Πέμπτη, 13 Μαΐου 2010

Έχουν κοινωνική αγωγή οι Νεοέλληνες; Δοκίμιο του Ε.Π. Παπανούτσου

Αντικρουόμενες απόψεις για την ψυχολογία των Νεοελλήνων (βιβλίο Έκφρασης Έκθεσης Γ΄ Λυκείου σελ. 32)
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗ ΣΗΜΕΙΩΣΗ: μέσα στο ίδιο κείμενο παρουσιάζονται δυο διαφορετικές απόψεις ως αυτόνομες. Δύο φανταστικοί συνομιλητές «διαλέγονται» επιχειρηματολογώντας με διαφορετικό τρόπο πάνω στο ίδιο θέμα και, έτσι, φωτίζοντάς το και από τις δύο πλευρές, μας οδηγούν σε ουσιαστικότερη ερμηνεία του προβλήματος.


Α. Το κείμενο του Ε.Π. Παπανούτσου
Ο παρακάτω διάλογος είναι αληθινός• οι λέξεις ίσως διαφέρουν, τα νοήματα όμως είναι τα ίδια. Ο λόγος για τους τρόπους συμπεριφοράς των Νεοελλήνων στις διάφορες παραστάσεις της ζωής. Ο ένας συνομιλητής θεωρεί τους Νεοέλληνες ανάγωγους και τους καυτηριάζει, ο άλλος τους δικαιολογεί και τους εγκωμιάζει. Αρχίζω με την άρνηση• η θέση ακολουθεί.
     Δεν ξέρω ποιες αρετές βρίσκετε στη συμπεριφορά των συμπατριωτών μας - λέει ο πρώτος - και κατά πόσο είστε ειλικρινείς και αντικειμενικός στις κρίσεις σας. Εγώ είμαι βέβαιος ότι οι Νεοέλληνες δεν έχουν κοινωνική αγωγή, και τούτο το συμπεραίνω από τους τρόπους τους. Κοιτάξετε πρώτα πως οδηγούν το αυτοκίνητό τους στους πολυσύχναστους δρόμους. Δεν εξετάζω το «πόθεν έσχες» αυτής της πολυτέλειας• αυτή είναι άλλη υπόθεση. Έχει παρατηρηθεί (πολύ ορθά, νομίζω) ότι ο χαρακτήρας ενός λαού φαίνεται στον τρόπο του αυτοκινητικού οδηγήματός του. Ο Νεοέλληνας οδηγεί άτακτα, ασυνάρτητα, εγωιστικά, υπερφίαλα. Δεν ακολουθεί τις χαραγμένες γραμμές, δεν υπακούει στις εντολές της Τροχαίας, που δίνονται για την ασφάλειά του, δεν ανέχεται να προηγείται στη σειρά ένα άλλος και προσπαθεί να τον προσπεράσει με κίνδυνο πολλές φορές της ζωής του, δεν αναχαιτίζει το δρόμο για να κάνει τόπο να περάσει ο δυστυχής πεζός, ο ηλικιωμένος, ο ανάπηρος, η έγκυος γυναίκα. Αλλά προχωρεί ακάθεκτος, ακόμη και όταν δεν βιάζεται, μόνο για να δείξει την υπεροχή της τέχνης ή της μηχανής του. Προσέξετε ιδίως πως αγκυροβολεί στα πεζοδρόμια, για να αναπαυθεί ή επειδή δεν χρειάζεται πια το όχημά του. Σωστή ιλαροτραγωδία. Μάταια τα όργανα της τάξης τον απειλούν με πρόστιμο και χαράζουν σήματα για να συμμορφωθεί ή του αφαιρούν τις πινακίδες για να τον σωφρονίσουν. Εκείνος αναδέχεται με χαμόγελο την ποινή ή φροντίζει να την αποφύγει με τις γνωριμίες και με τις ψεύτικες εξομολογήσεις του, για να συνεχίσει την άλλη μέρα τα ίδια παραπτώματα που, ούτε λίγο ούτε πολύ, στοιχίζουν κάποτε τη ζωή των συνανθρώπων ή και τη δική του. Το δυστύχημα είναι ότι η μόρφωση, η κοινωνική προέλευση, ο τρόπος της βιοπάλης ή η ηλικία και το φύλο πολύ μικρή επιρροή έχουν σ' αυτή τη συμπεριφορά. Το κακό είναι, φαίνεται, βαθιά ριζωμένο μέσα του - έρχεται «από πολύ μακριά». Και δεν διορθώνεται, τουλάχιστο μέσα στα χρονικά όρια που μπορούμε να το παρακολουθήσουμε.
     Φοβάμαι, απαντά ο δεύτερος, ότι αδικείτε τους συμπολίτες σας. Δεν αμφισβητώ την παρατηρητικότητα ούτε αποδοκιμάζω την παρρησία σας. Αλλά γενικεύετε ένα φαινόμενο, δυσάρεστο ασφαλώς που χαρακτηρίζει μιαν ορισμένη τάξη ανθρώπων, εκείνους που κακώς απόκτησαν και κακώς μεταχειρίζονται σήμερα το αυτοκίνητό τους, δεν βρίσκουν όμως καθόλου σύμφωνους στη συμπεριφορά τους όσους υποχρεώνονται να καταφύγουν σ' αυτό το μέσον συγκοινωνίας για τις υποθέσεις τους. Η ευθύνη βαρύνει ιδίως τους Νέους (περισσότερο τους άνδρες, λιγότερο τις γυναίκες, ίσως από «φόβο»), που έχουν δυσανάλογα μεγάλη για την ηλικία τους αποκοτιά και την αναίδεια. Πιθανόν ακόμη και εκείνους που μιμούνται το κακό παράδειγμά τους από απερισκεψία ή από κακώς νοούμενη βιασύνη. Αλλά δεν είναι καθόλου γενικός κανόνας αυτή η αρρυθμία. Εγώ συναντώ συχνά ώριμους ανθρώπους, φρόνιμους, «νοικοκυραίους», που επιτιμούν τους αυθαίρετους οδηγούς και προσπαθούν να τους επαναφέρουν στην τάξη. Δεν παρατηρείται, λέγετε, αυτή η αταξία σε άλλες χώρες, πιο προχωρημένες στον εξωτερικό πολιτισμό από τη δική μας. Δεν θα διαφωνήσω μαζί σας. Σκεφθείτε όμως ότι εκεί το αυτοκίνητο έχει σχετικά με μας πολύ μεγαλύτερη ηλικία ( ο χρόνος κατευνάζει τα νεύρα). Και ότι η ταχύτητα είναι κακός σύμβουλος, παρασύρει ακούσια σχεδόν σε θλιβερές υπερβολές. Στο τέλος το λάθος είναι στις εταιρείες κατασκευής αυτοκινήτου, που για λόγους ανταγωνισμού ρίχνουν στην αγορά ολοένα πιο γρήγορα, και φυσικά πιο επικίνδυνα αυτοκίνητα. Εδώ ίσως είναι ανάγκη να ψάξουμε ακόμα και το Κράτος που έπρεπε να αφαιρεί αμέσως την άδεια από τους κακούς και υπότροπους οδηγούς για παραδειγματισμό. Οπωσδήποτε η πείρα μου στο κεφάλαιο τούτο είναι διαφορετική από τη δική σας. Έχω ζήσει σε ξένα μέρη. Πουθενά δεν είδα την προθυμία των οδηγών να επιβιβάζουν στο όχημά τους καταπονημένους πεζούς ή να οδηγούν τα θύματα των τροχών στα νοσοκομεία, όπως στην Ελλάδα. Έως την ώρα τουλάχιστο που ο ξένος τουρισμός έδειξε στους πατριώτες μου οδηγούς τους κινδύνους αυτής της καλοπροαίρετης συμπεριφοράς. Ίσως πρέπει να είμαστε περισσότερο επιφυλακτικοί στις συγκρίσεις μας, γιατί τους άλλους τους βλέπουμε «απ' έξω», ενώ τους δικούς μας τους γνωρίζουμε «από μέσα».
[Ε. Π. Παπανούτσος, Τα μέτρα της εποχής μας, εκδ. Φιλιππότης]


ΑΣΚΗΣΗ/ θέματα για συζήτηση
Οι μαθητές μπορούν να ανιχνεύσουν τη συλλογιστική πορεία με την οποία ο πρώτος ομιλητής οδηγείται, μέσα από παραδείγματα, επαγωγικά στο γενικευτικό συμπέρασμα ότι όλοι οι Έλληνες, ανεξαρτήτως μόρφωσης, κοινωνικής προέλευσης, ηλικίας και φύλου είναι κακοί οδηγοί (π.χ. ο πρώτος ομιλητής διατυπώνει τη θέση ότι οι Νεοέλληνες δεν έχουν κοινωνική αγωγή και ότι αυτό το συμπεραίνει από τους τρόπους τους. Στη συνέχεια βασίζεται στην παραδοχή ότι ο χαρακτήρας ενός λαού φαίνεται από τον τρόπο που οδηγεί το αυτοκίνητο. Αναφέρεται, τέλος, σε διάφορα παραδείγματα που δείχνουν ότι οι Έλληνες οδηγούν άτακτα, ασυνάρτητα, εγωιστικά και υπερφίαλα).
Ύστερα, με βάση την απάντηση του δεύτερου συνομιλητή να συζητήσουν:
α) Με ποια αντεπιχειρήματα αντικρούει ο δεύτερος συνομιλητής την παραπάνω γενίκευση
β) Με ποια επιπλέον επιχειρήματα υποστηρίζει τους Έλληνες
γ) Σε ποια συμπεράσματα καταλήγει από τη σύγκριση της συμπεριφορά των Ελλήνων με άλλους λαούς


ΑΣΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: Σύνθεση των διαφορετικών απόψεων σε δικό τους κείμενο μπορούν να επιχειρήσουν οι μαθητές και με αφορμή την «Ψυχολογία των Νεοελλήνων». Φυσικά, μπορούν να επισημάνουν και άλλες διαστάσεις της συμπεριφοράς του Έλληνα που αποτελούν θέμα αντιπαράθεσης. Όσοι μαθητές θέλουν, μπορούν να εκθέσουν με τη μορφή διαλόγου τις αντιτιθέμενες απόψεις δύο υποθετικών συνομιλητών, όπως γίνεται και στο κείμενο του Παπανούτσου.