Σάββατο, 10 Απριλίου 2010

Η δεκαετία της οδύνης, άρθρο του Γ. Γραμματικάκη ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 30-12-2009

Απολογισμός για τη δεκαετία που πέρασε  Η είσοδος σε μια νέα χιλιετία γιορτάστηκε το 2000 με πανηγυρισμούς και λαμπρότητα. Σήμερα, 10 χρόνια μετά, οι ελπίδες που άνθησαν τότε περιορίζονται στις ανάγκες επιβίωσης, ενώ η δεκαετία που λήγει μας επιφύλαξε και άλλα δεινά: την έξαρση της τρομοκρατίας, τους ιλίγγους που προκαλεί μια «παγκοσμιοποιημένη» οικονομία, τα σημάδια, τα αμετάκλητα, ότι ο πλανήτης μας κινδυνεύει. Σε όσα ακολουθούν, διατυπώνονται λοιπόν κάποιες σκέψεις για τη δεκαετία που πέρασε. Με τη συνείδηση ότι οι μονολεκτικοί χαρακτηρισμοί είναι κατά κανόνα επικίνδυνοι, θα την αποκαλούσα «δεκαετία της οδύνης». Είναι ωστόσο φανερό ότι ορισμένες από τις σκέψεις που διατυπώνονται μπορούν να επεκταθούν και στη δεκαετία που έρχεται.
ΘΕΜΑΤΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ: Προβλήματα σύγχρονου κόσμου

ΕΠΙΚΕΦΑΛΙΔΕΣ ΑΡΘΡΟΥ
Σκέψεις για τα προβλήματα που μας κληροδότησε η δεκαετία που πέρασε
Πύκνωσαν τα σημάδια ότι η Γη αργοπεθαίνει
Μέσα στη γενική σύγχυση όμως υπάρχει και μια δραστηριότητα που παρουσιάζει σταθερή πρόοδο
Τι σφράγισε περισσότερο τη δεκαετία που έφυγε;
Η ανάπτυξη του Διαδικτύου
Τη δεκαετία της οδύνης η Ελλάδα τη βίωσε ως μια δεκαετία αμεριμνησίας και διαρκών αναβολών
Στην Ελλάδα, που συνήθισε να κινείται σε μια άγονη γραμμή, ανιχνεύεται πάντα και μια… παράλληλη Ελλάδα.
   Η υποψία ότι η ιστορία είναι απρόβλεπτη, έγινε πια βεβαιότητα. Κανένα από τα συγκλονιστικά γεγονότα των τελευταίων δεκαετιών δεν πρόβλεψαν οι αναλυτές, δεν συνέλαβαν οι διανοούμενοι. Στον μακρύ κατάλογο που μας κληροδότησε ο προηγούμενος αιώνας, προστέθηκαν δυο ακόμα απρόβλεπτες «εκρήξεις» της ιστορίας: η τρομοκρατική, σχεδόν απίστευτη, ισοπέδωση των πύργων της Νέας Υόρκης και η κατάρρευση –η ειρηνική αυτή τη φορά- των χάρτινων πύργων της «ελεύθερης» οικονομίας, που υποτίθεται ότι αποτελούσε τον προάγγελο ενός καλύτερου μέλλοντος.
  Πραγματικοί πύργοι και χάρτινοι πύργοι. Στη διαδρομή της ανθρώπινης ιστορίας, η κατάρρευσή τους μπορεί να θεωρηθεί στιγμιαία. Οι μακροχρόνιες συνέπειες παραμένουν ωστόσο ανεξέλεγκτες και οδυνηρές. Μόνον που αφορούν, όπως συνήθως συμβαίνει, αθώα θύματα –όχι τους αυτουργούς ή τους υποκινητές. Η δεκαετία της οδύνης αφήνει πίσω της τρομαγμένους λαούς και εκατομμύρια ανέργους, παιδιά που υποφέρουν αλλά και φόβο ανέλπιστο για την επόμενη μέρα.
   Στη διάρκεια της δεκαετίας πύκνωσαν τα σημάδια ότι η Γη «αργοπεθαίνει». Είναι μια έκφραση που δηλώνει απλώς την εγωκεντρική μας νοοτροπία. Διότι σε κίνδυνο βρίσκεται μόνον το ανθρώπινο είδος – ο πλανήτης μας δεν θα χαθεί. Θα εξακολουθήσει να περιφέρεται, τραυματισμένος αλλά πάντοτε όμορφος, περί τον Ήλιο. Μαζί του θα επιβιώσουν όσα είδη φυτών και οργανισμών δείχνουν αντοχή στη ρύπανση, στις κλιματικές αλλαγές, στα δεινά που επισωρεύει στον πλανήτη η ανθρώπινη αφροσύνη. Είναι άλλωστε φανερό ότι την ανθρωπότητα δεν θα την σώσουν οι ποσοτικοί περιορισμοί των ρύπων –που κι αυτοί αργούν! Απαιτείται μια ριζική αλλαγή στις προτεραιότητες, αλλά και στις αξίες της ζωής.
   Είναι πάντως αλήθεια αναμφισβήτητη ότι, μέσα στη γενική σύγχυση της δεκαετίας, υπάρχει μία –μία και μοναδική- ανθρώπινη δραστηριότητα που παρουσιάζει σταθερή πρόοδο και δείχνει να έχει ορατούς στόχους. Είναι η επιστήμη. Στην κοσμολογία, στη βιολογία, στην ιατρική, η επιστημονική γνώση έκανε και πάλι άλματα. Ενώ όμως λαμπρές υπήρξαν, και αυτήν τη δεκαετία, οι κατακτήσεις της επιστήμης, ισχυρά αντιεπιστημονικά ρεύματα βρίσκουν πρόσφορο έδαφος και εκμεταλλεύονται την ανθρώπινη ευπιστία. Μαύρη μαγεία και προφητείες κάθε λογής, θρησκευτικοί φανατισμοί και απαγορεύσεις. Αντίφαση της ιστορίας – ή απλώς η ανθρώπινη φύση, που κατά τον Θουκυδίδη παραμένει αμετάβλητη;
   Στο τυποποιημένο πάντως ερώτημα «τι σφράγισε περισσότερο τη δεκαετία που φεύγει;» η απάντηση μοιάζει αυτονόητη. Δεν είναι οι τοπικοί πόλεμοι, η έξαρση της βίας, η οικονομική κρίση –παρόμοια υπήρξαν και παλιότερα. Είναι, αντίθετα και παράλληλα, η ανάπτυξη του Διαδικτύου. Το διαδίκτυο πληροφορεί και σχολιάζει, γκρεμίζει συνήθειες αλλά και κτίζει νέες, διευκολύνει τη ζωή και ταυτόχρονα την αποστειρώνει. Εισχωρεί παντού: στις προσωπικές σχέσεις μας αλλά και στην αναίρεσή τους, στην τέχνη όσο και στην συλλογική μνήμη. Ο υπολογιστής δεν καταγράφει απλώς τον πολιτισμό μας. Τον διαμορφώνει και τον προεκτείνει –σε κατευθύνσεις συχνά ανεξέλεγκτες. Είναι μάλιστα παράδοξο: όσο οι δυνατότητες της επικοινωνίας αυξάνονται –με το διαδίκτυο, τα κινητά τηλέφωνα, τις δορυφορικές συνδέσεις- τόσο η μοναξιά, η ανθρώπινη, μοιάζει να μεγαλώνει.
   Μέσα σε αυτό το παγκόσμιο πλαίσιο, που είναι κινούμενο και κλυδωνιζόμενο, η Ελλάδα παραμένει πάντα μια ιδιαιτερότητα. Έζησε πολλά αυτήν τη δεκαετία, λίγα όμως φαίνεται να διδάχθηκε. Τους τελευταίους μήνες ωστόσο, βιώνει μια ιστορική στιγμή της: το τέλος των ψευδαισθήσεων… Την Ελλάδα εξουθενώνει ένας αφόρητος κομματισμός, ένα δηλητήριο δημαγωγίας που απλώνεται παντού, μια διάτρητη παιδεία… Ένας άνεμος ισοπεδωτικός, που έπνευσε τα τελευταία χρόνια, διέλυσε έννοιες και θεσμούς, ενώ αμφισβητεί αξίες που χρειάστηκαν σκληρούς αγώνες για την επικράτησή τους. Πλήθυνε η απληστία, η ευτέλεια των αισθημάτων, ο ατομικισμός.
   Τη δεκαετία της οδύνης, η Ελλάδα πάντως τη βίωσε ως μια δεκαετία αμεριμνησίας και διαρκών αναβολών. Τώρα, που οι ψευδαισθήσεις δίνουν τη θέση τους σε μιαν αργή αποκάλυψη, ο κλονισμός είναι μεγάλος. Η κρίση φαίνεται ότι έρχεται στη χώρα μας με καθυστέρηση –όπως και πολλά άλλα- αλλά και με ένα δικό της πρόσωπο….
   Στην Ελλάδα, ωστόσο, που συνήθισε να κινείται σε μια άγονη γραμμή, ανιχνεύεται πάντα –και έτσι θέλω να κλείσω τις σκόρπιες σκέψεις – μια άλλη συνιστώσα, ισχυρή και επίμονη: η παράλληλη Ελλάδα. Την παράλληλη Ελλάδα συνιστούν άνθρωποι ή αιχμές ανθρώπων, που σε πείσμα της περιρρέουσας ατμόσφαιρας εξακολουθούν να πράττουν το σωστό και το δύσκολο, να πορεύονται με ευθύνη και πείσμα. Η παρουσία τους είναι ορατή, και συχνά εκθαμβωτική: σε δημιουργίες της τέχνης αλλά στον μικρόκοσμο της καθημερινότητας, σε ένα πανεπιστήμιο, αλλά και σε κάποιο πολιτιστικό σύλλογο της επαρχίας, σε μια δημόσια υπηρεσία αλλά και στους γιατρούς ενός νοσοκομείου, στις μάχες, τις συχνά μάταιες, για το περιβάλλον ή την ποιότητα της ζωής. Με δυο λόγια, η παράλληλη Ελλάδα αντιτίθεται στην Ελλάδα της παρακμής και των κενών λόγων, που απεικονίζεται στις τηλεοπτικές οθόνες και κυριαρχεί με περιοδικές εξάρσεις στη ζωή μας. Είθε στη δεκαετία, που μόλις ανοίγει τα φτερά της, η Ελλάδα ν’ αρχίσει να κινείται σε μια τέτοια διαφορετική προοπτική…

(επιλεγμένα αποσπάσματα από άρθρο του Γιώργου Γραμματικάκη, καθηγητή στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης που δημοσιεύτηκε στην ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 30-12-2009)