Κυριακή, 26 Σεπτεμβρίου 2010

Πολιτισμός υπό αμφισβήτηση (κριτήριο αξιολόγησης απ’ τις πανελλαδικές 2006)

ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ: Α. Κείμενο

    Γιατί έπαψε ο σημερινός άνθρωπος (ο στοχαστικός, φυσικά, και ευαίσθητος) να πιστεύει στον πολιτισμό του;
Η απάντηση στο ερώτημα είναι, νομίζω, η εξής: Γιατί μέσα στα αγαθά και παρ’ όλα τα αγαθά –τα υλικά εννοώ– που έχει αποκτήσει, δεν είναι ευτυχής. Με την εφεύρεση νέων μηχανών και την αδιάκοπη τελειοποίησή τους, προπάντων όμως με τη συγκέντρωση αυτής της φοβερής δύναμης που δίνει στον άνθρωπο η μηχανή, έχει μπει σ’ ένα αδυσώπητο κύκλωμα από το οποίο μάταια αγωνίζεται να βγει. Η φορά του συστήματος τον σπρώχνει όχι να κάνει σε όλους προσιτότερα τα μέσα που μπορούν να ικανοποιήσουν τις βασικές ανάγκες τους, αλλά να πολλαπλασιάζει τις ανάγκες του μεγάλου αριθμού διαδίνοντας την πολυτέλεια της ματαιοδοξίας, για να αυξάνει διαρκώς η κατανάλωση αγαθών. Εφόσον, όμως, δεν ανασυντάσσεται απάνω σε νέα βάση η κλίμακα των αξιών μας, αδύνατο να ανακοπεί ο ρυθμός της καλπάζουσας παραγωγής και ζήτησης αγαθών.
    Αναγκάζεται λοιπόν ο άνθρωπος, για να ικανοποιήσει τις διαρκώς πολλαπλασιαζόμενες ανάγκες του, να καταναλίσκει ολοένα περισσότερα και ποικιλότερα αγαθά. Επειδή όμως αυτά δεν προσφέρονται βέβαια δωρεάν, αλλά αγοράζονται, και μάλιστα ακριβά, ο συνεχώς ερεθιζόμενος με το δόλωμα των ανέσεων καταναλωτής υποχρεώνεται να διαλέξει έναν από δύο δρόμους, ολέθριους και τους δύο. Ή τον «έντιμο», δηλαδή την καλύτερα αμειβόμενη εργασία, την εντατική και καταπονητική, που του καταβροχθίζει τα καλύτερα χρόνια της ζωής και τον φθείρει γρήγορα. ΄Η τον «ανέντιμο», του δόλου και της αρπαγής, που ζημιώνει το ληστή περισσότερο από τα θύματά του. Παραλείπω μιαν άλλη συνέπεια της ανωμαλίας, για να μη γίνει ανυπόφορα μαύρη η εικόνα μου: τον κίνδυνο των πολεμικών ρήξεων που προκαλεί ο σκληρός ανταγωνισμός των ισχυρών, ρήξεων που με τα σύγχρονα μέσα της καταστροφής μπορούν να διαλύσουν τον πλανήτη μας ως πυροτέχνημα.
     Ιδού λοιπόν γιατί αμφισβητείται ο «πολιτισμός» μας. Με το κυνηγητό των ανέσεων, τη δίψα της πολυτέλειας, την επιδειξιομανία υποδούλωσε τον δημιουργό στα δημιουργήματά του, το πνεύμα στις επινοήσεις και στις κατασκευές του. Έκανε τον άνθρωπο δυστυχή (σωματικά και ψυχικά τσακισμένο, νευρικά εξαντλημένο, πρόωρα γερασμένο – ή ηθικά ανάπηρο, κοινωνικά απόβλητο, αποθηριωμένο) μ’ εκείνα ακριβώς τα μέσα που περίμενε να του αλαφρώσουν το βάρος της ζωής.
     Οι λύσεις που προτείνονται, ακόμα και από σοβαρούς ανθρώπους, για να βγούμε από το αδιέξοδο, είναι συνήθως διαμετρικά αντίθετες. Η μία: να αφορίσουμε το δαίμονα του σκανδάλου, την τεχνολογική πρόοδο, και συνειδητά να επιστρέψουμε στους «αρχαϊκούς» τρόπους παραγωγής και κατανάλωσης των αγαθών, για να ξαναβρούμε τη χαμένη μας ελευθερία, τον «απολεσθέντα παράδεισον». Η άλλη: να σταυρώσουμε τα χέρια και να παραδεχτούμε με εγκαρτέρηση το μοιραίο, γιατί σωτηρία δεν υπάρχει αφού παραδοθήκαμε στο αμάρτημα και πήραμε το δρόμο της απωλείας... Και οι δύο προτάσεις οδηγούν, νομίζω, στο άτοπο, γιατί ούτε η μία είναι δυνατή, ούτε η άλλη. Η «μηχανή» μπήκε πια στη ζωή μας• να τη βγάλουμε, είναι αδύνατο.
(Διασκευή από το δοκίμιο «Πολιτισμός υπό Αμφισβήτηση» του Ε.Π. Παπανούτσου).


Ερωτήσεις εξέτασης:
Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου (100-120 λέξεις) Μονάδες 25
Β1. «Εφόσον, όμως, δεν ανασυντάσσεται απάνω σε νέα βάση η κλίμακα των αξιών μας, αδύνατο να ανακοπεί ο ρυθμός της καλπάζουσας παραγωγής και ζήτησης αγαθών». Να αναπτύξετε την παραπάνω θέση του συγγραφέα σε μια παράγραφο (60-80 λέξεις). Μονάδες 10
Β2. «Γιατί έπαψε ο σημερινός άνθρωπος (ο στοχαστικός, φυσικά, και ευαίσθητος) να πιστεύει στον πολιτισμό του;» Τι πετυχαίνει ο συγγραφέας με τη χρήση της ερώτησης και της παρένθεσης στην παραπάνω παράγραφο;


Β4. α] Με τι είδους συλλογιστική πορεία (παραγωγική ή επαγωγική) οργανώνεται η 3η παράγραφος του κειμένου; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας. β] Να εντοπίσετε δυο διαφορετικούς τρόπους πειθούς που αξιοποιεί ο συγγραφέας σ’ αυτό το κείμενο.
Γ. ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: Διαπιστώνεται ότι ο σύγχρονος άνθρωπος, παρά την ικανοποίηση των βασικών αναγκών του, δεν νιώθει πάντοτε ευτυχισμένος. Να αναλύσετε τις αιτίες αυτού του φαινομένου και να προτείνετε τρόπους αντιμετώπισής του σ’ ένα κείμενο που θα δημοσιευθεί στο περιοδικό του σχολείου σας (400 – 500 λέξεις).


Στοιχεία για τις απαντήσεις
Α. ΠΕΡΙΛΗΨΗ κειμένου σε 100-120 λέξεις:
1ο ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στους λόγους που έχουν οδηγήσει τον άνθρωπο να μην νιώθει ευτυχής και να αμφισβητεί τον πολιτισμό του. Αρχική αιτία είναι η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη των μηχανών που παράγουν πλέον χιλιάδες προϊόντα προς κατανάλωση. Καθώς ο άνθρωπος δεν έχει το ηθικό σθένος να αντισταθεί στην υπερκατανάλωση και στην επιθυμία απόκτησης όλων αυτών των αγαθών, μπλέκεται σε έναν συνεχή και φθοροποιό αγώνα εύρεσης περισσότερων χρημάτων με αποτέλεσμα είτε να εργάζεται περισσότερο, είτε να καταφεύγει σε άνομες δραστηριότητες. Έτσι, λοιπόν, ο άνθρωπος έχει πλέον υποδουλωθεί στα ίδια του τα δημιουργήματα με αποτέλεσμα να μη βρίσκει ευχαρίστηση. Τέλος, γίνεται αναφορά στις δύο προτεινόμενες λύσεις του προβλήματος, τις οποίες όμως ο συγγραφέας δεν θεωρεί λογικές και γι' αυτό δεν τις ασπάζεται.
2ο ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: Ο σύγχρονος άνθρωπος, παρατηρεί ο συγγραφέας, αμφισβητεί τον πολιτισμό του, αφού η μηχανοποίηση τον ωθεί σε αύξηση των αναγκών του και υπερκαταναλωτισμό. Η κατανάλωση, βέβαια, προϋποθέτει οικονομική ευμάρεια που αποκτάται ή με τους εντατικούς ρυθμούς εργασίας ή με αθέμιτα μέσα. Εμμέσως αναφέρει ο γράφων ότι και οι πολεμικές συρράξεις συσχετίζονται με την ανάγκη του σύγχρονου ανθρώπου για απόκτηση υλικών αγαθών. Οι αξίες λοιπόν του πολιτισμού μας διάβρωσαν τους δημιουργούς του και τους υποδούλωσαν. Οι λύσεις που προτείνονται για την άμβλυνση του προβλήματος είναι ατελέσφορες σύμφωνα με το δοκιμιογράφο, αφού η μία οδηγεί στην απόρριψη και η άλλη στη μοιραία αποδοχή του τεχνικού πολιτισμού.