Σάββατο, 26 Ιουνίου 2010

Γιατί μας αρέσουν αυτά που μας... αρέσουν

Μικρές και μεγάλες απολαύσεις της καθημερινής ζωής


Γιατί μας αρέσει περισσότερο ένας αυθεντικός από έναν πλαστό Πικάσο, ακόμη και αν μας είναι εντελώς αδύνατο να ξεχωρίσουμε τον ένα από τον άλλο;
Γιατί μας είναι ευχάριστο να βλέπουμε θρίλερ και τραγωδίες;
Ποιοι παράγοντες επιδρούν πάνω στις απολαύσεις που επιλέγουμε και στην ένταση με την οποία τις βιώνουμε;


Αποσπάσματα από μια συνέντευξη του ψυχολόγου Πολ Μπλουμ, που στο νέο του βιβλίο, που μόλις κυκλοφόρησε καταπιάνεται με το θέμα της ευχαρίστησης και απαντά σε παρόμοια ερωτήματα
Υπάρχουν άνθρωποι που θα πλήρωναν ακριβότερα ένα πουλόβερ που έχει φορέσει ο Τζορτζ Κλούνεϊ από ένα ολόιδιο και ολοκαίνουργιο. Και πολλές γυναίκες που θα απολάμβαναν περισσότερο να φορούν ένα φόρεμα του Αρμάνι από ένα άλλο, εξίσου όμορφο αλλά σχεδιασμένο από κάποιον άγνωστο δημιουργό. Και αυτοί οι άνθρωποι μπορεί να χαρακτηρίζονται «ψώνια» -ενδεχομένως ορισμένοι να είναι, ωστόσο τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Οι επιλογές τους έχουν εξήγηση, διαβεβαιώνει ο Πολ Μπλουμ, καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Γέιλ, του οποίου είναι ιδιαίτερα γνωστές οι έρευνες πάνω σε ζητήματα της ηθικής ψυχολογίας.


Ποιες απολαύσεις απασχόλησαν το ερευνητικό ενδιαφέρον σας;
«Με ενδιέφεραν από την αρχή όλων των ειδών οι απολαύσεις. Γι' αυτό το βιβλίο τις εξετάζει όλες. Αρχίζει με τις απολαύσεις που είναι κοινές σε όλα τα ζώα, όπως εκείνες που συνδέονται με το φαγητό και το σεξ, για να περάσει στη συνέχεια σε απολαύσεις που είναι χαρακτηριστικές αποκλειστικά στο ανθρώπινο είδος, όπως είναι η απόλαυση που παίρνουμε από τη ζωγραφική και τη λογοτεχνία για παράδειγμα. Οπωσδήποτε είναι εντελώς διαφορετικές μορφές ευχαρίστησης και μπορεί κανείς να μιλήσει ξεχωριστά για την καθεμιά, ωστόσο εκείνο που επιχειρώ να αποδείξω είναι ότι μοιράζονται ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά. Λέω ότι εκείνο που σε όλες τις περιπτώσεις ισχύει είναι ότι στην πραγματικότητα αντλούμε απόλαυση από εκείνα που πιστεύουμε σχετικά με την πηγή της απόλαυσης και όχι από τις επιφανειακές όψεις των πραγμάτων. Δηλαδή, η απόλαυση συνδέεται με τις πεποιθήσεις μας, όχι με την εμφάνιση του αντικειμένου. Αυτό προφανώς σημαίνει ότι μεγάλο μέρος της απόλαυσης που παίρνουμε ή όχι από κάτι διαμορφώνεται από την κουλτούρα και τις αξίες της κοινωνίας μας. Ταυτόχρονα, όμως, ο τρόπος που λειτουργεί η απόλαυση είναι οικουμενικός. Εγώ μελετώ πολύ τη συμπεριφορά των παιδιών. Στα μικρά παιδιά, λοιπόν, βλέπουμε ότι όλα ανεξαιρέτως αγαπούν τις ιστορίες. Το είδος, όμως, των αγαπημένων τους ιστοριών διαφέρει ανάλογα με την κοινωνία από την οποία προέρχονται».


Αυτό σημαίνει ότι θα έχω την τάση να ευχαριστηθώ περισσότερο φορώντας ένα φόρεμα διάσημου σχεδιαστή, ακόμη κι αν είναι ίδιο με ένα άλλο χωρίς υπογραφή; Και αυτό έχει επιστημονική εξήγηση;
«Ακριβώς. Όταν κοιτάζουμε ή αποκτούμε ένα αντικείμενο, η ευχαρίστηση που μας δίνει εξαρτάται πάντα από όσα γνωρίζουμε για εκείνον που το κατασκεύασε, τους προηγούμενους κατόχους του, δηλαδή την ιστορία του. Κάναμε ένα τεστ - δείξαμε σε μια ομάδα ανθρώπων ένα φούτερ και τους είπαμε ότι ανήκε σε ένα διάσημο πρόσωπο, τον Τζορτζ Κλούνεϊ ή τον Μπαράκ Ομπάμα. Θέλαμε να διαπιστώσουμε πόσα χρήματα παραπάνω θα ήταν διατεθειμένοι να πληρώσουν για να το αποκτήσουν, γνωρίζοντας ότι το έχει φορέσει μια διασημότητα. Και προέκυψε ότι ήταν πρόθυμοι να πληρώσουν περισσότερα από όσα θα έδιναν για ένα ολόιδιο καινούργιο. Και, ακόμη σημαντικότερο, θα αντλούσαν μεγαλύτερη ευχαρίστηση φορώντας το. Ακριβώς διότι γι' αυτούς μετράει η ιστορία του. Η ίδια ακριβώς λειτουργία ισχύει και για τους ανθρώπους υψηλού μορφωτικού επιπέδου και ευρύτερων ενδιαφερόντων. Η οπτική απόλαυση που θα τους προκαλούσε ένας πίνακας του Πικάσο θα μειωνόταν αληθινά αν μάθαιναν ότι είναι πλαστός. Η ιστορία ενός αντικειμένου μετράει πάντα. Εχουμε κάνει το τεστ και σε μικρά παιδιά, τα οποία ακόμη δεν έχουν ενσωματώσει το σύστημα αξιών της κοινωνίας τους. Τους είπαμε ότι υπάρχει δήθεν μια μηχανή που μπορεί να φτιάξει ένα αρκουδάκι ή μια κουβερτούλα που θα είναι ακριβώς ίδια με το αγαπημένο τους αρκουδάκι και την κουβερτούλα τους. Μετά τους δώσαμε από ένα, ολόιδιο με τα δικά τους. Ομως σε όλες τις περιπτώσεις εκείνο που ήθελαν να πάρουν πίσω στο σπίτι ήταν το δικό τους, το πρωτότυπο. Δεν ήθελαν το αντίγραφο».


 Μοιάζει να δικαιώνεται η άποψη ότι αν κάποιος έχει γνώσεις γύρω από την τέχνη του 20ού αιώνα, έχει περισσότερες πιθανότητες να απολαύσει αληθινά τα έργα του Πικάσο.
«Ετσι είναι. Ενα μεγάλο μέρος της ευχαρίστησης που μας δίνει η ζωγραφική -αλλά και η μουσική- συνδέεται με τις γνώσεις μας. Οσο περισσότερο εντρυφούμε σε μια τέχνη τόσο εντείνεται η απόλαυση που μας προσφέρει. Και δεν εννοώ ότι η ευχαρίστησή μας μεγαλώνει γιατί αυτοθαυμαζόμαστε επαινώντας τον εαυτό μας που είμαστε τόσο έξυπνοι και εκλεκτικοί. Οχι, εννοώ ότι η ίδια η εμπειρία της επαφής που έχει κανείς με ένα έργο τέχνης εξελίσσεται και εμπλουτίζεται όσο οι γνώσεις μας αυξάνονται. Η γνώση εμπλουτίζει την εμπειρία και η απόλαυση είναι πιο έντονη».


Άρα μπορούμε να διδάξουμε τον εαυτό μας έτσι ώστε να έχουμε περισσότερες απολαύσεις;
«Υπάρχουν απολαύσεις που είναι εκεί έξω και μας περιμένουν, αρκεί να προσπαθήσουμε αρκετά ώστε να είμαστε ικανοί να τις αναγνωρίσουμε και να τις βιώσουμε. Κανείς δεν γεννιέται με έμφυτη την αγάπη για την κλασική μουσική. Όμως όταν αρχίζεις να εξοικειώνεσαι με τα μουσικά είδη και να τα μελετάς.... Υπάρχουν οι απολαύσεις που μας δίνονται εύκολα και άκοπα, όπως με το νόστιμο φαγητό. Άλλες απολαύσεις και ηδονές προϋποθέτουν δουλειά και γνώση, προκειμένου να τις γευθούμε. Και μάλιστα, όπως προκύπτει από όλες τις έρευνες και τα πειράματα που διεξάγουμε, οι μεγαλύτερες απολαύσεις στη ζωή απαιτούν ενεργό ενδιαφέρον και προσπάθεια εκ μέρους μας».


Θεωρείτε ότι έχουμε εσφαλμένες αντιλήψεις γύρω από τα πράγματα που μας δίνουν απόλαυση και άρα συντελούν στο επίπεδο της ικανοποίησης από τη ζωή μας;
«Έχουμε πολλές εσφαλμένες αντιλήψεις. Ξέρετε, για παράδειγμα, τείνουμε να ξεχνάμε τις απολαύσεις της ηθικής. Τι εννοώ; Η κυρίαρχη άποψη είναι ότι μια ζωή γεμάτη απόλαυση είναι μια ζωή που βιώνεται εγωιστικά. Λάθος. Όπως αποδεικνύουν όλα τα σχετικά πειράματα, οι άνθρωποι αισθάνονται μεγαλύτερη ευτυχία όταν βοηθούν -όταν κάνουν φιλανθρωπίες και ανακουφίζουν ανθρώπους που έχουν μεγάλη ανάγκη και όταν συμμετέχουν σε εθελοντικά προγράμματα που προσφέρουν βοήθεια σε άλλους. Κι όμως, η πλειονότητα πιστεύει το αντίθετο».


Γράφετε ότι όταν οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι να κάνουν ό,τι επιθυμούν, επιλέγουν τον κόσμο της φαντασίας, με την ευρεία έννοια. Δηλαδή βλέπουν τηλεόραση, παίζουν βίντεο γκέιμ, πηγαίνουν στο σινεμά ή διαβάζουν λογοτεχνία. Γιατί, όπως δείχνουν όλες οι σχετικές έρευνες, προτιμάμε πάντα τους φανταστικούς από τον πραγματικό κόσμο;
«Ετσι είναι και θα έλεγα ότι ισχύει παντού. Ακόμη και στον αναπτυσσόμενο κόσμο, όπου η τεχνολογία δεν ευνοεί την παραγωγή βίντεο γκέιμ, οι άνθρωποι απολαμβάνουν να αφηγούνται και να ακούνε φανταστικές ιστορίες. Υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους είναι τόσο ελκυστικά τα προϊόντα της φαντασίας, αλλά θα έλεγα ότι ο λόγος που τα προτιμάμε από την πραγματικότητα είναι γιατί έχουν πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Η καθημερινότητά μας απαρτίζεται από πλήθος βαρετών στιγμών, είναι πεζή και κοινότοπη. Ενώ όταν φτιάχνουμε ιστορίες μπορούμε να παραλείψουμε τα βαρετά κομμάτια, να τις εμπλουτίσουμε με συναρπαστικούς χαρακτήρες, να προκαλέσουμε συναντήσεις μεταξύ τους, να επινοήσουμε σε καθεστώς πλήρους ελευθερίας. Εχουμε ανάγκη να απομακρυνόμαστε από την πραγματικότητα και τα προϊόντα της φαντασίας προσφέρουν ένα θαυμάσιο τρόπο να το πετύχουμε».


Και πώς εξηγείται το γεγονός ότι μας ευχαριστεί να παρακολουθούμε ταινίες με σκηνές έντονης βίας και κυρίως θρίλερ τρόμου;
«Είναι ένα μεγάλο αίνιγμα - γιατί μας αρέσει να βλέπουμε ταινίες που μας τρομάζουν; Εντάξει, ας πούμε ότι μας αρέσουν γιατί ερεθίζουν τη φαντασία μας με έναν τρόπο που η πραγματικότητα αδυνατεί να κάνει. Αλλά η άποψή μου είναι ότι υπάρχει αυτό που ο συνάδελφός μου Πολ Ρόζιν έχει ονομάσει "καλοήθης μαζοχισμός", για να περιγράψει την τάση μας να παρακολουθούμε με ευχαρίστηση δυσάρεστα γεγονότα, τα οποία μπορεί και να μας προκαλούν αυθεντική λύπη. Ενας λόγος για τον οποίο μας συμβαίνει αυτό είναι γιατί πρόκειται για μια μορφή παιχνιδιού. Μέσω του παιχνιδιού προβάρουμε, με μια έννοια, εμπειρίες. Είναι ένας τρόπος να εξασκηθούμε στη λύπη και τον φόβο σε ασφαλές περιβάλλον. Η φαντασία μάς επιτρέπει να δοκιμάσουμε δυσάρεστες καταστάσεις και συναισθήματα, να τα εξερευνήσουμε και να διδαχτούμε».


Αυτό εννοείτε όταν λέτε ότι «η φαντασία είναι μια πραγματικότητα σε λάιτ εκδοχή»;
«Εννοώ κάτι διαφορετικό - αναφέρομαι στο ότι μπορούμε να απολαύσουμε ένα φανταστικό γεγονός με τον ίδιο τρόπο που απολαμβάνουμε ένα αντίστοιχο πραγματικό. Ενα καλό παράδειγμα είναι η πορνογραφία. Ενας από τους λόγους για τους οποίους είναι τόσο δημοφιλής είναι γιατί αναπαράγει στο μυαλό μας την ίδια εμπειρία που συνήθως έχουμε σε μια αληθινή σεξουαλική επαφή. Επίσης, όταν παρακολουθούμε φανταστικά πρόσωπα να ανταλλάσσουν αστεία, ο εγκέφαλός μας αντιδρά όπως θα αντιδρούσε αν παρακολουθούσαμε δύο φίλους μας να λένε αστεία. Ομως οι ταινίες τρόμου και οι τραγωδίες λειτουργούν διαφορετικά, δεν είναι απλώς εκδοχές της πραγματικότητας. Και απευθύνονται σε μια διαφορετική λειτουργία της απόλαυσης, γιατί παρέχουν την ευκαιρία για χρήσιμη άσκηση».


Τι είδους απόλαυση είναι αυτή που παίρνουμε από ένα καλό αστείο ή από μια ταινία του Γούντι Αλεν και, κυρίως, από το πικρό, μαύρο χιούμορ;
«Οσον αφορά το θέμα του χιούμορ, έχουμε να κάνουμε με όλων των ειδών τις απολαύσεις. Είναι περίπλοκο και συναρπαστικό αντικείμενο. Πρώτα απ' όλα υπάρχει η απόλαυση που αντλούμε θαυμάζοντας την πλούσια φαντασία και την ευφυΐα ενός ανθρώπου. Νομίζω, άλλωστε, ότι ένας από τους λόγους ύπαρξης του χιούμορ είναι γιατί αποτελεί έναν πρώτης τάξης τρόπο να κάνουμε επίδειξη λεκτικών και διανοητικών δεξιοτήτων. Γι' αυτό θα έλεγα ότι ένας από τους λόγους για τους οποίους ευχαριστιόμαστε τόσο πολύ ένα καλό αστείο είναι γιατί αληθινά μας ευχαριστεί η διανοητική δύναμη ενός ανθρώπου. Επειτα, βέβαια, προκύπτουν μια σειρά από άλλα ερωτήματα - τι είναι αυτό που κάνει αστείο ένα αστείο; Γιατί γελάμε με κάποια αστεία και όχι με άλλα; Αυτά είναι ακόμη μεγάλα αινίγματα». *

[ΠΗΓΗ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ στη Σαββατιάτικη Ελευθεροτυπία 26-06-2010] info:Paul Bloom, "How Pleasure Works. The New Science of Why we like what we like", W.W.Norton & Co