Παρασκευή, 15 Οκτωβρίου 2010

Πάθος ή εμμονή;

Σπουδαίων εμμονές και πάθη:
Ο ΜΠΑΛΤΖΑΚ ήταν ένα παιδί παραμελημένο από τους γονείς του. Αυτό τον έκανε να γίνει μεγαλώνοντας μανιακός συλλέκτης του ο,τιδήποτε.
Η εμμονή του ΑΝΤΙ ΓΟΥΟΡΧΟΛ να τρώει κάθε μέρα μια κοσνέρβα σούπα Κάμπελ τον οδήγησε αργότερα να ζωγραφίσει εκατό εκδοχές της και να περάσει στην ιστορία. Το γιατί ο ΑΪΣΤΑΪΝ βασανίζονταν από τη σκέψη να βάλει ένα ζευγάρι κάλτσες, θεωρώντας το κάτι το δύσκολο, σχεδόν ακατόρθωτο μέσα στην καθημερινότητά του, παραμένει μυστήριο.
Ο ΠΙΚΑΣΟ, εκτός από την εμμονή του στο γυναικείο σώμα και τους καβγάδες, είχε κι ένα κολληματάκι , όπως λέει ο βιογράφος του, με τις φάρσες. Όταν το παράκανε χάριζε στα θύματά του ένα σκίτσο. Η ανάγκη του για έντονα συναισθήματα τον οδηγεί στα χαρτιά και τη ρουλέτα.
Ο ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ συχνά ξεμένει από χρήματα. Κάποια από αυτές τις φορές, σε λίγες μόνο μέρες, γράφει το μυθιστόρημα Ο ΠΑΙΧΤΗΣ, σχεδόν αυτοβιογραφικό και αναγκαίο για μια παρτίδα ακόμα.

Τι θα ήταν, άραγε, ο Μπουκόφσκι, ο Μπαλτζάκ, ο Άντι Γουόρχολ ή ο Όσκαρ Ουάλντ, αν μέσω μιας έγκαιρης ψυχοθεραπείας αναγκάζονταν να ζήσουν «κανονικά», απαλλαγμένοι από τους δαίμονες, τις εμμονές και τα πάθη τους;



    Μια επίμονη ιδέα καρφώνεται στο μυαλό και δεν λέει να ξεκολλήσει. Συνήθως, πρόκειται για κάποιον φόβο, ένα μετέωρο «θέλω», ένα πάθος. Ίσως, ακόμη, για ένα παιδικό τραύμα, ένα απωθημένο, μιαν ανάγκη, μιαν ακατανίκητη επιθυμία για κάτι. Όταν η επίμονη ιδέα είναι δυσάρεστη, ανεπιθύμητη και καταδυναστεύει το άτομο, τότε είναι εμμονή. Όταν είναι διαχειρίσιμη και δεν βασανίζει αυτόν που την κουβαλάει, παραμένει επίμονη, αλλά ανώδυνη. Κατόπιν, η ιδέα γεννά συναισθήματα και αυτά με τη σειρά τους τάσεις, συνήθειες, συμπεριφορές. Αυτές μπορεί άλλοτε να δείχνουν καθαρά από ποια συναισθήματα προέρχονται και άλλοτε να φαίνονται ασύνδετες από πηγή ή ρίζα. Καμία όμως επιλογή ή στάση ή ενασχόληση, στην οποία εμμένουμε με πάθος, τη συντηρούμε, την τροφοδοτούμε, τη δίνουμε εξέχουσα θέση στη ζωή μας, δεν είναι τυχαία… Τα κολλήματά μας, όπως τα λέμε στην καθομιλουμένη, έχουν πάντα αιτία και αφορμή.
    Σύμφωνα με τους ειδικούς, ένας άνθρωπος ο οποίος ασχολείται υπερβολικά με κάτι, πέρα απ’ ό,τι δεχόμαστε γενικά ως κανονικό, θέλει να καλύψει μιαν ανάγκη ασυνείδητη ή συνειδητή. Σύμφωνα με τις θεωρίες, πρέπει να δίνουμε ιδιαίτερη προσοχή στο αντικείμενο το οποίο για το άτομο αποκτά αξία. Αν και η ψυχολογία δεν δίνει τόσο καθαρές απαντήσεις όσο, ας πούμε, μια εξέταση για τα τριγλυκερίδια, και ειδικά όταν δεν είναι διαθέσιμα όλα τα απαραίτητα δεδομένα για να αναλυθεί μια συμπεριφορά, υπάρχουν κάποιες σταθερές, μερικά στοιχεία που δεν περνούν απαρατήρητα από το μάτι του ειδικού γιατί δεν θεωρούνται τυχαία. Για παράδειγμα, όταν αναφερόμαστε σε έναν συλλέκτη, μιλάμε για κάποιον που έχει ένα άνευ σημασίας χόμπι; «Κάθε άλλο» απαντά η ψυχολόγος Νένα Γεωργιάδου. «Στους άνδρες (το 90% των συλλεκτών είναι άνδρες) η συλλογή οποιουδήποτε αντικειμένου, ακόμα και ευτελούς αξίας, αποκαλύπτει την ανάγκη του «θέλω να ξεχωρίσω, να γίνω μεγαλύτερος, να επεκταθώ, να έχω κάτι περισσότερο από τους άλλους».
    Και η προσκόλληση στο παρελθόν; Είναι αθώα; «Το πιθανότερο είναι πίσω από τις αντίκες να κρύβεται ο φόβος κάποιου ή η ανησυχία του ότι δεν θα τα καταφέρει να αντιμετωπίσει τη ζωή. Η επιστροφή στο παρελθόν, όπου ήταν ασφαλής και προστατευόμενος, είναι ένα λυτρωτικό καταφύγιο. Πολλά αποκαλύπτει σε έναν ειδικό και η τάση κάποιου να μαζεύει σκουπίδια και να τα αξιοποιεί, να τα μετασχηματίζει σε κάτι άλλο. Είναι μια φωνή που λέει: «μπορεί να μην με θεωρήσατε κάτι σημαντικό, αλλά να ξέρετε ότι ακόμη κι ένα σκουπίδι, αν το κρατήσεις με αγάπη, το σουλουπώσεις και το γυαλίσεις, μπορεί να είναι ολόκληρος θησαυρός».
     Μια έλλειψη αποδοχής στα παιδικά χρόνια και σίγουρα μια βαθιά ανάγκη του ατόμου να πιστεύει σε κάτι εκφράζεται συνήθως μέσω του πάθους για την ομάδα ή ακόμη για ένα πολιτικό κόμμα ή ένα θρησκευτικό δόγμα. Ο Γιάλομ γράφει σχετικά «συχνά νιώθω απόλυτα εντυπωσιασμένος από τη δύναμη και την επιμονή της ανάγκης μας να πιστεύουμε. Δεν κλονίζεται με τίποτα. Ακόμα, νιώθω μια βαθιά θλίψη για την ευθραυστότητα που υποκρύπτει η ανθρώπινη φύση. Αυτή γενικά την ευπιστία μας και την πανίσχυρη ανάγκη μας να πιστεύουμε, η οποία με τη σειρά της προσκολλάται σε κάτι, σαν να ήταν απαραίτητο για τη ζωή μας οξυγόνο»
    Ακριβώς σ’ αυτό το σημείο η βασική ιδέα, η πρωταρχική ανάγκη, παίρνει τα χαρακτηριστικά της εμμονής. Μιας ανεπιθύμητης έως και βασανιστικής σκέψης που το άτομο δεν μπορεί ν’ αποφύγει όσο κι αν προσπαθεί, ενώ υπό ορισμένες συνθήκες και προϋποθέσεις οδηγείται ακόμη και σε μανίες ή εξαρτήσεις. Οι εμμονές έχουν να κάνουν κυρίως με θέματα που αφορούν τη βία, τη θρησκοληψία, το σεξ, τη μόλυνση, την τάξη και τις ακολουθούν κατά κύριο λόγο, οι λεγόμενες ψυχαναγκαστικές πράξεις, επαναλαμβανόμενες δηλαδή συμπεριφορές, ένα τελετουργικό που αισθανόμαστε την παρόρμηση να το κάνουμε, στην προσπάθεια ν’ απαλλαγούμε από την πίεση των έμμονων ιδεών. Δεν μας προσφέρουν ικανοποίηση αυτές οι πράξεις, αλλά προσωρινή ανακούφιση από το άγχος που επιφέρουν οι εμμονές.
     Τέλος, σε μια συζήτηση περί ανθρώπινων παθών και εμμονών δεν θα μπορούσαμε να παραλείψουμε το Φρόιντ. Παραθέτουμε την άποψή του για το σαδομαζοχισμό: «Όταν ο πόνος και η δυσαρέσκεια δεν μπορούν πια να είναι προειδοποιήσεις, αλλά γίνονται τα ίδια στόχοι, η αρχή της ηδονής έχει παραλύσει και ο φρουρός του ψυχικού μας βίου μένει ναρκωμένος». Βυθισμένος, βέβαια, έμεινε και ο ίδιος στις δικές του εμμονές, όπως και πλήθος άλλων σημαντικών ποιητών, φιλοσόφων, καλλιτεχνών. Σε κάποιες περιπτώσεις, ως φαίνεται, το να βιώσει κάποιος αρνητικά συναισθήματα μπορεί να τον οδηγήσει στο παραγάγει σπουδαίο έργο.