Τρίτη, 27 Απριλίου 2010

Ο παροξυσμός της επιδειξιομανίας: Ο Ζαν Μποντριγιάρ για τον «Μπιγκ Μπράδερ»

Reality: Αυτή η ακραία μορφή απογοήτευσης της ζωής


Παρ' όλο που η προβολή της τηλεοπτικής εκπομπής «Λοφτ Στόρι», της γαλλικής εκδοχής του «Μπιγκ Μπράδερ», είναι σχετικά παλιά, η συζήτηση για την έκθεση κάποιων ανθρώπων στα μάτια εκατομμυρίων τηλεθεατών που έχει ως μοναδικό κέρδος χρήματα για τους μεν, απόλαυση για τους δε, είναι πάντα επίκαιρη.




Α. ΚΕΙΜΕΝΟ: «Όλη μας η πραγματικότητα έγινε εμπειρική. Απουσία πεπρωμένου, ο σύγχρονος άνθρωπος παραδίδεται σε έναν άνευ ορίων πειραματισμό πάνω στον ίδιο τον εαυτό του. Δύο πρόσφατα παραδείγματα είναι το «Λοφτ Στόρι», επικοινωνιακή ψευδαίσθηση του πραγματικού σε απ' ευθείας σύνδεση, και η Κατρίν Μιγέ, φαντασιακή ψευδαίσθηση του σεξ σε απ' ευθείας σύνδεση, επίσης.
   Το «Λοφτ» έγινε ένα παγκόσμιο κόνσεπτ, μια συμπύκνωση ενός ανθρώπινου πάρκου διασκέδασης, ένα γκέτο, μια διαδικασία κεκλεισμένων των θυρών και Άγγελος Εξολοθρευτής. Εθελοντικός εγκλεισμός ως εργαστήριο μιας συγκατοίκησης, μιας κοινωνικότητας τηλεγεννητικά τροποποιημένης.


«Ο καθρέφτης του ανούσιου»
Εδώ όπου μπορεί κανείς να δει τα πάντα (όπως και στο «Μπιγκ Μπράδερ», τα ριάλιτι σόου κ.λπ.) διαπιστώνεται πως δεν υπάρχει τίποτα να δεις. Είναι ο καθρέφτης του ανούσιου, του μηδενικού βαθμού, όπου αποδεικνύεται, αντίθετα από όλους τους στόχους, η εξαφάνιση του άλλου και ίσως ακόμη και το ότι το ανθρώπινο ον δεν είναι κατ' ουσίαν κοινωνικό.
   Ο τεχνητός μικρόκοσμος του «Λοφτ» είναι παρόμοιος με την Ντίσνεϊλαντ που δίνει την ψευδαίσθηση ενός αληθινού κόσμου, ενός εξωτερικού κόσμου, ενώ και οι δύο είναι φτιαγμένοι κατ' εικόνα ο ένας του άλλου.
   Όλες οι ΗΠΑ είναι μια Ντίσνεϊλαντ και όλοι βρισκόμαστε μέσα σ' ένα Λοφτ. Δεν συντρέχει λόγος να μπούμε στη διττή εικονική πραγματικότητα, είμαστε ήδη εκεί -το τηλεοπτικό σύμπαν δεν είναι παρά μια ολογραφική λεπτομέρεια της παγκόσμιας πραγματικότητας. Βρισκόμαστε σε μια κατάσταση εμπειρικής πραγματικότητας ακόμη και στην παραμικρή στιγμή της καθημερινότητάς μας.


Πρόκειται για πορνογραφική ηδονοβλεψία; Οχι.
    Σεξ υπάρχει παντού, αλλά δεν είναι αυτό που θέλει ο κόσμος. Αυτό που θέλει διακαώς είναι το θέαμα της κοινοτοπίας, που είναι σήμερα η πραγματική αισχρότητα, αυτή της μηδαμηνότητας, του ανούσιου και της χυδαιότητας. Τη στιγμή που η τηλεόραση και τα ΜΜΕ είναι όλο και πιο ανίσχυρα να εξηγήσουν τα (αφόρητα) γεγονότα του κόσμου, ανακαλύπτουν την καθημερινότητα, την υπαρξιακή κοινοτοπία σαν το πιο θανατηφόρο γεγονός, την πιο βίαιη επικαιρότητα, τον ίδιο τον τόπο του τέλειου εγκλήματος. Και είναι πράγματι. Και ο κόσμος είναι γοητευμένος, γοητευμένος και τρομοκρατημένος από την αδιαφορία τού να μην έχει τι να πει, τι να κάνει, από την αδιαφορία για την ίδια του την ύπαρξη.
  Όλα αυτά ενισχύονται από το γεγονός ότι το κοινό λειτουργεί από μόνο του ως κριτής, ως άλλος Μπιγκ Μπράδερ. Βρισκόμαστε πέραν του πανοπτικού, της ορατότητας ως πηγής εξουσίας και ελέγχου. Δεν πρόκειται πλέον για πράγματα ορατά από ένα εξωτερικό μάτι, αυτό που συμβαίνει είναι ότι τα πράγματα γίνονται διαφανή γι' αυτά τα ίδια, μέσω της έγχυσης του ελέγχου στη μάζα και εξαφανίζοντας αμέσως τα ίχνη της διαδικασίας. Ετσι οι θεατές εμπλέκονται σε μία τεράστια αρνητική αντι-μεταβίβαση των ίδιων τους των εαυτών και για ακόμη μια φορά από εδώ προέρχεται η παράφρων έλξη αυτού του είδους του θεάματος.
   Κατά βάθος, όλα αυτά αντιστοιχούν στο δικαίωμα και την απρόβλεπτη επιθυμία της απαράγραπτης ύπαρξης. Να μην είναι τίποτε και να παρακολουθείται ως τέτοια. Υπάρχουν δύο τρόποι για να εξαφανιστούμε: είτε απαιτούμε να μη μας βλέπουν είτε χανόμαστε μέσα σε μια παραληρηματική επιδειξιομανία της μηδαμινότητάς μας. Γινόμαστε ένα τίποτε για να μας δουν, ως έσχατη προστασία απέναντι στην ανάγκη να υπάρξουμε και την υποχρέωση να είμαστε ο εαυτός μας.
   Εξ ου και η αντιφατική και ταυτόχρονη απαίτηση να μη μας βλέπουν και να είμαστε συνεχώς ορατοί. Ολοι παίζουν σ' αυτά τα δύο ταμπλό συγχρόνως και καμιά ηθική ή νομοθεσία μπορεί να απαντήσει σ' αυτό το δίλημμα - αυτό του απόλυτου δικαιώματος του να βλέπεις και εκείνου, εξίσου απόλυτου, να μη σε βλέπουν. Η πλήρης πληροφόρηση αποτελεί μέρος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, επομένως και η αναγκαστική παρακολούθηση, η υπερβολική έκθεση στα φώτα της πληροφόρησης.
    Είναι το να μιλάς για τον εαυτό σου ως έσχατη μορφή ομολογίας, όπως έλεγε ο Φουκό. Το να μην κρατάς κανένα μυστικό. Να μιλάς, να μιλάς, να επικοινωνείς ακατάπαυστα. Αυτή είναι η βία που ασκείται στον απλό άνθρωπο και τα μυστικά του. Και συγχρόνως είναι μια βία απέναντι στη γλώσσα, γιατί έτσι χάνει και αυτή την πρωτοτυπία της, δεν είναι παρά μέσον, χειριστής της ορατότητας, και χάνει κάθε ειρωνική ή συμβολική διάσταση.
   Και το χειρότερο σ' αυτή την αισχρότητα, την αναισχυντία, είναι η αναγκαστική και από κοινού παρακολούθηση, αυτή η αυτόματη συνενοχή του θεατή, που είναι αποτέλεσμα ενός πραγματικού εκβιασμού. Αυτός είναι ο πιο σαφής στόχος του εγχειρήματος: η υποδούλωση των θυμάτων, αλλά η εθελοντική τους υποδούλωση, που ηδονίζονται με το κακό που τους προκαλούν, με την ντροπή που τους κάνουν να νιώθουν. Η παρακολούθηση από μια ολόκληρη κοινωνία του θεμελιώδους μηχανισμού της: ο αμφίδρομος αποκλεισμός!
   Αποφασισμένη από κοινού, καταναλώνεται με ενθουσιασμό. Ολα τελειώνουν μέσα στην ορατότητα, ωστόσο το κρίσιμο σημείο είναι να επιτύχεις να κάνεις αυτή την απώλεια κάθε συμβολικού χώρου, αυτή την ακραία μορφή της απογοήτευσης της ζωής ένα αντικείμενο θαυμασμού, έκπληξης και διεστραμμένης απόλαυσης. "Η ανθρωπότητα που άλλοτε με τον Ομηρο ήταν αντικείμενο θαυμασμού για τους ολύμπιους θεούς, σήμερα έγινε αντικείμενο θαυμασμού για την ίδια. Η αλλοτρίωσή της έφθασε στο βαθμό να την κάνει να ζει τη δική της καταστροφή σαν μια αισθητική αίσθηση πρώτης τάξεως" (Βάλτερ Μπένζαμιν).
   Το ίδιο συμβαίνει και στην περίπτωση της Κατρίν Μιγέ: όλο το φαντασιακό τής σεξουαλικότητας σαρώνεται, δεν απομένει παρά ένα πρωτόκολλο υπό μορφήν απεριόριστων εξακριβώσεων της σεξουαλικής λειτουργίας, ενός μηχανισμού που δεν έχει πλέον τίποτε το σεξουαλικό.
   Απωθημένη ή προφανής, η σεξουαλικότητα, στην καλύτερη περίπτωση, δεν είναι παρά μια υπόθεση και ως υπόθεση είναι λάθος να την εμφανίζουμε σαν αληθινή και σημείο αναφοράς. Η σεξουαλική υπόθεση ίσως να μην είναι παρά μια φαντασίωση και όπως και να έχει, μέσα στην απώθηση έλαβε αυτή την εξουσία και αυτή την "αύρα" της παράξενης έλξης. Φανερωμένη χάνει την ποιοτική δυναμική της (...).


Ο παροξυσμός της επιδειξιομανίας
Αυτή η ριζική αισχρότητα είναι ακόμη ένα πέπλο -το τελευταίο- αυτό που παρεμβάλλεται όταν πιστεύουμε ότι τα έχουμε αφαιρέσει όλα. Θέλουμε να αγγίξουμε το χειρότερο, τον παροξυσμό της επιδειξιομανίας, την ολική απογύμνωση, την απόλυτη αλήθεια, το άμεσο και την εκδορά. Δεν πρόκειται όμως να το φτιάξουμε ποτέ. Δεν γίνεται τίποτε. Το τείχος της αισχρότητας είναι αδιαπέραστο. Και παραδόξως αυτή η ανώφελη αναζήτηση αναδεικνύει καλύτερα τον κανόνα του ουσιαστικού παιχνιδιού: του υπέροχου, του μυστικού, της γοητείας, αυτής που κυνηγούμε μέχρι θανάτου προσπαθώντας να αφαιρέσουμε όλα τα πέπλα (...)».
[άρθρο του γάλλου κοινωνιολόγου Ζαν Μποντριγιάρ από τηνΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 24/09/2001]


Ασκήσεις
1] Να γράψεις την περίληψη του κειμένου σε 100 περίπου λέξεις.
2] «Η πλήρης πληροφόρηση αποτελεί μέρος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Χρησιμοποιώντας την παραπάνω πρόταση ως θεματική περίοδο να την αναπτύξεις σε παράγραφο.
ΔΙΑΒΑΣΕ και το κείμενο: ριάλιτι σόου ακραίες μορφές εκμετάλλευσης προσωπικής ζωής (με ΚΛΙΚ εδώ)