Δευτέρα, 28 Ιουνίου 2010

Μπορεί να μας «σώσει» η Τέχνη; Είναι το αντίδοτο ή η σωτηρία τον καιρό της κρίσης;

Τελικά, μέτρο της τέχνης είναι ο ίδιος ο άνθρωπος


ΙΣΩΣ καμία άλλη ανθρώπινη δραστηριότητα να μην έχει τόσο πολύ μυθοποιηθεί όσο η Τέχνη έτσι καθώς περιβάλλεται από μιαν αύρα που γεννάει, καλλιεργεί επιθυμίες και προσδοκίες. Αποτελεί μέρος του μύθου ότι η Τέχνη έχει τη δύναμη να εξασφαλίσει καταφύγιο, παρηγοριά, ανάταση, λύτρωση, διέξοδο και θεραπεία. Με τέτοιους ρόλους έχουν ανά τον αιώνα συνδέσει την Τέχνη διάφορες κοινότητες, ομάδες, ιδεολογίες, πολιτικά συστήματα ή άτομα, ανάμεσα στα οποία ξεχωριστή θέση κατέχουν οι ίδιοι οι καλλιτέχνες συντηρώντας, ενισχύοντας αλλά και αμφισβητώντας τον μύθο της Τέχνης.
Η παράδοση του ευρωπαϊκού ουμανισμού συνδέθηκε με μια προοπτική της Τέχνης θετική για τον άνθρωπο και τον πολιτισμό. Ευρύτερα επικράτησε η ιδέα ότι η Τέχνη προσφέρεται ως φορέας ελπίδας και αισιοδοξίας ή ότι μπορεί να είναι ένα αποτελεσματικό εργαλείο για τον διαφωτισμό και τη διάδοση ενός ωραίου σκοπού. Γι΄ αυτό και σε κάθε δύσκολη ώρα, κάτω από το βάρος μιας κοινωνικής ή πολιτισμικής κρίσης, επίσης μέσα σε μεγάλες συγκρούσεις, επανακάμπτει το ζήτημα της αναγκαιότητας της Τέχνης μαζί με το αίτημα να αρθρωθεί για ακόμη μία φορά ο λόγος για τον προορισμό, τον προσανατολισμό και τις δυνατότητές της.
Πέρα όμως από τις επιδιώξεις των καλλιτεχνών, πέρα από τις προβολές των ανθρώπων όσον αφορά τα έργα της Τέχνης ή τις συλλογικές παραστάσεις για την κοινωνική λειτουργία της Τέχνης, η πραγματικότητα της καλλιτεχνικής εργασίας και δράσης μέσα στην κοινωνία είναι γεμάτη από παράδοξα, αντιφάσεις, διαλεκτικές αντιθέσεις. Έτσι η Τέχνη μπορεί σε έναν συγκεκριμένο κοινωνικό περίγυρο να βοηθήσει αλλά και να βλάψει. Να ενθουσιάσει αλλά και να απογοητεύσει. Να παρηγορήσει τον κρατούμενο σε στρατόπεδο συγκέντρωσης αλλά και να διασκεδάσει τον δεσμοφύλακά του. Η Τέχνη μπορεί να προωθήσει την κριτική σκέψη του ανθρώπου, μπορεί όμως και να τον τυφλώσει υπηρετώντας μια πολιτική προπαγάνδα. Τελικά, μέτρο της Τέχνης είναι ο ίδιος ο άνθρωπος καθώς μέσα στους μηχανισμούς παραγωγής και κατανάλωσής της κινείται προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση. Προς μια μεταφυσική της Τέχνης ή προς άλλες νοητικές συλλήψεις, προς μια Τέχνη κατευναστική ή προς μια Τέχνη που κάνει την κρίση να φαίνεται βαθύτερη.

«Το Βήμα» στο αφιέρωμα που ακολουθεί ζήτησε από ανθρώπους της Τέχνης να δώσουν τη δική τους απάντηση στο ερώτημα αν η Τέχνη είναι το αντίδοτο ή η σωτηρία τον καιρό της κρίσης.



Γ. Χουβαρδάς: «Η Τέχνη είναι αντίπαλον δέος της κρίσης»
ΣΕ ΕΠΟΧΕΣ δύσκολες η Τέχνη είναι το καταφύγιο των κατατρεγμένων. Αλλά και διέξοδος για τον στριμωγμένο νου, πηγή ανάτασης για την καθηλωμένη ψυχή, ζωογόνος τροφή για το άρρωστο πνεύμα. Και αν όλα αυτά ακούγονται πολύ θρησκευτικά, ας προσθέσω και μια διάσταση πιο υλιστική: με ελάχιστα χρήματα και ελάχιστο κόπο. Αντίθετα με την πραγματική ζωή, όπου μάς λένε ότι όλα γίνονται καθαρά και τίμια ενώ όλα γίνονται βρώμικα και άτιμα, η Τέχνη ξεκινά από την παραδοχή ότι η βάση της συναλλαγής είναι το ψέμα: όλοι ξέρουν συνειδητά ότι εξαπατούν και εξαπατώνται. Ολοι ξέρουν από πριν ότι αυτό που συμβαίνει δεν είναι η αληθινή ζωή αλλά η τεχνητή αναπαράστασή της, μια κατασκευή. Ολοι όμως ταυτόχρονα ξέρουν ότι αυτό το ψέμα, αυτή η κατασκευή, πηγάζει βαθιά μέσα από την ψυχή του καλλιτέχνη και απευθύνεται βαθιά μέσα στην ψυχή του θεατή. Οτι, απελευθερωμένη από την υποκρισία της αληθινής ζωής, η Τέχνη μπορεί να μιλήσει ελεύθερα, με γνησιότητα, τη γλώσσα της αλήθειας.
Ιδωμένη υπό αυτό το πρίσμα η τέχνη είναι η πραγματική πολιτική, η πραγματική επιστήμη της κοινωνικής δημιουργίας και δημιουργικότητας. Σφυρηλατεί την κοινωνική συνοχή, ανανεώνει τις παλιές αξίες, χτίζει καινούργιες, γιατρεύει πληγές. Και δεν αποτελεί απλό αντίδοτο στην κρίση, στην όποια κρίση. Αποτελεί το αντίπαλον δέος της κρίσης, της κοινωνίας των αξιών που καταρρέουν και του πεισιθάνατου κλίματος των ημερών μας. [Ο κ. Γιάννης Χουβαρδάς είναι καλλιτεχνικός διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου.]


Γ. Λούκος «Τέχνη είναι ο καθρέφτης τού μέσα μας»
ΕΓΙΝΕ πρόσφατα μελέτη στη Γαλλία η οποία φανερώνει ότι μετά την εκδήλωση της οικονομικής κρίσης αυξήθηκε η προσέλευση του κόσμου στα μουσεία (Λούβρο, Grand Ρalais κ.λπ.), αυξήθηκαν οι εισπράξεις από εισιτήρια στους κινηματογράφους και πολλά θέατρα εξασφάλισαν μια περίοδο με sold out παραστάσεις. Αντιλαμβάνεται λοιπόν κανείς πως ο κόσμος στη Γαλλία θα αρνηθεί ένα Σαββατοκύριακο διακοπών στη Βρετάνη, θα πάψει να τρώει σε εστιατόρια, θα περιορίσει κάποιες από τις καταναλωτικές δαπάνες του, αλλά δεν θα στερηθεί την ψυχαγωγία του. Γιατί; Μάλλον διότι η Τέχνη θέτει ερωτήσεις που τις έχουμε πολλή ανάγκη αυτήν την εποχή. Ισως διότι αποτελεί έναν καθρέφτη για το πώς βιώνουμε τις καταστάσεις μέσα μας. Ενδεχομένως, γιατί μας οδηγεί σε περισυλλογή. Αναφορικά με την Ελλάδα μένει να δούμε αυτό το καλοκαίρι πώς θα λειτουργήσουν τα πράγματα. Ομολογώ πως στην αρχή φοβόμουν ότι λόγω της γενικότερης κατάστασης θα υπάρξει αισθητή πτώση, όσο όμως περνάει ο καιρός και δεδομένου ότι τα εισιτήρια του Φεστιβάλ Αθηνών είναι φθηνά, είμαι αισιόδοξος για την προσέλευση του κόσμου.
[Ο κ. Γιώργος Λούκος είναι διευθυντής του Φεστιβάλ Αθηνών.]


Μάνια Παπαδημηρίου «Μια ανάλογη εποχή γέννησε τον Μπρεχτ, τον Χόρβατ »
ΑΝ μπορεί η τέχνη να μας σώσει από την κρίση δεν ξέρω, σίγουρα η κρίση μπορεί να μας σώσει από μια τέχνη που παραμένει ναρκισσιστική, απευθύνεται μόνο στον εαυτό της και αυτολιβανίζεται.
Σε εποχές κρίσης η μεγάλη οικονομική και συναισθηματική πίεση αναγκάζουν τον αληθινό καλλιτέχνη να στύψει το μυαλό του να κατεβάσει ιδέες, να παραγάγει έργο γιατί η τέχνη είναι για αυτόν παρηγοριά. Έπειτα από μια 20ετία λαμπερών χαμόγελων και πανηγυριών (ας κρατήσουν οι χοροί, πάρτι Βουλιαγμένης κτλ.), ίσως ήρθε πάλι στη χώρα μας η ανάγκη για μια εποχή οργισμένων βλεμμάτων και φλογερών πνευμάτων που θα μας ξαναδώσουν ελπίδα, προοπτική.
Να βρούμε τρόπους να υπάρξουμε ερήμην των συνθηκών, να επιβιώσουμε παρά τις πιέσεις. Ακόμη και στον δρόμο, στα πεζοδρόμια, στις στοές. Χρειάζονται γερά πνευμόνια, πολλή οργή και ελεύθερη φαντασία.
Να σταματήσουμε να ασχολούμαστε με τα καλοσιδερωμένα πρόσωπα που δεν ζαρώνουν και να αναζητήσουμε και πάλι τον παλμό μιας ρητορικής που διεκδικεί να προλαβαίνει το μέλλον, να προφητεύει, και όχι να συναινεί κατεβάζοντας το κεφάλι σε ένα χαμένο παρελθόν.
Η Τέχνη θα αναγκαστεί να εμβαθύνει. Η αστραφτερή επιφάνεια θέλει χρήματα για πέταμα και τέτοια δεν υπάρχουν. Μόνο οι βουτιές μάς σώζουν. Οι καταδύσεις στο βάθος των πραγμάτων, εκεί όπου είναι τα συναισθήματα, τα όνειρα και οι ελπίδες των ανθρώπων. Με φτηνά υλικά ακριβή τέχνη παράγεται μόνο από ακριβά πνεύματα και αυτά είναι λίγα, όμως υπάρχουν. Μια ανάλογη εποχή γέννησε τον Μπρεχτ, τον Χόρβατ. Μια ακόμη χειρότερη τον Μεσσιάν. Το έργο τους ταξίδεψε και στον επόμενο αιώνα. Ισως πρέπει να σκεφτόμαστε αυτό που έλεγε ο Αλμπέρ Καμύ: «Ο στοχασμός γεννιέται νύχτα».
[Η κυρία Μάνια Παπαδημητρίου είναι ηθοποιός.]


Λουκία Ρικάκη «Να συστηθούμε στην κοινωνία»
ΜΟΝΟ η επένδυση στην Τέχνη μπορεί να αποφέρει υπέροχους καρπούς. Ευτυχώς υπάρχουν ακόμη εξαιρετικά σημαντικές πρωτοβουλίες και έργα σε όλο τον κόσμο που δίνουν εμπνευσμένη και πολύ πρακτική απάντηση σε όλους εκείνους που ανεύθυνα και ανιστόρητα υποστηρίζουν ότι σε καιρούς κρίσης η επένδυση στην τέχνη είναι ανώφελη.
Η Τέχνη δίνει υπέροχη πνοή ζωής, δίνει στις ψυχές φτερά και πετούν πέρα από τη ζοφερή τους πραγματικότητα. Αυτό προκαλεί η Τέχνη, ανύψωση• αυτό που δεν κάνει ο υλικός πλούτος παγιδευμένος στην εφήμερη φύση του. Η παγκόσμια ιστορία της ανθρωπότητας το έχει επιβεβαιώσει και εξακολουθεί να το επιβεβαιώνει. Υπάρχει όμως και τεράστια ευθύνη της Τέχνης να ξανασυστηθεί άμεσα και ουσιαστικά με την κοινωνία. Να αποποιηθεί τα φτιασίδια που παραμορφώνουν το περιεχόμενό της. Γιατί μας θέλουν να αλληθωρίζουμε προς τα ταμεία.
Το πραγματικό ταμείο της Τέχνης όμως βρίσκεται στην ανάταση και αυτό οφείλει να επιστρέφει στην κοινωνία και όχι να χαϊδεύει τα άρρωστα ένστικτά της. Μόνο έτσι η ανάσταση είναι πιθανή. Να κατακτήσουμε πάλι τα υλικά από τα οποία είναι φτιαγμένη η αληθινή ζωή. Ολοι οι της τέχνης έχουμε τεράστια ευθύνη και υποχρέωση απέναντι σε αυτό.
[Η κυρία Λουκία Ρικάκη είναι σκηνοθέτις.]


Αντώνης Κόκκινος «Επιτέλους, μας χτύπησε η κρίση»
ΕΙΝΑΙ δεδομένο ότι τα τελευταία χρόνια τα έργα τέχνης που κυρίως πριμοδοτούνται σε διεθνές καλλιτεχνικό επίπεδο είναι αυτά που «καταγγέλλουν» κοινωνικά φαινόμενα. Για να συμβεί αυτό θα πρέπει στη χώρα παραγωγής του έργου τέχνης το έδαφος να είναι «εύφορο» σε επίπεδο κοινωνικό, πολιτικό και οικονομικό. Οπου δεν ισχύει αυτή η συνθήκη μοιραία ο καλλιτέχνης στρέφεται στον προσωπικό του μικρόκοσμο για να αντλήσει θέματα, με αποτέλεσμα τις περισσότερες φορές να κατηγορηθεί για ενδοσκόπηση. Αυτή ήταν η κατάσταση στην Ελλάδα εδώ και κάποιες δεκαετίες. Οι καιροί όμως αλλάζουν. Η κρίση χτύπησε και τη δική μας πόρτα. Επιτέλους... η Ελλάδα έγινε πρωτοσέλιδα στις μεγαλύτερες εφημερίδες και πρώτο θέμα στα μεγαλύτερα τηλεοπτικά κανάλια όλου του κόσμου. Ποια ελληνική ταινία, για να μιλήσω για τον κινηματογράφο, θα περάσει πια απαρατήρητη από τα διεθνή φεστιβάλ; Ποιος μπορεί να κλείσει τα μάτια σε όσα δραματικά συμβαίνουν στη χώρα μας; Αρκεί να το εκμεταλλευτούμε. Διότι είναι γνωστό ότι η είσοδος του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου σε μια χώρα δημιουργεί καταστάσεις και κυρίως ήρωες εξόχως κινηματογραφικούς. Οσο μεγαλύτερη η εξαθλίωση που θα επιφέρουν στην κοινωνία τα νέα μέτρα τόσο περισσότερες ευκαιρίες για σωστή θεματική επιλογή θα έχουμε. Θα μπορέσουμε επιτέλους να κοιτάξουμε το κινηματογραφικό Ιράν στα μάτια. Και ίσως όταν αυτή η λαίλαπα θα έχει περάσει το μόνο θετικό που θα βρούμε στον απαραίτητο απολογισμό θα είναι όσα θα έχουμε κερδίσει στον χώρο της Τέχνης. Διότι ναι, η κρίση βοηθά την Τέχνη αλλά όχι τους ανθρώπους.
[Ο κ. Αντώνης Κόκκινος είναι σκηνοθέτης.]

[ΠΗΓΗ EΛΕΝΗ ΒΑΡΟΠΟΥΛΟΥ ΝΕΕΣ ΕΠΟΧΕΣ ΤΟ ΒΗΜΑ Κυριακή 27 Ιουνίου 2010]