Πέμπτη, 24 Ιουνίου 2010

Αναζητώντας το χαμένο (ελεύθερο) χρόνο

Πού πήγε η μητέρα των τεχνών και των ευγενικών αρετών;
Τι απέγινε το κοινωνικό πρόσταγμα του ελεύθερου χρόνου, της ανθρώπινης χειραφέτησης μέσα από την κατάργηση της εργασίας; Άσος στο μανίκι του καπιταλισμού, θα έλεγε κάποιος με μπόλικο κυνισμό. Εφιάλτης στην εποχή της ανεργίας και της ελαστικής εργασίας. Κάποιος μας δουλεύει – Κι αυτός δεν είναι οι φιλόσοφοι και στοχαστές…


Καλά το είπε ο Αριστοτέλης: «ο ελεύθερος χρόνος δεν είναι το τέλος της δουλειάς, αντίθετα η δουλειά είναι το τέλος του ελεύθερου χρόνου». Σάμπως ο Μαρξ είχε άδικο μιλώντας για τη μισθωτή σκλαβιά; ή ο γαμπρός του, ο Πολ Λαφάργκ, που διεκδίκησε το δικαίωμα στην τεμπελιά; Κι εκείνη η προτροπή του Γκι Ντεμπορ, «μη δουλεύετε ποτέ», είχε τους λόγους της.
Χρόνος για ζωή: μια ιστορική αναδρομή

«Δεν έχουμε δικό μας, παρά μόνο το χρόνο» αποφαινόταν ο Μπαλτάσαρ Γκραθιάν, ο ισπανός ιησοίτης του 17ου αιώνα. Κι αυτός ακριβώς ο μόνος πλούτος του ανθρώπου εκφυλίστηκε από την εργασία. Η έννοια του ελεύθερου χρόνου, η σχόλη, το Non working time των Αμερικανών, το loisir των Γάλλων, το musse των Γερμανών, «ο χρόνος για ζωή» ξεπήδησε κατά την περιβόητη οργάνωση της εργασίας που ακολούθησε τη Βιομηχανική Επανάσταση. Είναι το κομμάτι ζωής που παραχωρείται ως διάλειμμα μέσα στην πραγματικότητα που δημιουργεί η εργασία. Το κομμάτι του χρόνου που επινοήθηκε όταν η τεμπελιά κηρύχθηκε εκτός νόμου.
     «Ο ελεύθερος χρόνος δεν είναι το τέλος της δουλειάς, αντίθετα η δουλειά είναι το τέλος του ελεύθερου χρόνου» Αυτός πρέπει να αφιερώνεται στην τέχνη, την επιστήμη και κατά προτίμηση στη φιλοσοφία» δίδασκε ο Αριστοτέλης. Ήταν, όμως, η εποχή των δουλοκτητικών κοινωνιών, όταν ήταν εύκολο να ελέγχεις το χρόνο αν δεν ήσουν στη θέση των δούλων. Όπως ήταν εύκολο την εποχή της αναγέννησης ο αιρετικός φιλόσοφος Τζορντάννο Μπρούνο να μιλάει με αποστροφή για την «περίεργη κούραση», τη δουλειά, «που έθεσε τους λαούς σε ελεύθερη τροχιά και τους οδήγησε στην πτώση, αφού προηγουμένως τους ανύψωσε στην αλαζονεία και στο πάθος του νεωτερισμού».
    Πάνω σ’ αυτήν τη φιλοσοφία θα βασιστούν και οι πρώτοι δημιουργοί ουτοπιών. Εκεί «οι άνθρωποι εργάζονται μόνο έξι ώρες την ημέρα», στις 54 πόλεις της Ουτοπίας του Τόμας Μουρ. Ή εργάζονται μόνο τέσσερεις ώρες στην «Πολιτεία του Ήλιου» και τις υπόλοιπες ώρες της μέρας τις αφιερώνουν στη μόρφωση και στις βόλτες στη φύση. Οι ουτοπίες δείχνουν το δρόμο. Όμως, η διεκδίκηση του ελεύθερου χρόνου θα γίνει πραγματικότητα μόνο με την είσοδο των μηχανών στην παραγωγή.
    Κατά το Μεσαίωνα όσοι δούλευαν ως εργάτες γης ή ως τεχνίτες είχαν απάνθρωπο ωράριο, 15 και 16 ώρες την ημέρα. Ελεύθερος χρόνος απλώς δεν υπήρχε. Όμως δεν υπήρχε ούτε η αυτοματοποίηση του εργοστασίου, που θα έρθει με την επανάσταση των μηχανών. Όταν εισβάλλουν στην παραγωγή, η κατάσταση περιπλέκεται. Το εργοστάσιο, αντί να απελευθερώσει τον εργάτη, τον αναγκάζει να υποταχθεί σε μια εντατική και τυποποιημένη εργασία. Γι’ αυτό και οι λουδίτες, οι άγγλοι εργάτες που εξεγείρονται ενάντια στις κλωστοϋφαντοργικές μηχανές την αυγή της Βιομηχανικής Επανάστασης, είναι διορατικοί. Καταστρέφουν τις μηχανές, πυρπολώντας τες σε μια πανηγυρική ατμόσφαιρα – γιατί έχουν συνειδητοποιήσει ότι οι μηχανές λεηλατούν όλο το χρόνο του εργάτη.
     Όταν συντριβούν αυτοί οι αρνητές και το εργοστάσιο γίνει πραγματικότητα, τότε θα αρχίσουν οι αγώνες για το δικαίωμα στη ζωή, σε εποχές που ο ελεύθερος χρόνος έχει καταστεί παράνομος. «Η πολιτική οικονομία» έγραφε με οξυδέρκεια ο Καρλ Μαρξ «δεν ασχολείται με τον άνθρωπο τις ώρες που δεν εργάζεται. Αφήνει αυτήν την ασχολία στην ποινική δικαιοσύνη, στην ιατρική, στη θρησκεία, στους πίνακες της στατιστικής, στην πολιτική…». Όσοι διεκδικούν περισσότερο χρόνο από όσο τους παρέχουν γενναιόδωρα τα αφεντικά είναι οι παρίες της κοινωνικής οργάνωσης. Το βεβαιώνουν όλοι, από τη θρησκεία που εξυμνεί την εργατικότητα ως αρετή μέχρι τους κυρίαρχους που θεωρούν τους αρνητές της εργασίας εγκληματίες. Στο κάτω-κάτω, όπως βεβαιώνουν και οι μελέτες της εποχής, η εργασία αναμορφώνει, απομακρύνει τις κακές έξεις και απαλλάσσει από αλλόκοτα πάθη.
     Κάπως έτσι, μαζί με τη Βιομηχανική Επανάσταση, ξεκινάει ο αγώνας για τη μείωση του ωραρίου, αφού ο ελεύθερος χρόνος φτάνει στον εργάτη μόνο για ύπνο. Σε καιρούς, λοιπόν, που οι νεόκοποι αστοί ξεκινούσαν τις οργανωμένες διακοπές τους στα θέρετρα της εποχής, οι εργάτες στις βιομηχανικές χώρες (όπως είναι η Αγγλία, η Γαλλία και οι ΗΠΑ), αγωνίζονται για τη μείωση του ωραρίου. Στις ΗΠΑ μάλιστα η διεκδίκηση του οκταώρου βάφεται με αίμα στην πλατεία Χεϊμάρκετ του Σικάγου. Και οι πέντε αναρχικοί που απαγχονίζονται ως υπεύθυνοι για την εξέγερση θεωρούνται «μάρτυρες της μάχης για τον ελεύθερο χρόνο.
     Παράλληλα, κυκλοφορούν μπροσούρες, όπως η φημισμένη του Πολ Λαφάργκ για το «Δικαίωμα στην τεμπελιά». Εκεί ο γαμπρός του Μαρξ, αηδιασμενος από τις επαναστατικές διακηρύξεις της εποχής του που έχουν διαποτιστεί από το δόγμα της εργασίας, προτείνει μόνο τρεις ώρες δουλειάς. Οι υπόλοιπες θα είναι αφιερωμένες στον έρωτα, το ποτό και τις άλλες εκλεκτές ηδονές.
    Στις αρχές του 20ου αιώνα θα τεθεί ξανά το δικαίωμα του ελεύθερου χρόνου. Αποτελεί, όμως, διακήρυξη μόνο πρωτοποριακών ομάδων που αποστρέφονται κάθε αξία της αστικής κοινωνίας. Έτσι, για παράδειγμα, οι ντανταϊστές διεκδικούν «το δικαίωμα στην ανεργία για όλη την ανθρωπότητα». Με άλλα λόγια, το μέγιστο δυνατό ελεύθερο χρόνο για όλους. Ενώ οι σουρεαλιστές κηρύττουν με ζέση ότι «κάθε είδους εργασία –ακόμα και η καλλιτεχνική- είναι υποτιμητική και κατακριτέα. Το 1925 ο Λουί Αραγκόν, σ’ ένα απίστευτα επιθετικό κείμενο, διακηρύσσει ότι επιθυμεί μια τεράστια έκρηξη που θα ξαναφέρει επιτέλους την ανθρωπότητα στην τεμπελιά – τη μόνη αληθινή πατρίδα της σκέψης.
      Όμως η μάχη για τον ελεύθερο χρόνο χάθηκε και τότε. Ούτε η εκβιομηχάνιση της παραγωγής ούτε η ψηφιακή επανάσταση τα τελευταία χρόνια του 20ου αιώνα εκπλήρωσαν την προσδοκία για άφθονο ελεύθερο χρόνο. Και ακόμα χειρότερα, η αεργία, ο ελεύθερος χρόνος δεν έγινε «η μητέρα των τεχνών και των ευγενικών αρετών», όπως προανήγγειλε ο Λαφάργκ…
     Από τη βιομηχανία της ψυχαγωγίας, που αναπτύχθηκε για να μεταμορφώσει τον άεργο σε καταναλωτή, μέχρι την ελαστικοποίηση της εργασίας, που ολοένα κυριαρχεί, ο ελεύθερος χρόνος ως χρόνος για δημιουργία παραμένει ουτοπία.

Και μια επιφυλλίδα του Νίκου Δήμου για το χαμένο ελεύθερο χρόνο, δημοσιευμένη στο προσωπικό ιστολόγιο του [με ΚΛΙΚ εδώ]
http://ta4mx.blogspot.com/2010/06/blog-post_5999.html