Τετάρτη, 7 Απριλίου 2010

Η Τέχνη είναι ο καλύτερος καθρέφτης του καιρού και των ανθρώπων του καιρού της

ΑΠΟΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΤΡΑΤΕΥΜΕΝΗ ΤΕΧΝΗ του Ανδρέα Λεντάκη
Πότε και ως πιο σημείο η «στράτευση» είναι θεμιτή, με την έννοια ότι η τέχνη διασώζεται, και πότε η «στράτευση» είναι αποτυχημένη, γιατί σκοτώνει την τέχνη και καταντά φτηνό κήρυγμα...


«Όταν λένε ότι κάποιος καλλιτέχνης είναι «στρατευμένος» κατά κανόνα εννοούν ότι τα έργα του έχουν κοινωνικό ή πολιτικό περιεχόμενο. Δηλαδή με τον όρο «στράτευση» εννοούν συνήθως την πολιτικοποίηση του καλλιτέχνη. Η μονομερής αυτή τοποθέτηση στενεύει αφόρητα το σχετικό πρόβλημα και κατά τη γνώμη μου είναι λάθος, γιατί απλούστατα η «στράτευση» είναι κάτι το ευρύτερο.
Στρατευμένη είναι η τέχνη που αναφέρεται γενικότερα στα κοινωνικά φαινόμενα και παίρνει μια στάση απέναντί τους. Στρατευμένη είναι η τέχνη που εκφράζει μια ιδεολογία. Φυσικά, πάντα με την προϋπόθεση ότι η στράτευση αυτή δεν είναι επιβεβλημένη από τα έξω ή απ’ τα πάνω, αλλά κάτι που βγαίνει μέσα από τον καλλιτέχνη, σαν εσωτερική του ανάγκη και με τον απαραίτητο όρο ότι καταξιώνεται αισθητικά. Εκπληρώνει μ’ άλλα λόγια τους όρους της τέχνης. Αν έτσι δούμε τα πράγματα, τότε θα διαπιστώσουμε ότι ολόκληρη η θρησκευτική ποίηση, είναι ποίηση τελικά στρατευμένη. Και εδώ ακριβώς μπαίνει το κρίσιμο ερώτημα. Πότε και ως πιο σημείο η «στράτευση» είναι θεμιτή, με την έννοια ότι η τέχνη διασώζεται, και πότε η «στράτευση» είναι αποτυχημένη, γιατί σκοτώνει την τέχνη και καταντά φτηνό κήρυγμα...
Η στράτευση καταντάει αποτυχία όταν κατά τρόπο μηχανιστικό ο καλλιτέχνης παίρνει πολιτικές θέσεις με το έργο του και υπηρετεί μια σκοπιμότητα, χωρίς αυτό να βγαίνει φυσιολογικά κι αυθόρμητα από τον ίδιο σαν δική του εσωτερική ανάγκη, και κυρίως χωρίς να καταξιώνεται αισθητικά. Η πολιτική πρέπει να λειτουργεί σαν ένα ερέθισμα, που έρχεται απ’ έξω και προκαλεί μια συγκίνηση στον καλλιτέχνη. Με τη σειρά της η συγκίνηση αυτή ζητάει να ξαναβγεί σαν φωνή. Όμως αυτή τη φορά, η φωνή αυτή, για να καταξιωθεί αισθητικά, πρέπει απαραίτητα να εκπληρώνει τους όρους της τέχνης, να είναι τέχνη. Αλλιώτικα καταντάει φτηνή πολιτικολογία, απλή συνθηματολογία, προπαγάνδα ή κούφια ρητορεία.
Στη δεύτερη περίπτωση, όταν δηλαδή αποκλείεται κατηγορηματικά και ολοκληρωτικά η πολιτική από την τέχνη, υπηρετείται σαφώς μια πολιτική σκοπιμότητα, με την έννοια ότι έτσι περνάει η ιδέα να μην θίγονται τα κακώς κείμενα. Η άποψη αυτή, σε καιρούς ομαλούς, μπορεί να διαδίδεται, να δημαγωγεί, να παραπλανά. Εν πάση περιπτώσει μπορεί να συζητιέται. Σ’ εποχές όμως οριακών κρίσεων, όπως είναι ο πόλεμος, ή μια δικτατορία, κυριολεκτικά καταρρέει κι εξανεμίζεται. Τότε ο καλλιτέχνης δεν μπορεί να μένει «ασυγκίνητος» κι αδιάφορος ή ν’ αποτολμά να υποστηρίζει δημόσια ότι όλα αυτά είναι έξω από το χώρο της τέχνης και έξω από τις αρμοδιότητές της, γιατί δήθεν γι’ αυτή στόχος και περιεχόμενο είναι μόνο η ομορφιά δηλ. τα λουλούδια, τα χρώματα, οι μελωδικοί ήχοι. τα προσωπικά συναισθήματα, ο έρωτας, η μοναξιά κ.α.»


Κι άλλες απαντήσεις στην έρευνα του περιοδικού ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ: «μπορεί και πρέπει η τέχνη να είναι αυτόνομη, χωρίς να υπηρετεί καμιά σκοπιμότητα ή οφείλει να προσφέρει υπηρεσίες καθορισμένες από τους θεωρητικούς του ενός ή του άλλου συστήματος».


Τ. ΠΑΠΑΤΣΩΝΗΣ:
Η Τέχνη, συμπεραίνω, έχει τούτο το θεϊκό κι αξιοθαύμαστο στοιχείο: είναι ασύδοτη και ελεύθερη όσο και η ίδια η ιδέα της λευτεριάς. Δεν δολώνεται σε κανέναν. Και συνάμα, επειδή είναι τέτοια, και μόνον σαν την αφήνουν να είναι τέτοια, εκτός που είναι κίνητρο ζωής και θάρρους, φύσηγμα ζωντάνιας και υγείας, είναι και ο καλλίτερος καθρέπτης του καιρού της και των ανθρώπων και των ανθρώπων του καιρού της. Το πολυτιμότερο στοιχείο όχι μόνο για να ξεκουράσει, αλλά και για να διαπλάσει τους συγχρόνους της και τους μέλλοντες να ’ρθουν αλλά και το πολυτιμότερο, το βαθύτερο, και πιο έγκυρο στοιχείο για τον άξιο ιστορικό και το μελετητή των κοινωνιών, των τάξεων και των ρευμάτων της, δηλαδή των ομάδων, όσο και των ατόμων. Τι μεγαλύτερη σκοπιμότητα μπορεί κανείς να της ζητήσει, απ’ αυτήν που την έχει έμφυτη; Η κάθε δέσμευσή της είναι άγιος, είναι πλήγμα θανατερό, την μεταβάλλει από Τέχνη- Θεά, σε οδαλίσκη ή σε πουλημένη γυναίκα των τραγικών Βούρλων, που τόσο αξίζει μόνο, όσο και οι άτυχες αυτές ή διεστραμμένες γυναίκες, μέσα στον κόσμο των άλλων γυναικών.-