβερό σκοτάδι μέσα. Ήμουν σαν τυφλός και βουβός… Ύστερα ξαναβρέθηκα πλαγιασμένος πάνω σε κάτι σκληρό, ξαπλωμένος ανάσκελα και μη μπορώντας να κάνω την παραμικρή κίνηση. Και να τώρα με πηγαίνουν μέσα σ’ ένα φέρετρο. Το αισθάνομαι να γέρνει από δω κι από κει, σύμφωνα με το βάδισμα εκείνων που με σηκώνουν, και για πρώτη φορά μου έρχεται η ιδέα πως είμαι νεκρός. Το ξέρω, δεν αμφιβάλλω, δεν επαναστατώ και όμως, αισθάνομαι, σκέφτομαι… ζω λοιπόν… μα είμαι πεθαμένος. Όπως συνήθως στα όνειρα, δέχομαι ο πράγμα χωρίς αντιλογία.

Και να που με κατεβάζουν μέσα στη γη. Όλοι φεύγουν, και εγώ μένω μόνος, ολομόναχος. Δεν κουνάω ούτε ένα μέλος μου. Πριν, στα νυχτέρια μου, όταν συλλογιόμουν πως θα ήμουν μέσα στον τάφο, η μόνη ιδέα που μου ερχόταν είτανε το αίσθημα της υγρασίας και του κρύου. Έτσι και τώρα, ένοιωθα πως κρύωνα πολύ, και προπαντός στην άκρη των δαχτύλων των ποδιών μου, μα δεν ένοιωθα τίποτε άλλο απ' αυτό.

Κειτόμουν, και, παράξενο πράγμα, δεν περίμενα τίποτα, και παραδεχόμουν χωρίς να το αμφισβητώ πως ένας πεθαμένος δεν πρέπει τίποτα να περιμένει. Μα είχε υγρασία. Δεν ξέρω πόσο έμεινα έτσι, μια ώρα, ίσως και μερικές μέρες, μπορεί και πολλές μέρες. Και να που ξαφνικά, πάνω στο κλειστό αριστερό μου μάτι, μέσ' από το σκέπασμα του φέρετρου, έπεσε μια σταγόνα νερό, κι' ύστερα μια άλλη, κι' έτσι συνέχεια, σε κάθε λεπτό της ώρας. Ένα βαθύ πείσμα μου ’καψε την καρδιά, κι' ένοιωσα ένα αίσθημα φυσικής αδιαθεσίας: «Είναι από την πληγή μου, σκέφτηκα- είναι η πιστολιά που τράβηξα, και η σφαίρα βρίσκεται αυτού». Κι οι σταγόνες μαζεύονταν μια κάθε λεπτό. Πέφτανε ολόισια πάνω στο κλειστό μου μάτι. Και τότε, ξαφνικά φώναξα, όχι βέβαια με τη φωνή μου αφού ήταν παράλυτη, μα με όλο μου το είναι, τον αυθέντη εκείνον που ήμουν παίγνιό του.

«-Όποιος κι' αν είσαι, αν παραδεχτώ ότι είσαι και πως υπάρχει κάτι το πιο λογικό απ' αυτά που είμαι παίγνιο του, κι άφησε να γίνει εδώ αυτό. Αν μου επιβάλλεις αυτή τη γελοιοποίηση κι' αυτή τη βλακώδη επιβίωση για να με εκδικηθείς για τη βλακώδη, αυτοκτονία μου, ποτέ, όσο μεγάλο κι' αν είναι το μαρτύριο που μπορεί να μου επιβληθεί, δεν θα φτάσει την σιωπηλή περιφρόνηση που θα νοιώσω, έστω κι' αν βαστάξει χιλιάδες χρόνια αυτό το μαρτύριο!»

Έτσι είπα, και σώπασα. Πέρασα κοντά ένα λεπτό μέσα σε βαθειά σιωπή, και μάλιστα έπεσε άλλη μια σταγόνα, μα ήξερα, ήξερα και πίστευα με απόλυτη κι' ακλόνητη βεβαιότητα πως όλα θ' αλλάζανε την ίδια στιγμή. Και να, που ξαφνικά άνοιξε ο τάφος μου. Δηλαδή, δεν ξέρω αν άνοιξε και άδειασε, μα με άρπαξε ένα σκοτεινό και άγνωστο ον και βρεθήκαμε μέσα στο διάστημα. Ξαφνικά, ξαναβρήκα το φως μου, η νύχτα είτανε βαθειά και ποτέ, ποτέ μου δεν είχα ξαναδεί τέτοια σκοτάδια! Πηγαίναμε μέσα στο διάστημα κι' είχαμε κιόλας ξεμακρύνει πολύ από τη γη. Δε ρώτησα τίποτε αυτόν που με μετέφερε. Περίμενα, κλεισμένος αλαζονικά μεσ' στη σιωπή μου, ήμουν βέβαιος πως δεν φοβόμουνα, - κι' αναγάλλιαζα από ενθουσιασμό με τη σκέψη πως δε φοβόμουν. Δε θυμάμαι, κι' ούτε μπορώ να υπολογίσω πόσο καιρό πετούσαμε• ολ' αυτά γίνονταν όπως γίνεται πάντα στ' όνειρο όταν διασχίζουμε το χρόνο και το χώρο, παραβιάζοντας όλους τους νόμους του είναι και της λογικής, και δε στεκόμαστε παρά μόνο στα σημεία που ποθεί η καρδιά μας.

Θυμάμαι, πως ξαφνικά είδα εν' αστεράκι μέσ' στο σκοτάδια. - Είν' ο Σύριος; ρώτησα χωρίς να μπορώ να κρατηθώ, μ' όλο που το ’θελα πολύ. -«Όχι, είναι τ' αστέρι που είχες δη μεσ' απ' τα σύννεφα, σα γύριζες σπίτι σου», μου απάντησε το ον που με μετέφερε. Ήξερα πως ήταν ανθρώπινης καταγωγής, μα περίεργο πράγμα, δεν το συμπαθούσα καθόλου αυτό το ον, και μάλιστα μου προκαλούσε βαθειά απέχθεια. Περίμενα πως θα ’βρισκα το απόλυτο μηδέν, και γι' αυτό έχωσα τη σφαίρα στην καρδιά μου. Και τώρα, να που βρισκόμουν στην αγκαλιά ενός όντος, όχι ανθρώπινου βέβαια, μα που ήταν και υπήρχε.

«Ώστε υπάρχει λοιπόν πέραν του τάφου ζωή!» σκέφτηκα μ' εκείνη την παράξενη ζαλάδα του ονείρου, μα ωστόσο, η καρδιά μου διατηρούσε κατά βάθος την ουσιαστική αρετή της: «αφού θα ξαναϋπάρξω, έλεγα μέσα μου, και θα ξαναζήσω επειδή το θέλει μια αδυσώπητη βούληση, δε θέλω ούτε να νικηθώ ούτε να ταπεινωθώ!»- ……… Πηγαίναμε μεσ' από αβυθομέτρητα σκοτάδια. Από καιρό, δεν έβλεπα πια τους γνωστούς μου αστερισμούς. Ήξερα πως στο βάθος τ' ουρανού υπάρχουν αστέρια που οι αχτίνες τους φτάνουνε στη γης μόνο υστέρα από χιλιάδες κι εκατομμύρια χρόνια, ίσως να χαμε περάσει κιόλας αυτά τα χρονικά διαστήματα. Περίμενα κάτι, γεμάτος από ένα νοσταλγικό πόνο που μου ράγιζε την καρδιά. Και ξαφνικά ένα πολύ γνωστό συναίσθημα που μου ’φερνε βαθιές αναμνήσεις με συγκλόνισε ολόκληρο. Ξανάβλεπα τον ήλιο μας! Ήξερα πως δεν μπορούσε να είναι ο ήλιος μας, εκείνος που γέννησε τη γη μας, και πως βρισκόμαστε σε άπειρη απόσταση από τον ήλιο μας, μα μέσα μου καταλάβαινα πως ήταν ένας ήλιος απόλυσα όμοιος με τον δικό μας, κάτι σαν αντίλαλος και σαν σωσίας του. Μια απέραντη, τρυφερότητα πλημμύρισε την ψυχή μου, φέρνοντάς της ενθουσιασμό: Το φως εκείνου που με δημιούργησε αντιλαλούσε μεσ' στην καρδιά μου και την ανάσταινε, κι' ένοιωσα για πρώτη φορά από τότε που κατέβηκα στον τάφο το γυρισμό της ζωής, της παλιάς ζωής.

-Αφού είναι ο ήλιος, ακριβώς ο ίδιος ήλιος με τον δικό μας, τότε που είναι η γη;- Κι ο σύντροφος μου μου 'δειξε εν' αστέρι σα σμαράγδι που αστροφτοκόπαγε μέσα στη νύχτα.
Πετούσαμε ολόισια καταπάνω του.
-Μα είναι δυνατόν να γίνονται τέτοιες επιστροφές μέσα στο σύμπαν, είναι δυνατό να είν' αυτός ο φυσικός νόμος; Κι' αν είναι γης αυτό μπορεί να ’ναι η ίδια γης με τη δικιά μας;... Εντελώς όμοια, το ίδιο δύστυχη και το ίδιο φτωχιά, κι' όμως αγαπητή, αιώνια αγαπημένη, μια γης που ξέρει ν' αγαπιέται ακόμα και απ' τα πιο αχάριστα παιδιά της;... Φώναξα αναρριγώντας από αβάσταγη, αγάπη γι' αυτή τη γης που γεννήθηκα και που λιποτάχτησα απ' αυτήν.

-Θα τα μάθεις όλα, μου απάντησε ο σύντροφός μου, και στα λόγια του, διαφαινόταν ένας θλιμμένος τόνος.

Μα γρήγορα ζυγώναμε στον πλανήτη. Μεγάλωνε μπρος στα μάτια μου, κι άρχισα κιόλας να διακρίνω τον ωκεανό και τα περιγράμματα της Ευρώπης, όταν ξαφνικά ένα παράξενο αίσθημα ζήλειας - μια ευγενική και άγια, ζήλεια - άναψε μεσ' στην καρδιά μου. Πως μπορεί να γίνεται μια τέτοια επανάληψη, είπα μέσα μου, και για ποιο σκοπό; Αγαπώ, και μόνο αυτή τη γης που άφησα μπορώ ν' αγαπήσω, που πάνω της έμμειναν οι στάλες απ' το αίμα μου, όταν, σαν αχάριστος γιός, έβαλα τέλος στη ζωή μου με μια πιστολιά πάνω στην καρδιά μου. Μα ποτέ, όχι, ποτέ δεν έπαψα να την αγαπώ αυτή τη γης, ακόμα και κείνη, τη νύχτα που την αποχαιρέτησα. Να υπάρχει τάχα ο πόνος πάνω σ' αυτή την καινούργια γης; Εκεί - πέρα, στη γης μας, μόνο με πόνο μπορούμε, ν' αγαπήσουμε, και μόνο μεσ' απ' τον πόνο. Δεν ξέρουμε ν' αγαπούμε διαφορετικά, κι' ούτε ξέρουμε άλλη αγάπη. Ζητώ τον πόνο για να μπορέσω ν' αγαπήσω, ποθώ, διψώ ν' αγκαλιάσω κλαίγοντας αυτή τη μοναδική γης που παράτησα, και δε θέλω να ζήσω, αρνιέμαι να ζήσω σ' οποιανδήποτε άλλη! ...

Μα κιόλας, ο σύντροφός μου μ' είχε παρατήσει.

Ξαφνικά, χωρίς να το καταλάβω, βρέθηκα σ' αυτή την άλλη γη, μέσα στο εκθαμβωτικό φως μιας ηλιόλουστης μέρας, όμορφης σαν τον παράδεισο. Μου φαινότανε σα να βρισκόμουν σ' ένα από κείνα τα νησάκια του ελληνικού αρχιπελάγους της γης μας ή κάπου αλλού στα ερείπια μιας ηπείρου, κοντά στο αρχιπέλαγος. Σ' εκείνα τα μέρη, όλα είτανε ακριβώς όπως και σε μας, κι' όμως όλα ακτινοβολούσαν με μια σοβαρή κι' επίσημη χαρά, πού έφτανε ως το υπέροχο. Μια σμαραγδένια θάλασσα έσκαζε απαλά στην ακρογιαλιά, χαϊδεύοντάς την με φανερή, σαρκική και σχεδόν συνειδητή αγάπη. Δέντρα με θαυμαστά κλωνάρια ορθώνονταν μ' όλο τον οργιώδη χυμό τους, και τ' αναρίθμητα φυλλαράκια τους, κι' είμαι βέβαιος πως με χαιρετούσανε με το γλυκό τους θρόισμα και μοιάζανε σα να ψιθυρίζανε ερωτόλογα. Το λιβάδι αστραφτοκοπούσε με τη φλογερή και χυμώδη άνθησή του. Τα πουλιά σκίζανε σμήνη - σμήνη τον αέρα, κι' έρχονταν άφοβα ν' ακουμπήσουνε στους ώμους και στα χέρια μου με χαρούμενα φτεροκοπήματα. Ύστερα, είδα επιτέλους και τους κατοίκους αυτής της μακάριας γης. Ήρθανε μόνοι τους κοντά μου, με περιτριγύρισαν και με φιλούσαν. Παιδιά του ήλιου, παιδιά του ήλιου τους - ω! τι ωραίοι που ήταν! Ποτές στη γης μας δεν είχα δει τόση, ομορφιά στον άνθρωπο! Μόνο στα παιδιά μας, και μάλιστα στα πρώτα παιδικά τους χρόνια, μπορούσες να διακρίνεις κάτι σα μια μακρινή ανταύγεια, μα πολύ εξασθενημένη, αυτής της ομορφιάς. Τα μάτια αυτών των μακάρων λάμπανε ολοκάθαρα. Τα πρόσωπα τους ακτινοβολούσαν τη σοφία και τη συνείδηση, μια συνείδηση που είχε φτάσει στην υπέρτατη, γαλήνη, όμως, αυτά τα πρόσωπα μένανε χαρούμενα και μια παιδιάστικη χαρά αντηχούσε μέσα στα λόγια και στη φωνή αυτών των όντων!

Ω! τα είχα καταλάβει όλα, όλα από την πρώτη ματιά! Εδώ ήταν η γης, προτού την μολύνει το προπατορικό αμάρτημα. Οι κάτοικοί της, μια και δεν ξέρανε το κακό, ζούσανε στον ίδιο εκείνο παράδεισο όπου, σύμφωνα με τις παραδόσεις της ανθρωπότητας, είχανε ζήσει κι' οι ένοχοι προπάτορές μας, με μόνη τη διαφορά πως εδώ η γης είτανε παντού ένας και ο αυτός παράδεισος. Αυτοί οι άνθρωποι με το χαρούμενο χαμόγελο με περιτριγυρίζανε και μου χάριζαν άφθονα χάδια. Με πήγανε στα σπίτια τους και όλοι τους θέλανε να με ξεκουράσουν. Δε μου ’καναν ερωτήσεις, φαίνονταν πως τα ξέρανε όλα, και μόνο ένα πράγμα θέλανε, να διώξουνε το γρηγορότερο αυτή την οδύνη που είτανε χαραγμένη πάνω στα χαρακτηριστικά μου….

Και μια μέρα τους είπα πως από πολύν καιρό είχα προαισθανθεί την ευτυχία τους, πως και στη Γη ακόμα την αναπολούσα με τόση λύπη, ώστε μου προξενούσε καμιά φορά έναν ανυπόφορο πόνο, που συχνά τότε δεν μπορούσα να κοιτάξω τον ήλιο χωρίς να κλαίω, πως το μίσος μου για τους ομοίους μου ήταν ανακατωμένο με θλίψη και πως σκεφτόμουν: γιατί δεν μπορώ να τους μισώ χωρίς να τους αγαπώ; Γιατί τόση θλίψη μέσα σε τόση αγάπη; Γιατί τόση αγάπη μέσα σε τόσο μίσος;

…………………………………………………

Λοιπόν! πάνω σ’ αυτό ξύπνησα και παρακάλεσα την Αιώνια Αλήθεια για το μήνυμα της Ζωής

Ξημέρωνε, ήταν πάνω κάτω έξι η ώρα. Ξαναβρέθηκα στην πολυθρόνα μου. Το σπαρματσέτο μου είχε σβήσει. Όλοι κοιμόντουσαν, μ’ έζωνε η σιωπή. ………Μια άπειρη παραφορά αναστάτωνε όλο το είναι μου. Ναι, Ζωή! για να μπορέσω να κηρύξω! Θα πάω! Θα πάω να κηρύξω την αλήθεια! Γιατί την είδα με τα ίδια μου τα μάτια, σε όλη της δόξα!...

Γιατί είδα την αλήθεια και ξέρω πως οι άνθρωποι μπορεί να γίνουν ωραίοι κι ευτυχισμένοι χωρίς να χάσουν τη δύναμη για ζήσουν πάνω στη Γη. Δε θέλω και δεν μπορώ να πιστέψω πως η διαφθορά είναι νόμος φυσικός στους ανθρώπους. Μπορούν να γελάσουν με την πίστη μου, μα τη φυλάγω: είδα την αλήθεια! δεν τη φαντάστηκα, την είδα, την είδα! Την είδα τόσο καθαρά που δεν μπορώ να πιστέψω πως οι άνθρωποι δεν είναι δυνατόν να την γνωρίσουν. Πώς, από τότε που την είδα μπορούσα να κάνω ανεπανόρθωτα σφάλματα; Δε μπορώ να γελαστώ. Ίσως μάλιστα θα είμαι στην αρχή υποχρεωμένος να δανείζομαι τα λόγια μου, όχι όμως για πολύ καιρό! Η ζωντανή εικόνα θα ορθώνεται πάντα μπροστά μου και θα με οδηγεί. Έχω τη δύναμη και θα μιλήσω και θα ζήσω και θα ζήσω χίλια χρόνια!....

Όνειρο, παράκρουση, παραλήρημα: Μπα! τι είναι ένα όνειρο; Και μήπως είναι τίποτα άλλο από ένα όνειρο η ζωή μας;

Να χτίσουμε, λοιπόν, αυτό τον Παράδεισο της Ζωής στη Γη! Είναι τόσο απλό… Σε μια μέρα, σε μια ώρα, όλα μπορούν να συμβούν: αγαπάτε αλλήλους, ιδού το πάν….

Ω! αν όλος ο κόσμος ήθελε να θέλει, όλα θα είχανε γίνει κιόλας!

[ΠΗΓΗ: Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, Το όνειρο ενός γελοίου (αλληγορία με ελεύθερους συνειρμούς για το χαμένο παράδεισο της Ζωής στη Γη) – όλη η ιστορία με ΚΛΙΚ ]

http://taskart.blogspot.com/2012/05/blog-post_28.html

Το μικρό αυτό διήγημα «Το όνειρο ενός γελοίου» δεν θα ήταν υπερβολικό να πούμε ότι αποτελεί μια συνοπτική ιστορία της ανθρώπινης κοινωνίας από τις απαρχές της μέχρι σήμερα. Μιας κοινωνίας που ξεκίνησε σαν ένας μικρός παράδεισος, χωρίς τάξεις, με κοινοκτημοσύνη στα αγαθά, με δημοκρατία, χωρίς ζήλιες, με ερωτικές σχέσεις χωρίς διαστροφές και χωρίς το σαδισμό και το μαζοχισμό της σύγχρονης κοινωνίας που τότε ήταν άγνωστες έννοιες. Μια κοινωνία στην οποία η αγάπη στον συνάνθρωπο, στη ζωή, στα δένδρα, στη φύση γενικά ήταν αυτονόητη,

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012: Θέμετα εξετάσεων

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012

HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΚΕΙΜΕΝΟ: ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

Δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι οι αρχαίοι Έλληνες με την ίδια λέξη, τη διεθνή σήμερα λέξη «λόγος», ονόμαζαν τη σκέψη και την ομιλία. Και τα δύο πάνε μαζί, όπως αναφέρει ο Πλάτωνας στο έργο του «Σοφιστής».

Δεν είναι καθόλου άστοχο το λεγόμενο ότι ο καλύτερος τρόπος να χαρακτηρίσεις έναν άνθρωπο, είναι να προσέξεις πώς εκφράζεται, πώς μιλεί και πώς γράφει. Εκείνος που έχει ξεκαθαρισμένες και τακτοποιημένες τις σκέψεις του εκφράζεται καθαρά και με τάξη, είτε για σοβαρά και δύσκολα πράγματα μιλεί, είτε γράφει για απλά και εύκολα θέματα της καθημερινής ζωής. Όσο και να προσπαθεί κανείς να κρύψει ή να καλύψει τα κενά των γνώσεών του, ο λόγος του τον αποκαλύπτει. Μια ξαφνική φράση ή μια περιπλεγμένη πρόταση θα τον προδώσει. Ό,τι προπάντων δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητο, είναι η διανοητική φτώχεια, ή η αναφομοίωτη μάθηση. Ο κούφιος και παιδαριώδης λόγος (προφορικός ή γραπτός) τα φέρνει στην επιφάνεια.

Κακώς ισχυρίζονται οι θιγόμενοι ότι τους αδικούμε, όταν κρίνουμε τον εσωτερικό κόσμο τους από την ΤΕΛΟΣ 2ΗΣ ΑΠΟ 4 ΣΕΛΙΔΕΣ εκφραστική τους πενία1. «Τα έχω στο νου μου» λένε «αλλά δεν μπορώ να τα διατυπώσω, γιατί μου λείπει η πείρα ή το θάρρος». Το «αν και πώς» τα διατυπώνουν μαρτυρεί το «αν και πώς» τα έχουν στο νου τους. Δεν κινείται σε άλλο επίπεδο ο νους, και σε άλλο η γλώσσα. Του ίδιου ρολογιού δείχτες είναι και ο ένας και η άλλη.

Και τι χρειάζεται στον άνθρωπο, για να σκέπτεται και να εκφράζεται καθαρά και με τάξη; Το καλό εγκεφαλικό κύτταρο, θα απαντήσει ο ένας. Η καλή εκπαίδευση, θα ισχυριστεί ο άλλος. Η ταπεινή μου γνώμη είναι: και τα δύο. Ασφαλώς τα διανοητικά προσόντα, όπως και τις σωματικές ιδιότητες, τα οφείλουμε κατά κύριο λόγο στις βιολογικές καταβολές μας. Δεν αποδίδει όμως αυτό το φυσικό κεφάλαιο, εάν δεν αξιοποιηθεί με την καθοδήγηση και την άσκηση, με μία λέξη: με την αγωγή που θα δεχτούμε ή θα επιβάλλουμε στον εαυτό μας από τα τρυφερά μας χρόνια.

Εκείνοι που τα ρίχνουν όλα στην κληρονομικότητα, απαλείφουν αυθαίρετα έναν παράγοντα, που έχει αναμφισβήτητη και κάποτε αποφασιστική σημασία για τη διάπλαση2 της προσωπικότητάς μας: τον παράγοντα «αγωγή» (ανατροφή, εκπαίδευση, άσκηση), που μας παρέχουν εκείνοι που μας ανέθρεψαν και μας εκπαίδευσαν, είτε πρόσωπα είναι αυτοί (γονιοί, δάσκαλοι, φίλοι) είτε απρόσωποι θεσμοί (διοίκηση, δικαιοσύνη, εκκλησία, σχολείο, επάγγελμα κ.λπ.).

[Ε.Π. Παπανούτσου, 2003, Οι δρόμοι της ζωής,

Εκδ. Νόηση, Αθήνα, σελ. 121-123 (Διασκευή)]

ΘΕΜΑΤΑ (με στοιχεία για τις απαντήσεις)

Α1.Να γράψετε την περίληψη του κειμένου, που σας δόθηκε, χωρίς δικά σας σχόλια (60-80 λέξεις).

Μονάδες 25

(υπόδειγμα περίληψης): Ο συγγραφέας πραγματεύεται τη σχέση του λόγου με την προσωπικότητα του ανθρώπου. Αρχικά υποστηρίζει πως η ομιλία ενός ανθρώπου αποκαλύπτει το χαρακτήρα του. Στη συνέχεια αντιτίθεται σε όσους ισχυρίζονται πως η λεκτική αδυναμία δεν σχετίζεται με την πνευματική αδυναμία, δηλώνοντας πως η γλώσσα αντικατοπτρίζει τον τρόπο σκέψης. Παράλληλα συμπληρώνει πως η σωστή χρήση της γλώσσας απορρέει από την πνευματική ικανότητα του ανθρώπου και από την παιδεία του. Τελειώνοντας τονίζει το ρόλο της παιδείας στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του ανθρώπου.

Β1. Να αναπτύξετε σε μία παράγραφο 60-80 λέξεων το περιεχόμενο της παρακάτω περιόδου: «Δεν είναι καθόλου άστοχο το λεγόμενο ότι ο καλύτερος τρόπος να χαρακτηρίσεις έναν άνθρωπο, είναι να προσέξεις πώς εκφράζεται, πώς μιλεί και πώς γράφει».

Μονάδες 15

Ο τρόπος της έκφρασης, προφορικής και γραπτής, είναι συνάρτηση του τρόπου σκέψης και θεώρησης του κόσμου. Κάθε άνθρωπος με το λόγο του αποτυπώνει την άποψή του για τη ζωή, όπως αυτή έχει αποκρυσταλλωθεί από τις εμπειρίες του και την αγωγή που έχει δεχτεί. Άρα η έκφρασή του αποτυπώνει τόσο το διανοητικό όσο και τον ψυχικό του κόσμο, είναι δηλαδή ενδεικτική του χαρακτήρα του και της προσωπικότητάς του.

Β2. Ποιον τρόπο πειθούς χρησιμοποιεί ο συγγραφέας στην πρώτη παράγραφο του κειμένου;

Μονάδες 5

ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Επίκληση στην Αυθεντία με χαρακτηριστικό μέσο πειθούς την αναφορά ονόματος αυθεντίας: «… όπως αναφέρει ο Πλάτωνας στο έργο του ΄΄Σοφιστής΄΄ …»

Β3.α. Να γράψετε από ένα συνώνυμο για καθεμία από τις παρακάτω λέξεις: εκφράζεται, θάρρος, κύριο, αποφασιστική, παρέχουν. (Μον. 5)

α. ΣΥΝΩΝΥΜΑ:
εκφράζεται: μιλάει, εξωτερικεύει
θάρρος: τόλμη, παρρησία
κύριο: βασικό, ουσιαστικό, πρωτεύον
αποφασιστική: κυρίαρχη, σημαντική ,ουσιαστική, θεμελιακή, σπουδαία
παρέχουν: προσφέρουν, δίνουν

β. Να γράψετε από ένα αντώνυμο για καθεμία από τις παρακάτω λέξεις: άστοχο, κρύψει, φτώχεια, σωματικές, φυσικό. (Μον. 5)

Μονάδες 10

β. ΑΝΤΩΝΥΜΑ:

άστοχο: εύστοχο, πετυχημένο, ακριβές
κρύψει: αποκαλύψει, φανερώσει, εκδηλώσει
σωματικές: πνευματικές
φυσικό: επίκτητο

Β4. Να δώσετε έναν πλαγιότιτλο για την τελευταία παράγραφο του κειμένου.                      Μονάδες 5

Πλαγιότιτλος: «Η αγωγή βασικός παράγοντας διαμόρφωσης της προσωπικότητας.»

Γ1. Πολλές φορές οι νέοι χρησιμοποιούν ένα δικό τους, ξεχωριστό, τρόπο γλωσσικής επικοινωνίας. Σε ένα άρθρο (400-500 λέξεις), που θα δημοσιευτεί στην εφημερίδα του σχολείου σας, να διατυπώσετε τις απόψεις σας σχετικά με τους λόγους για τους οποίους οι νέοι χρησιμοποιούν με αυτόν τον τρόπο τη γλώσσα, καθώς και τους παράγοντες που μπορούν να συμβάλουν στην καλλιέργεια της γλώσσας των νέων σήμερα.   Μονάδες 40

Επικοινωνιακό πλαίσιο: ΑΡΘΡΟ
ΤΙΤΛΟΣ: Η γλώσσα των νέων σήμερα

Πρόλογος
ΘΕΜΑ: Η Γλωσσική επικοινωνία των νέων
ΘΕΣΗ: Αίτια της ιδιαίτερης γλωσσικής επικοινωνίας των νέων και παράγοντες που συμβάλλουν στην καλλιέργεια της γλώσσας σήμερα.
Κύριο μέρος
α. Αίτια για τα οποία οι νέοι χρησιμοποιούν ιδιαίτερο κώδικα επικοινωνίας:

1] η τάση της νέας γενιάς να διαμορφώνει έναν ιδιαίτερο κώδικα επικοινωνίας ο οποίος θα διαφέρει από τον κώδικα που χρησιμοποιούν οι μεγαλύτεροι
2] είναι επιτακτική η ανάγκη των νέων να χρησιμοποιούν έναν γλωσσικό κώδικα κοινό με τους συνομήλικούς τους και να εντάσσονται σε ομάδες με παρόμοιο κώδικα έκφρασης
3] η πρόθεσή τους να εξοικονομούν χώρο, χρόνο και δυνάμεις σε μία εποχή όπου επικρατεί η ταχύτητα και οι γρήγοροι ρυθμοί ζωής
4] η έντονη και συχνή χρήση του διαδικτύου τούς οδηγεί στην υιοθέτηση ενός γλωσσικού ιδιώματος –όπως αυτού των greeklish-
5] επικρατεί η αντίληψη ότι χρησιμοποιώντας ξεχωριστό γλωσσικό κώδικα είσαι προοδευμένος, αφού είσαι μυημένος στις τελευταίες τεχνολογικές εξελίξεις
6] οι νέες γενιές γνωρίζουν κατά βάση τη μηχανική επικοινωνία κι έτσι δεν είναι σε θέση να αντιληφθούν την αξία της γλώσσας ως πλήρους επικοινωνιακού μέσου
7] συχνά ο τρόπος έκφρασής τους είναι αποτέλεσμα της γλωσσικής τους πενίας και της αδυναμίας τους να εκφράσουν σωστά τις σκέψεις τους τόσο στον προφορικό όσο και στο γραπτό λόγο

β. Παράγοντες που συμβάλλουν στην καλλιέργεια της γλώσσας των νέων σήμερα είναι:
1] η εκπαίδευση με την αναβάθμιση του τρόπου διδασκαλίας των γλωσσικών μαθημάτων
2] οι διανοούμενοι και οι πνευματικοί άνθρωποι με την παρουσία τους σε εκδηλώσεις (ομιλίες, διαλέξεις, σεμινάρια) και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης (κυρίως στην τηλεόραση)
3] ο τύπος με σχετικά άρθρα και επιφυλλίδες που θα αγγίζουν αντίστοιχα επίκαιρα και διαχρονικά θέματα
4] το βιβλίο με τη στήριξη της κυκλοφορίας και της προώθησης ποιοτικών εκδόσεων
5] η οικογένεια η οποία θα συμβάλλει στη δημιουργία και τη στήριξη του γνήσιου και εποικοδομητικού διαλόγου

Επίλογος
Ο ιδιαίτερος τρόπος γλωσσικής επικοινωνίας των νέων είναι φαινόμενο που συνδέεται άμεσα με την εποχή, τη φάση κοινωνικής εξέλιξης που διανύουμε. Ωστόσο ανεξάρτητα από τη διαπίστωση των φαινομένων αυτό που επείγει και προέχει είναι η καλλιέργεια της γλώσσας των νέων από όλους τους φορείς παιδείας ώστε η όποια γλωσσική διαφοροποίηση παρουσιάζουν προς τους μεγαλύτερους να είναι προϊόν επιλογής και όχι αποτέλεσμα γλωσσικής αδυναμίας

Διάλειμμα για διαφημίσεις που θα γελάσει ο κάθε πικραμένος

Ο κύριος Τσίριζα κι η μικρή του συνιστώσα Ρόζα στου Πικραμένου την αυλή

Απ' την πολλή νοτιά, απ' την υγρή υπόγεια ζωή τους, άρχισε πια να φαίνεται η οξείδωση. Στα πρόσωπά τους λεκέδες που διαστέλλονται απλώνεται η σκουριά. Βγαίνουνε ένας ένας στο μπαλκόνι της τηλοψίας και διαλαλούνε την πραμάτεια τους. Με τη φωνή σαν να την πνίγει το ψέμα, με το δάχτυλο σηκωμένο και το βλέμμα του σαλταρισμένου, φωνάζουν σε μια γλώσσα τόσο παλιά και τετριμμένη που καταντάει άγνωστη.

Πώς ν' αντιδράσεις;

Πήγα κι εγώ να ξαναπέσω στον βάλτο με τους αστεϊσμούς και τα χαμόγελα. Έτοιμος ήμουν να γράψω διάφορες εξυπνάδες του ύφους: «Ο κύριος Τσίριζα κι η μικρή του συνιστώσα Ρόζα» και άλλα ηχηρά τσιπραίικα, και μετά έλεγα να περάσω σ' όλα αυτά τα περί κυρίου Πικραμμένου, ξέρετε εσείς, «Εγέλασε κάθε πικραμένος» και όλα τα παρεμφερή.

Όμως η μνήμη παίζει τα δικά της τα παιχνίδια που δεν είναι ηλεκτρονικά, να 'χεις το τηλεκοντρόλ εσύ και να 'ναι η απόφαση στο χέρι σου.

Με το που πήγα να σκεφτώ κάτι να ταιριάζει κάπως με το πρωθυπουργικό «Πικραμμένος» σηκώθηκε από μόνη της όλη η «Αμοργός» όρθια απ' το κοιμητήρι που χρόνια την είχα ν' αναπαύεται (απ' τον καιρό που έδωσα δεκαοκτάχρονος εξετάσεις Κουν και Εθνικό με το ίδιο ποίημα) κι άρχισε το τραγούδι του Πικραμένου ολοζώντανο να σπαρταράει στη γλώσσα.

Αντιγράφω τον Γκάτσο και σωπαίνω.

Στοῦ πικραμένου τὴν αὐλὴ ἥλιος δὲν ἀνατέλλει
Μόνο σκουλήκια βγαίνουνε νὰ κοροϊδέψουν τ᾿ ἄστρα
Μόνο φυτρώνουν ἄλογα στὶς μυρμηγκοφωλιὲς
Καὶ νυχτερίδες τρῶν πουλιὰ καὶ κατουρᾶνε σπέρμα.
 
Στοῦ πικραμένου τὴν αὐλὴ δὲ βασιλεύει ἡ νύχτα
Μόνο ξερνᾶν οἱ φυλλωσιὲς ἕνα ποτάμι δάκρυα
Ὅταν περνάει ὁ διάβολος νὰ καβαλήσει τὰ σκυλιὰ
Καὶ τὰ κοράκια κολυμπᾶν σ᾿ ἕνα πηγάδι μ᾿ αἷμα.
 
Στοῦ πικραμένου τὴν αὐλὴ τὸ μάτι ἔχει στερέψει
Ἔχει παγώσει τὸ μυαλὸ κι ἔχει ἡ καρδιὰ πετρώσει
Κρέμονται σάρκες βατραχιῶν στὰ δόντια τῆς ἀράχνης
Σκούζουν ἀκρίδες νηστικὲς σὲ βρυκολάκων πόδια.
 
Στοῦ πικραμένου τὴν αὐλὴ βγαίνει χορτάρι μαῦρο
Μόνο ἕνα βράδυ τοῦ Μαγιοῦ πέρασε ἕνας ἀγέρας
Ἕνα περπάτημα ἐλαφρὺ σὰ σκίρτημα τοῦ κάμπου
Ἕνα φιλὶ τῆς θάλασσας τῆς ἀφροστολισμένης.
 
Κι ἂν θὰ διψάσεις γιὰ νερὸ θὰ στίψουμε ἕνα σύννεφο
Κι ἂν θὰ πεινάσεις γιὰ ψωμὶ θὰ σφάξουμε ἕνα ἀηδόνι
Μόνο καρτέρει μία στιγμὴ ν᾿ ἀνοίξει ὁ πικραπήγανος
N᾿ ἀστράψει ὁ μαῦρος οὐρανὸς νὰ λουλουδίσει ὁ φλόμος.
 
Μὰ εἶταν ἀγέρας κι ἔφυγε κορυδαλλὸς κι ἐχάθη
Εἶταν τοῦ Μάη τὸ πρόσωπο τοῦ φεγγαριοῦ ἡ ἀσπράδα
Ἕνα περπάτημα ἐλαφρὺ σὰ σκίρτημα τοῦ κάμπου
Ἕνα φιλὶ τῆς θάλασσας τῆς ἀφροστολισμένης
 
[ΠΗΓΗ: Σταμάτης Φασουλής, στα ΝΕΑ 30-05-2012]

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012: θέματα εξετάσεων

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:  ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΚΕΙΜΕΝΟ: Πανανθρώπινο μήνυμα τέχνης

Κάθε πολιτισμός έχει τα όρια και το στίγμα του στον ιστορικό χώρο και χρόνο. Μέσα ωστόσο στην ιστορία του κόσμου, το αρχαιοελληνικό αισθητικό επίτευγμα σημαδεύει την καταγωγή μιας τέχνης με πανανθρώπινο μήνυμα και με διαστάσεις παγκόσμιες, θα έλεγα σχεδόν εξωχρονικές. Πρώτη έκφραση της αποστασιοποίησης του ανθρώπου από την αναγκαιότητα της φύσης, χάρη στη μεταμόρφωση της ύλης σε πνεύμα, το ελληνικό πλαστικό κατόρθωμα δηλώνει την επίμονη και έλλογη προσπάθεια του καλλιτέχνη να δαμάσει το πάθος και τη μοίρα με τα έργα του νου και της καρδιάς, αυτά που φέρνουν τον άνθρωπο όλο και πιο κοντά στο Θεό, αυτά που τον οδηγούν δίπλα στο συνάνθρωπο.

Αποκρυστάλλωμα μιας ορθής και όρθιας σκέψης, το αρχαίο άγαλμα (μεμονωμένο ή ως αναπόσπαστο μέρος αρχιτεκτονικού συμπλέγματος) καθαγιάζει και αγλαΐζει1 τους χώρους της πόλης. Σήμα ανάτασης ψυχικής και ορόσημο πανάρχαιας μνήμης, θυμίζει στους πολίτες την αμέριστη ευθύνη τους για τη συνοχή της κοινωνικής ομάδας και ορθώνεται εγγυητής της ιστορικής αλληλεγγύης του συνόλου. Διαγράφει ο τεχνίτης τα πλαίσια μιας πάντα ευνομούμενης και ισορροπημένης πολιτείας, έτσι όπως την ονειρευόταν η νεογέννητη δημοκρατία και έτσι όπως την ορίζει η πλατιά ειρηνευτική κίνηση του θεϊκού βραχίονα στο αέτωμα του ολυμπιακού ναού. Κίνηση που αναδεικνύει τον Απόλλωνα ρυθμιστή στη διαμάχη του ανθρώπου με το ζώο, με το μυθικό Κένταυρο, στην Ολυμπία, και οργανωτή της ζωής μέσα στο φως του λόγου. Το πέρασμα από το μύθο στο λόγο έγινε, χάρη στην τέχνη, άγαλμα, θέαμα και θεωρία. […]

Το πέρασμα από το ζώο, την άγρια φύση και τους αγρούς, στο δομημένο άστυ και στην οργανωμένη πόλη, ας πούμε τη θεϊκή μετάβαση από την κυνηγέτιδα Άρτεμι στην πολιάδα Αθηνά, δηλώνει με κάθε της μορφή και σε κάθε της βήμα η αρχαία ελληνική τέχνη, πρώτη αυτή εγρήγορση του ανθρώπου στον κόσμο του ελεύθερου πνεύματος. Αυτό ίσως είναι το συνοπτικό μέγιστο μάθημα του αρχαιοελληνικού βιώματος, των ανθρώπων που πρώτοι σμίλευσαν στο ξύλο, στην πέτρα και στο μάρμαρο, τη μορφή της εσωτερικής ενατένισης, συνδυασμένη με την ιδεατή πληρότητα της φυσικής ομορφιάς. Μαρτυρεί για τα λεγόμενά μου το αινιγματώδες χαμόγελο του αρχαϊκού κούρου και η ανείπωτη έκπληξη στο βλέμμα της κόρης μέσα στην πολύπτυχη φορεσιά της.

Ιδού η απαρχή της προσπάθειας για γνώση και για αυτογνωσία, ιδού το πρώτο ερωτηματικό, το για πάντα αναπάντητο, ιδού η αυγή του μυστηρίου που οδήγησε τον άνθρωπο να γίνει πλάστης αθάνατου έργου, δημιουργός δηλαδή θεών. Δάμασε η ελληνική τέχνη το ζώο πριν ανακαλύψει τον τέλειο άνθρωπο. Το συντροφικό συναπάντημα του ανθρώπου με τους θεούς διδάσκει η αρχαία αισθητική, στην προσπάθειά της να αιχμαλωτίσει την τέλεια μορφή την πάντα μετέωρη και πάντα τεταμένη προς μια ιδεατή πληρότητα, προς ένα αέναο γίγνεσθαι. Να γιατί η αρχαία τέχνη θα μένει πάντα πρωτοποριακά επίκαιρη και ζωντανή: είναι η τέχνη πυξίδα και σταθερός προσανατολισμός, αυτή που δεν γνώρισε αμηχανίες και αγνοεί τα αδιέξοδα, γι’ αυτό και εμπνέει κάθε αναγέννηση, γι’ αυτό και μένει η βάση κάθε πνευματικής παλιννόστησης προς το ουσιώδες, δηλαδή τη δημιουργία ελευθερίας.  [Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, Πολιτισμός και Ελληνισμός Προσεγγίσεις, Αθήνα 2007 (Διασκευή) ]

ΘΕΜΑΤΑ (με στοιχεία για τις απαντήσεις):

A1. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (100-120 λέξεις). Μονάδες 25 (1^ο υπόδειγμα): Το κείμενο καταγράφει την προσφορά της αρχαιοελληνικής τέχνης στο παγκόσμιο στερέωμα. Η ελληνική αισθητική δράση σημάδεψε τη δημιουργία, αφού πρωτοσυνδύασε το πάθος με την έλλογη ικανότητα. Εκφραστή των γνωρισμάτων της αρχαίας ελληνικής τέχνης αποτελεί το άγαλμα που εγκολπώνει στοιχεία της κοινωνικής, δημοκρατικής αλλά και θεολογικής σκέψης των Ελλήνων. Παράλληλα αυτή αποτυπώνει τη μετάβαση από την ασύντακτη ομάδα στη δομημένη πόλη όπου καλλιεργήθηκε η ελεύθερη πνευματική σκέψη. Κλείνοντας η συγγραφέας συμπεραίνει ότι η επικαιρότητά της έγκειται στην αέναη προσπάθεια προσέγγισης μέσα από αυτήν πανανθρώπινων ερωτημάτων όπως η έννοια της γνώσης, της αυτογνωσίας, της θεϊκότητας και της ελευθερίας.  [Λέξεις 96]

(2^ο υπόδειγμα): Το κείμενο αναφέρεται στην οικουμενική διάσταση της αρχαίας ελληνικής τέχνης. Μέσω της τέχνης, ο δημιουργός καταβάλλει προσπάθεια να απεικονίσει το πνεύμα, να τιθασεύσει ένστικτα προκειμένου να προσεγγίσει το θείο αλλά και το συνάνθρωπο. Το καλλιτεχνικό δημιούργημα ως θεματοφύλακας της ιστορίας, όχι μόνο κοσμεί αλλά υπογραμμίζει επιπλέον στον πολίτη το χρέος του για συνοχή του κοινωνικού ιστού μέσα στο πλαίσιο μιας δημοκρατικής κοινότητας. Το έργο τέχνης δηλώνει την επιβολή του λόγου στα πάθη, την αφύπνιση του πνεύματος και την ομορφιά. Συνεπώς η αρχαία ελληνική τέχνη αποτελεί την απαρχή ενδοσκόπησης της αθάνατης δημιουργίας και ανθρώπινης τελειότητας. Είναι υπόβαθρο αναγεννητικής προσπάθειας και έκφρασης ελευθερίας. [Λέξεις 101]

Β1. Η αρχαία τέχνη θα μένει πάντα πρωτοποριακά επίκαιρη και ζωντανή. Να αναπτύξετε το περιεχόμενο της φράσης σε μία παράγραφο (70-90 λέξεις). Μον.10

(1^η παραλλαγή) Η αρχαία τέχνη θα μένει πάντα πρωτοποριακά επίκαιρη και ζωντανή. Το αρχαίο ελληνικό ιδεώδες εκφρασμένο μέσα από την τέχνη περνά πανανθρώπινα μηνύματα τα οποία σήμερα έχουν παγκόσμια εμβέλεια. Οι αρετές, οι ες αει συνδεόμενες με το μέτρο, τον ορθό λόγο, όπως δηλώνεται - μέσα από την ελληνική πλαστική, το αίσθημα της ψυχικής πληρότητας και η ιστορική μνήμη που εγγράφεται στους αρχαίους νόμους. Τα ειρηνευτικά μηνύματα και το ολυμπιακό πνεύμα μετουσιώνονται στους αθλητικούς αρχαίους και μη χώρους. Έτσι ο αρχαίος πολιτισμός ανέκαθεν υπήρξε φάρος στο αδιέξοδο της ανθρώπινης συνείδησης και λειτουργεί ως πυξίδα στην πρόοδο και την αναγέννηση. [Λέξεις 97]

(2^η παραλλαγή) Η τέχνη της αρχαίας Ελλάδας καθοδηγεί και προσανατολίζει τη σύγχρονη σκέψη και δημιουργία. Στο πέρασμα των αιώνων αναδείχθηκε ο πρωτοποριακός και διαχρονικός της χαρακτήρας, καθώς αποτέλεσε αστείρευτη πηγή έμπνευσης. Πιο συγκεκριμένα, λοιπόν, αρκετές μορφές της αρχαίας καλλιτεχνικής δημιουργίας αποτέλεσαν το θεμέλιο σύγχρονων αισθητικών εκφράσεων όπως το θέατρο. Ταυτόχρονα, οι κοσμογονικές αντιλήψεις, τα φιλοσοφικά και ιστορικά μηνύματα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας έδωσαν απαντήσεις σε πανανθρώπινα υπαρξιακά ερωτήματα γύρω από τη δημιουργία του κόσμου και έθεσαν τις βάσεις για την ανάπτυξη των σύγχρονων επιστημών. Συμπερασματικά, η αρχαία τέχνη παραμένοντας πάντοτε επίκαιρη ανέδειξε την έλλογη φάση του ανθρώπου και τον ώθησε στη διαρκή δημιουργία νέων επιτευγμάτων. [Λέξεις 103]

Β2. α) Να βρείτε τους δύο τρόπους πειθούς που χρησιμοποιεί η συγγραφέας στην τελευταία παράγραφο και να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με μία αναφορά για κάθε τρόπο (μονάδες 6)  

1] Επίκληση στη λογική: που οργανώνεται με τη λογική διατύπωση του λόγου και της θέσης της συγγραφέως: Να γιατί… γι’ αυτό και εμπνέει και μένει… ελευθερίας» 

2] Επίκληση στη συναίσθημα: που επιτυγχάνεται με συγκινησιακά φορτισμένες λέξεις, ασύνδετο λόγο και επαναλήψεις: «ιδού… ιδού… ιδού…»

β) Να εντοπίσετε στο κείμενο τέσσερις λέξεις ή φράσεις με μεταφορική σημασία (μον 4) – Μον.10

«μέσα στο φως του λόγου» (2^η παράγραφος), «στον κόσμο του ελεύθερου πνεύματος» (3^η παράγραφος), «να γίνει πλάστης αθάνατου έργου (4^η παράγραφος), «είναι η τέχνη πυξίδα» (4^η παράγραφος)  

Β3. α) επίτευγμα, δαμάσει, μετάβαση, πληρότητα, ουσιώδες: Να γράψετε από ένα συνώνυμο για καθεμιά από τις παραπάνω λέξεις (μονάδες 5)

α) ΣΥΝΩΝΥΜΑ: επίτευγμα= κατόρθωμα, δαμάσει= τιθασεύσει, μετάβαση= πέρασμα, πληρότητα= ολοκλήρωση ουσιώδες= βασικό. - 

β) έλλογη, κοντά, συνοπτικό, φυσικής, αιχμαλωτίσει: Να γράψετε από ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παραπάνω λέξεις (μονάδες 5)   -             Μονάδες 10

β)ΑΝΤΩΝΥΜΑ: έλλογη # απερίσκεπτη, κοντά # μακριά, συνοπτικό # αναλυτικό,  φυσικής # τεχνιτής, αιχμαλωτίσει # ελευθερώσει  

Β4. Να αναγνωρίσετε το είδος της σύνταξης στις παρακάτω φράσεις και να τις μετατρέψετε στο αντίθετο είδος:  α] Διαγράφει ο τεχνίτης τα πλαίσια μιας πάντα ευνομούμενης και ισορροπημένης πολιτείας (μονάδες 2) -  β] Δάμασε η ελληνική τέχνη το ζώο πριν ανακαλύψει τον τέλειο άνθρωπο (μον. 3) - Μονάδες 5

α] Διαγράφει ο τεχνίτης τα πλαίσια μιας πάντα ευνομούμενης και ισορροπημένης πολιτείας è Τα πλαίσια μιας πάντα ευνομούμενης και ισορροπημένης πολιτείας διαγράφονται από την τεχνίτη  β] Δάμασε η ελληνική τέχνη το ζώο πριν ανακαλύψει τον τέλειο άνθρωπο è Το ζώο δαμάστηκε από την ελληνική τέχνη πριν ανακαλυφθεί ο τέλειος άνθρωπος

Γ1. Σε ημερίδα του δήμου σου με θέμα «Τέχνη και Ζωή» συμμετέχεις ως εκπρόσωπος του σχολείου σου με εισήγηση 500-600 λέξεων. Στην εισήγηση αυτή αναφέρεσαι στην προσφορά της Τέχνης στους νέους σήμερα, καθώς και στους  τρόπους με τους οποίους μπορεί το σχολείο να συμβάλλει στην ουσιαστική επαφή τους με αυτήν.     Μονάδες 40

ΠΡΟΛΟΓΟΣ:

Επικοινωνιακό πλαίσιο: προφορική εισήγηση σε ημερίδα του δήμου.

Προσφώνηση: Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί συνδημότες,

Η δυναμική παρουσία σας στη σημερινή εκδήλωση αποδεικνύει το ενδιαφέρον όλων για τα ζητήματα της τέχνης που όριζε και εξακολουθεί να ορίζει την πορεία του ανθρώπου. Kαθώς διανύουμε μια περίοδο κρίσιμη, με πολλά προβλήματα και αδιέξοδα, θεωρούμε ότι η τέχνη θα μπορούσε να αποτελέσει αρωγό και συμπαραστάτη του ανθρώπου και ιδιαίτερα του νέου κυρίως με την καταβολή προσπάθειας από το θεσμό του σχολείου αλλά και από όλους εμάς.

(2^η παραλλαγή προλόγου)

Η διαχρονική αξία της τέχνης στη ζωή του ανθρώπου είναι αναμφισβήτητη, πολύ περισσότερο μάλιστα σε μια εποχή αποπνευματοποίησης και κατίσχυσης του υλιστικού προτύπου. Αποτελεί, λοιπόν, μεγάλη τιμή για εμένα να έχω την ευκαιρία, ως εκπρόσωπος του σχολείου μου, να μιλήσω για το ρόλο της καλλιτεχνικής δημιουργίας στη ζωή του νέου αλλά και για τους τρόπους με τους οποίους αυτή μπορεί να καλλιεργηθεί μέσα από το εκπαιδευτικό σύστημα.

ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ (1^ο ζητούμενο): προσφορά της τέχνης στους νέους

Η τέχνη ως αισθητική έκφραση της ζωής, ασκεί ευεργετική επίδραση στους νέους. Επί της ουσίας, η προσφορά της τέχνης έγκειται στην ποιότητα των ιδεών, στην αισθητική συγκίνηση που προκαλεί ο πομπός-καλλιτέχνης αλλά και στην «ποιότητα» του δέκτη. Με τα μηνύματά της η τέχνη δίνει ερεθίσματα για προβληματισμούς και ενισχύει την κριτική αντίληψη ως αντίδοτο στην πνευματική οκνηρία και τη μαζοποίηση. Η τέχνη επιδρά θετικά στην ηθική διαμόρφωση της προσωπικότητας του νέου. Τον οδηγεί στην αυτοκριτική και την κατάκτηση της αυτογνωσίας, τον ημερώνει ηθικά, τον συγκινεί αισθητικά και, επιπλέον, προσφέρει υγιή πρότυπα, ώστε οι νέοι να αποκτήσουν υψηλό αίσθημα ευθύνης και να υιοθετήσουν ιδανικά, όπως η ελευθερία και η δικαιοσύνη, το μέτρο.

Ειδικά μάλιστα στις κρίσιμες μέρες της οικονομικής και πολιτικής κρίσης, μπορεί να αποτελεί το καταφύγιο και να συμβάλει στη ψυχική λύτρωση των νέων που βιώνουν με ένταση τα σύγχρονα αδιέξοδα. Με μια έννοια, η τέχνη μπορεί να γίνεται σύντροφος των νέων σ’ όλες τις περιπέτειες της ζωής, να αμβλύνει τη στενοχώρια που προκαλεί η αβεβαιότητα και η ανασφάλεια. Ο θετικός της ρόλος στην υγιή κοινωνικοποίηση τους, συμβάλλει αποτελεσματικά στη συνειδητοποίηση της κοινής μοίρας των ανθρώπων, που αντιμετωπίζουν και σήμερα παρόμοια υπαρξιακά προβλήματα. Τους ευαισθητοποιεί, λοιπόν, μέσα από την προβολή των σύγχρονων προβλημάτων και έτσι αυξάνει την αγωνιστικότητά τους για την επίλυσή τους, παρέχοντας οράματα.

  Οι νέοι χάρη στην τέχνη, καλλιεργούν την καλαισθησία τους, αποκτούν δηλαδή υγιή αντίληψη περί του ωραίου, εξευγενίζονται και γίνονται δημιουργικοί. Βέβαια, η τέχνη αποτελεί και μέσο έκφρασης συναισθημάτων ιδιαίτερα κατά την περίοδο της εφηβείας. Επομένως ικανοποιεί την ανάγκη για επικοινωνία και ανάπτυξη της εξωστρέφειας. Με τη μουσική, με το χορό, με το θέατρο αλλά και με άλλες μορφές τέχνης μπορούν οι νέοι να εξωτερικεύσουν και να μοιραστούν κάθε στιγμή της ζωής τους.

Η γνήσια τέχνη είναι συντελεστής της πολιτιστικής ταυτότητας καθώς καταδεικνύει τη συνέχεια του έθνους, βοηθά στην τόνωση της εθνικής συνείδησης, ιδιαίτερα σε μια εποχή πολιτιστικού ιμπεριαλισμού, όπως η σημερινή. Με αυτή την έννοια η τέχνη είναι ένας τρόπος να γνωρίσουν οι νέοι τις παραδόσεις και τον πολιτισμό του τόπου τους και μέσα από αυτόν να κατανοήσουν και τον πολιτισμό άλλων λαών.

B’ ζητούμενο: Ρόλος της τέχνης στο σχολείο

Τα παραπάνω προσδιορίζουν την προσφορά-αξία της τέχνης για το σύγχρονο νέο. Επειδή, όμως, τίποτα στη ζωή μας δεν παρουσιάζεται με απόλυτη μορφή, στο σύγχρονο σχολείο ο ρόλος της τέχνης είναι απαραίτητο να αναβαθμιστεί. Το σχολείο οφείλει μέσω της αναβάθμισης των μαθημάτων αισθητικής καλλιέργειας, όπως καλλιτεχνικά, μουσική, λογοτεχνία, να μυήσει το νέο στη γνήσια τέχνη. Έτσι, το παιδί θα κατακτήσει ένα νέο τρόπο όρασης των πραγμάτων, περισσότερο πολυδιάστατο.

Μέσω των ερεθισμάτων που παρέχει το σχολείο, ο νέος θα αποκτήσει γόνιμη φαντασία και διάθεση να εκφραστεί ελεύθερα ερμηνεύοντας και παράγοντας τέχνη. Η αρχή μπορεί να γίνει με τη διαθεματική προσέγγιση της τέχνης στο μάθημα της ιστορίας ή της Ελληνικής Γραμματείας, που εκτός από την απαραίτητη θεωρητική υποδομή, θα συντελέσει και στη συνειδητοποίηση της αξίας του πολιτισμού στην πορεία εξέλιξης του ανθρώπου.     Πρακτικά όμως και ουσιαστικά αποτελέσματα μπορούμε να προσδοκούμε με την οργάνωση πολιτιστικών εκδηλώσεων στο πλαίσιο του σχολείου, με την επαφή με πνευματικούς ανθρώπους και καλλιτέχνες που θα επισκέπτονται τους σχολικούς χώρους, με την οργάνωση θεατρικών ομάδων, ρητορικών ομίλων και μουσικών παραστάσεων, με την παρακολούθηση ποιοτικών θεατρικών παραστάσεων και εκθέσεων ζωγραφικής.

Όλα τα παραπάνω προϋποθέτουν, βέβαια, την δημιουργία κατάλληλων υποδομών, ώστε οι νέοι να έχουν τα μέσα και το χρόνο καλλιέργειας του ταλέντου τους σε μορφές τέχνης, με τη βοήθεια εξειδικευμένου προσωπικού. Απαραίτητη, όμως, είναι πρώτα απ’ όλα,  η αναδιαμόρφωση του σχολικού προγράμματος και η αλλαγή προσανατολισμού: κύριος στόχος του σημερινού σχολείου πρέπει να είναι (στην πράξη και όχι στα λόγια) η ανάπτυξη κριτικού πνεύματος και η ουσιαστική πνευματική καλλιέργεια.

Επίλογος:

Καταλήγοντας, αγαπητοί συνδημότες, η επαφή των νέων με τον κόσμο των Μουσών, αποτελεί αναντίρρητα όχημα πολιτιστικής και πνευματικής προόδου της σύγχρονης κοινωνίας. Ας προσπαθήσουμε, λοιπόν, όλοι εμείς οι μαθητές με την καθοδήγηση των καθηγητών μας να της δώσουμε το ρόλο που της αξίζει στο εκπαιδευτικό σύστημα. Φυσικά, αρωγός στο πόνημα αυτό θα είναι το Υπουργείο Παιδείας με την απαραίτητη οικονομική και οργανωτική στήριξή του. Εφόσον στόχος του ανθρώπου –και πολύ περισσότερο των νέων – είναι η κατάκτηση της τέχνης της ζωής, οφείλουμε πρώτα να προσεγγίσουμε την τέχνη εντάσσοντας την στην καθημερινότητά μας.

Σας ευχαριστώ που με ακούσατε (ή ευχαριστώ για την προσοχή σας)