Παρασκευή, 10 Δεκεμβρίου 2010

ΠΟΛΕΜΟΣ - ΕΙΡΗΝΗ: πληροφοριακό υλικό

ΠΟΛΕΜΟΣ, το δίκαιο της πυγμής, ΕΙΡΗΝΗ ο δίκαιος λόγος της ελευθερίας



1. Το δίκαιο της πυγμής ως θεωρία ηθικής και πολιτικής φιλοσοφίας είναι η αρχή όλων των δεινών
Στοχασμούς, που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, υποστήριζαν ότι η ίδια η φύση δηλώνει καθαρά ότι το δίκαιο είναι με το μέρος του καλύτερου ή του δυνατότερου, βρίσκουμε στους αρχαίους έλληνες φιλοσόφους της κλασικής εποχής (και ακόμα παλιότερα). Ο Πλάτων, για παράδειγμα έβαλε στο στόμα ενός μαθητή του Σωκράτη, τον ορισμό ότι «η βία είναι το της φύσεως δίκαιον». Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση όμως είναι ο κυνικός τρόπος με τον οποίον, σύμφωνα με το Θουκυδίδη, οι Αθηναίοι απέρριψαν απερίφραστα το αίτημα των Μηλίων για ουδετερότητα στη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου, δηλώνοντάς τους με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο ότι «κατά τον ανθρώπινο νόμο τα δικαία κρίνονται μόνο από ίσους, ενώ τα δυνατά τα πράττουν οι ισχυροί και τα παραδέχονται οι ασθενείς». Η θεωρία αυτή, που κωδικοποιήθηκε με τον όρο «Το δίκαιο της πυγμής», ενδυναμώθηκε αργότερα και από τη θεωρία του Δαρβίνου, σύμφωνα με την οποία επιζεί ο δυνατότερος και αφανίζεται ο αδύναμος. Την πιο τραγική όμως εκδοχή της άποψης αυτής τη συναντάμε στη θεωρία του ρατσισμού το Χίτλερ. Η γερμανική, λοιπόν, θεώρηση, έδωσε μεταφυσικές διαστάσεις στη θεωρία περί ανωτερότητας των φυλών. Σύμφωνα με τους ναζιστές, η ανωτερότητα της φυλής υπάρχει «φύσει», δεν είναι δηλαδή αποτέλεσμα κάποιων παραγόντων και γι’ αυτό μοναδικός κίνδυνος για την ανώτερη φυλή είναι οι επιμειξίες και η μόλυνση από κατώτερες φυλές. Γι’ αυτό το δίκαιο της πυγμής σ’ αυτή την περίπτωση είναι, το μέσο επιβολής, αφού, σύμφωνα με τον Χίτλερ, «η κυριαρχία της ανώτερης φυλής είναι εύλογη και κάθε θεωρία περί ισότητας εγγράφεται στα πλαίσια της συνωμοσίας των κατωτέρων». Καλύτερα απάνθρωπος παρά υπάνθρωπος, ήταν το κυρίαρχο σύνθημά του.
       Και σήμερα όμως, που θεωρητικά τουλάχιστον η ιδέα περί ανωτέρων και καθαρών φυλών απηχεί αποκλειστικά και μόνο αντιλήψεις ολοκληρωτικών καθεστώτων, στην πράξη οι δυνατοί της Γης και στη «δημοκρατική» Δύση, ούτε λίγο ούτε πολύ, εφαρμόζουν την ίδια λογική. Επεμβαίνουν στα εσωτερικά των αδύναμων κρατών και, άμεσα ή έμμεσα, επιβάλλουν απόψεις, ρυθμίζοντας την εσωτερική και εξωτερική πολιτική σύμφωνα με τα δικά τους συμφέροντα που υπακούνε μόνο στη λογική του ισχυρότερου. Συχνά, μάλιστα, δεν διστάζουν να εξαπολύσουν πολέμους και να εξοντώσουν ολόκληρους πληθυσμούς με το πρόσχημα (δήθεν) της προστασίας των ιδανικών ή της ελευθερίας.
      Φυσικά η θεωρία του ισχυρού, του Υπεράνθρωπου, της Αρίας φυλής, ή όπως αυτό λέγεται στις διάφορες εποχές, καταρρίπτεται από τη φύση και τη λογική. Η Βιολογία σήμερα υποστηρίζει πως οι ιδιαιτερότητες κάθε φυλής οφείλονται στην προσπάθεια προσαρμογής της στο περιβάλλον και τα όρια τους είναι δυσδιάκριτα. Οι διαφορές μεταξύ των φυλών δεν είναι μόνο γονιδιακές, αλλά και πολιτιστικές, σύμφωνα με τις οποίες δομείται ο οικουμενικός πολιτισμός. Άλλωστε, δεν είναι λίγα τα παραδείγματα όπου, άτομα «κατώτερων φυλών», μεγαλουργούν όταν αλλάζουν περιβάλλον. Δηλαδή, με την παιδεία, την ειρήνη και τη συνεργασία των λαών, είναι δεδομένη η πρόοδος και η εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού.


2. «Πόλεμος πάντων πατήρ» (Ηράκλειτος)
Σκοτεινό το νόημα της προκλητικής φράσης που χάραξε ο σκοτεινός φιλόσοφος από την Έφεσο. Κυκλοφορεί συνήθως πετσοκομμένη ως «πόλεμος πάντων πατήρ», ενώ ακέραιη η πρόταση του Ηράκλειτου λέει: «πόλεμος πάντων μεν πατήρ έστι, πάντων δε βασιλεύς». Σίγουρα ο μοναχικός προσωκρατικός στοχαστής, που παραιτήθηκε από βασιλικές τιμές, για να βυθιστεί στη φύση του κόσμου και του ανθρώπου, δεν υπήρξε πολεμοχαρής. Με την προηγούμενη απόφασή του εννοούσε τη γενικότερή του θεωρία για σύγκρουση των αντιθέτων, προϋπόθεση ώστε αυτά να συντεθούν μετά στην παλίντονή τους αρμονία. Παράδειγμα το ριζικό αντιθετικό ζεύγος: Διόνυσος και Άδης. (η εισαγωγή από ΑΡΘΡΟ του Δ. Μαρωνίτη στο ΒΗΜΑ της Κυριακής – βλέπε ολόκληρο το άρθρο]


3. Αίτια των πολέμων – κίνδυνοι για την ειρήνη
Τα σπουδαιότερα αίτια, που οδηγούσαν ανέκαθεν τον άνθρωπο στην επίλυση των διαφορών του με τη σύγκρουση, είναι πολιτικά και οικονομικά. Και σήμερα, όπως σχεδόν σε κάθε εποχή, τα συμπλέγματα υπεροχής που έχουν τα ισχυρά κράτη, είναι η βασική αρχή που υποσκάπτει τα θεμέλια της ειρήνης. Η επιδίωξη του κέρδους με κάθε τρόπο και η απορρέουσα από αυτό ιμπεριαλιστική πολιτική διαμορφώνει το πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο που υποθάλπει συγκρούσεις, προκαλεί ανάφλεξη εστιών πολέμου. Φυσικά, η πολεμική βιομηχανία, που είναι μοχλός ανάπτυξης της οικονομίας στις μεγάλες δυνάμεις, παίζει το δικό της «παιχνίδι» με σκοπό την απορρόφηση της βιομηχανικής παραγωγής όπλων. Η πρόσβαση στις πηγές ενέργειας (πετρέλαιο) και στις πρώτες ύλες, που είναι απαραίτητες στις βιομηχανικές χώρες οξύνουν το μεταξύ τους ανταγωνισμό και ενισχύουν το ψυχροπολεμικό κλίμα. Εξίσου σημαντικό οικονομικό αίτιο αποτελεί το αναπτυξιακό χάσμα, η τριχοτόμηση του κόσμου σε ανεπτυγμένα, αναπτυσσόμενα και υποανάπτυκτα κράτη και οι μεταξύ τους ανισότιμες σχέσεις, οι οποίες εκτρέφουν δυσφορία και αισθήματα αδικίας, που ανά πάσα στιγμή μπορούν να οδηγήσουν ένα λαό σε πολεμική έκρηξη.
     Δεν είναι, βέβαια, υποδεεστέρα τα ηθικά και ιδεολογικά αίτια. Ο αμοραλισμός του ανθρώπου των σύγχρονων κοινωνιών, απόρροια της κατεύθυνσης που έχει πάρει τα τελευταία χρόνια η παιδεία, η απουσία, δηλαδή ανθρωπιστικής καλλιέργειας και η έλλειψη πνευματικότητας, συνεπάγεται αυτόματα την υποβάθμιση των αξιών και των ιδανικών, την εσωτερική εκείνη υποδομή που είναι απαραίτητη στα άτομα για να διαμορφώσουν διάθεση αντίστασης ενάντια στη βαρβαρότητα του πολέμου. Όταν απουσιάζει η ουσιαστική παιδεία, βρίσκουν έδαφος και ανθούν ο φανατισμός και η μισαλλοδοξία που δημιουργούν πολώσεις στο εσωτερικό των κοινωνιών αλλά και στο διεθνή χώρο καταλύουν τους δεσμούς φιλίας και μισαλοδοξίας.


4. Το μεγαλύτερο από τα τεχνικά επιτεύγματα του ανθρώπου είναι ο Λεβιάθαν
Στα νεότερα χρόνια ένας που ακόνισε τη σκέψη και τη ρητορική του γύρω από τα προβλήματα του πολέμου και της ειρήνης ήταν Τόμας Χομπς. Ο άγγλος φιλόσοφος βρίσκει ότι το μεγαλύτερο και το αρτιότερο από τα τεχνικά επιτεύγματα του ανθρώπου είναι ο Λεβιάθαν, αυτός ο τεχνητός υπεράνθρωπος, που το όνομά του στην πολιτική είναι κράτος.
     Αν δυο άνθρωποι επιθυμούν το ίδιο πράγμα, γράφει ο άγγλος φιλόσοφος, που δεν μπορούν να έχουν και οι δυο, γίνονται εχθροί. Και ο αποτελεσματικότερος τρόπος να εξοντώσω τον εχθρό μου είναι να τον προλάβω προτού προλάβει αυτός. Από εδώ και ο γενικευμένος πόλεμος όλων εναντίον όλων, στον οποίον ακριβώς θέτει τέρμα ο Λεβιάθαν.
      Γιατί όμως στη φυσική κατάσταση οι άνθρωποι συγκρούονται μεταξύ τους; Ο Χόμπς αναζητεί και βρίσκει την εξήγηση στην ανθρώπινη φύση, η οποία συγκροτείται από τρεις θεμελιώδεις εστίες σύγκρουσης: τον ανταγωνισμό, την καχυποψία και τη δόξα. Ο πρώτος ωθεί τους ανθρώπους να συγκρουστούν με στόχο το κέρδος. Η δεύτερη οδηγεί τους ανθρώπους στη σύγκρουση με στόχο την ασφάλεια. Η τρίτη, τέλος, φέρνει τους ανθρώπους αντιμέτωπους με στόχο τη φήμη. Και στις τρεις περιπτώσεις κυριαρχεί η βία. «Ο ανταγωνισμός τη χρησιμοποιεί για να γίνει αφέντης των άλλων: των γυναικών τους, των παιδιών τους, των κτημάτων τους. Η καχυποψία την εφαρμόζει για να πετύχει την ασφάλεια. Η δόξα, για μικρά τίποτα: μια λέξη, ένα χαμόγελο, μια διαφορά γνώμης και ένα οποιοδήποτε άλλο σημάδι που μας μειώνει είτε αμέσως τους ίδιους είτε εμμέσως, στρεφόμενο εναντίον της οικογένειας μας, των φίλων μας, της χώρας μας ή του επαγγέλματός μας (βλέπε ολόκληρο το ΚΕΙΜΕΝΟ στα άρθρα/ κριτήρια αξιολόγησης)


5. ΕΙΡΗΝΗ ή ΠΟΛΕΜΟΣ (αποσπάσματα από εργασία μαθητών Γυμνασίου);
Από τα αρχαία ακόμα χρόνια το δίλημμα ΕΙΡΗΝΗ ή ΠΟΛΕΜΟΣ, απασχολούσε όλους τους λαούς, από τους ηγέτες τους έως τον πιο απλό άνθρωπο.
Οι δυνατοί της γης, οι τύραννοι, οι δικτάτορες, αυτοί που είχαν εξουσία και πλούτη ήταν σχεδόν πάντοτε φιλοπόλεμοι. Έβλεπαν τον πόλεμο σαν ένα μέσο που θα μεγάλωνε τη δύναμή τους, θα πολλαπλασίαζε τα κέρδη τους.


Οι απλοί άνθρωποι, οι ποιητές και καλλιτέχνες ένωναν τη φωνή τους για την ΕΙΡΗΝΗ.
Το πιο ωραίο παράδειγμα γι’ αυτή την αντίθεση μας το δίνει ο ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ μέσα από τις κωμωδίες του: ΕΙΡΗΝΗ και ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ

     Στην κωμωδία του λοιπόν ΕΙΡΗΝΗ, παρουσιάζει έναν αμπελουργό από την Αττική, τον Τρυγαίο, να είχε απαυδήσει από τον πόλεμο! Εξαιτίας του εγκατέλειψε τα κτήματά του και καβάλα πάνω σ’ ένα τεράστιο σκαθάρι ανέβηκε στην κατοικία των θεών, για να ζητήσει την Ειρήνη από το Δία....
      Όμως οι θεοί ήταν φευγάτοι: μπροστά στις αιώνιες αγριότητες του πολέμου αποσύρθηκαν σε ψηλότερες περιοχές του αιθέρα και έτσι ο ΠΟΛΕΜΟΣ κυβερνούσε ανεμπόδιστος. Τη θεά ΕΙΡΗΝΗ την είχε φυλακίσει μέσα σ’ ένα σπήλαιο και να τώρα θέλει να στουμπίξει όλες τις πόλεις-κράτη μέσα σ’ ένα πελώριο γουδί και να τις κάνει σκόνη. Ευτυχώς ο Κυδοιμός, ο υπηρέτης του πολέμου, η προσωποποίηση του τρόμου της μάχης, δεν μπόρεσε να προμηθεύσει στον κύριο του κανένα γουδοχέρι...
     Με τη λέξη ΓΟΥΔΟΧΕΡΙ ο Αριστοφάνης κοροϊδεύει τους φιλοπόλεμους άρχοντες της εποχής του! Θέλει να πει ότι αυτοί που κάνουν τον πόλεμο για τα συμφέροντα των δυνατών, είναι τα «εργαλεία» με τα οποία καταστρέφεται η γη και οι άνθρωποι.


Γενικά στον ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ οι φιλοπόλεμοι εμφανίζονται φρικτοί και απάνθρωποι και γελοιοποιούνται όπως και ο ΠΟΛΕΜΟΣ.
Ο ΚΛΕΩΝ και ο ΒΡΑΣΙΔΑΣ, που ήταν οι αρχηγοί της Αθήνας και της Σπάρτης είναι «συμφορές» για τις χώρες τους.
Είναι τα γουδοχέρια του Πολέμου εκείνης της εποχής.
Για να προκαλέσει την αντιπάθεια των θεατών προς τον ΠΟΛΕΜΟ, ο Αριστοφάνης, επινοεί πολλές κωμικές σκηνές, με τις οποίες υπογραμμίζει τη φρίκη που προκαλεί ο πόλεμος σε όλους τους λογικούς ανθρώπους. Σε μια από αυτές τις σκηνές τον παρουσιάζει ως μάγειρο της κακιάς ώρας, ανάμεσα σε σκόρδα και πράσα. Σε μια άλλη σκηνή εμφανίζεται ο ΠΟΛΕΜΟΣ με τρομερές δυνατότητες αυθαιρεσίας και βιαιοπραγιών: κλείνει την ΕΙΡΗΝΗ σε μια βαθιά σπηλιά.
Η ΕΙΡΗΝΗ όμως είναι κοσμαγάπητη, από αυτήν οι άνθρωποι περιμένουν όλα τα αγαθά. Γι’ αυτό, στο τέλος της κωμωδίας, ενώνουν τις δυνάμεις τους όλοι και όλοι μαζί, γυναίκες. άνδρες παιδιά, από την Αθήνα και τη Σπάρτη, τραβούν με σχοινιά το μεγάλο βράχο που είχε βάλει στην είσοδο της σπηλιάς ο ΠΟΛΕΜΟΣ και ελευθερώνουν την ΕΙΡΗΝΗ.
Ο Πόλεμος έτσι δεν πρόλαβε να φτιάξει νέο γουδοχέρι.
Ο Τρυγαίος, δηλαδή, ο απλός άνθρωπος της Αθήνας εκείνης της εποχής, άρπαξε την ευκαιρία, κάλεσε όλους τους Έλληνες και πέτυχε την απελευθέρωση της Ειρήνης.
Μαζί της εμφανίστηκαν η ΟΠΩΡΑ, η θεά της καρποφορίας και η ΘΕΩΡΙΑ, η χαρά του πανηγυριού.
Με αυτές τις ωραίες προσωποποιήσεις ο ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ υμνεί τα αγαθά της ΕΙΡΗΝΗΣ! Θέλει να πει ότι όταν υπάρχει η ΕΙΡΗΝΗ ο άνθρωπος μπορεί ν’ ασχολείται ελεύθερα μ’ όλες τις δραστηριότητες, να προοδεύει ν’ αναπτύσσει τον πολιτισμό του.


6. Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΣΗΜΕΡΑ: σοκ και δέος... για τα παιδιά
Στο περίφημο πίνακα του Πικάσο ΓΚΟΥΕΡΝΙΚΑ ο πόλεμος έχει κομματιάσει ανθρώπινα μέλη, κεφάλια από ζώα, χέρια, πόδια ένας ατελείωτος φρικιαστικός σωρός θανάτου! Αυτό τον τρόπο βρήκε ο μεγάλος Ισπανός ζωγράφος για να εκφράσει τον πόνο και τη θλίψη που δημιουργεί στον άνθρωπο ο πόλεμος. Ο πόλεμος είναι συνώνυμο της καταστροφής και του θανάτου.

Πέτρινα πρόσωπα και θρήνος, χώμα και αίμα.

Και το δάκρυ στο πρόσωπο των παιδιών αδιάψευστος μάρτυρας μιας απίστευτης βαρβαρότητας.

Σ’ όλους τους πολέμους τα πιο τραγικά θύματα είναι πάντοτε τα παιδιά.

Χιλιάδες εικόνες, σαν σφαίρες, κι από τη Βασόρα, τη Μοσούλη, το Ουμ Κασρ, τη Νασιρίγια, από κάθε «μέτωπο» αυτής της μαρτυρικής χώρας - πτώματα πεταμένα όπως -όπως μέσα σε λάκκους κι άλλα ακίνητα στους δρόμους σαν να κοιμούνται, άδεια ρούχα και παπούτσια, ίχνη ανθρώπων που τέλειωσε βίαια η ζωή τους...
Και τα παιδιά, με τους επιδέσμους στο κεφάλι και τις πληγές στο κορμάκι τους, με την απορία, τον πόνο και τον τρόμο μέσα στα μάτια τους.
Εκατό χιλιάδες παιδιά είναι αυτή τη στιγμή σε άμεσο κίνδυνο στη Βασόρα δίχως φως, νερό και φάρμακα
1.000.000 παιδιά κάτω των 5 χρόνων υποσιτίζονται και
13 στα 100 πεθαίνουν, τα περισσότερα από διάρροιες.
Παιδιά της στέρησης,
παιδιά της ορφάνιας των προηγούμενων πολέμων,
παιδιά των δρόμων,παιδιά της φρίκης που προκαλεί ο πόλεμος
Πέρα απ' την οργή, μια λύπη σκεπάζει τον κόσμο.


7. Οι συνέπειες των πολέμων είναι ανυπολόγιστες σ’ όλους τους τομείς: κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό, πολιτιστικό
Με τους πολέμους διαπράττονται εγκλήματα κατά της ανθρώπινης ζωής αλλά και της ηθικής υπόστασης και της αξιοπρέπειας του ατόμου. Χάνονται μαζικά ανθρώπινες ζωές, ενώ το σωματικό άλγος από τους τραυματισμούς και η ψυχική οδύνη από την κυριαρχία του φόβου, της ανασφάλειας, του πόνου για την απώλεια των αγαπημένων είναι ανείπωτα. Προκαλούνται ασθένειες και γενετικές ανωμαλίες σε περίπτωση χρήσης χημικών ή ραδιενεργών ουσιών, ενώ ο άνθρωπος αποκτηνώνεται, διαφθείρονται οι συνειδήσεις, εφόσον το ένστικτο της αυτοσυντήρησης οδηγεί σε βία και αγριότητα και η βαρβαρότητα επικρατεί της ευγένειας. Οι ηθικοί δεσμοί ατόμων και λαών καταλύονται. Φυσικά, δεν είναι χωρίς σημασία και οι υλικές και οικονομικές συνέπειες. Οι πολεμικές δαπάνες απομυζούν τους κρατικούς προϋπολογισμούς, ενώ οι λειτουργίες της οικονομικής ζωής αναστέλλονται, επιφέροντας τον οικονομικό μαρασμό. Σειρά έχουν οι επιπτώσεις στον πολιτισμό. Καταστρέφονται μνημεία που αποτελούν την πολιτιστική κληρονομιά ενός λαού, αναστέλλεται η καλλιέργεια των γραμμάτων και των τεχνών, οπισθοδρομούν οι επιστήμες, με εξαίρεση αυτές που έχουν άμεση εφαρμογή στον πόλεμο. Οι επιπτώσεις στο περιβάλλον, ειδικά σήμερα με τη χρήση σύγχρονων χημικών ή ραδιενεργών όπλων, είναι ανεπανόρθωτες. Καταστρέφεται σε βάθος χρόνου η χλωρίδα και η πανίδα, μολύνεται το έδαφος, ο αέρας και τα ύδατα, ενώ ελλοχεύει ο κίνδυνος ολοκληρωτικής καταστροφής του πλανήτη.


8. Υπάρχουν τρόποι για να ξεφύγει ο άνθρωπος από το φαύλο κύκλο του πολέμου;
Αναμφίβολα, μια από τις σημαντικότερες προϋποθέσεις για την εδραίωση της ειρήνης είναι η ΠΑΙΔΕΙΑ, μια παιδεία ανθρωπιστική, χάρη στην οποία ο άνθρωπος θα κατορθώσει ν’ αναπτύξει τη λογική και την αγάπη στηριζόμενος στο βίωμα της παγκόσμιας αδελφοσύνης. Μέσο για την απόκτηση μιας τέτοιας παιδείας θα αποτελέσει ένα πρόγραμμα σπουδών που θα προσανατολίζεται στην ανύψωση του πνευματικού επιπέδου, στην προβολή, δηλαδή, ενός νέου τύπου ανθρώπου, σκεπτόμενου, έντιμου και ανθρωπιστή. Ο ανθρωπισμός συντελεί στην ουσιαστική γνωριμία και επικοινωνία με τους άλλους, στην καλλιέργεια συλλογικής, πανανθρώπινης, οικουμενικής συνείδησης, στοιχεία απαραίτητα, ώστε να δημιουργηθούν ικανά στελέχη, που θα ανορθώσουν με την αποτελεσματικότητά τους την παραγωγικότητα και την οικονομία των χωρών τους. Η αποφυγή του πολέμου ως λύσης για την αντιμετώπιση των διαφορών και η συνακόλουθη εδραίωση μιας διαρκούς ειρήνης προϋποθέτουν πρώτα απ’ όλα την αντίστοιχη θετική πολιτική βούληση των ηγεσιών, η οποία δεν μπορεί να προκύψει με ηγέτες που δεν διαπνέονται από τα ανθρωπιστικά ιδανικά. Τέλος, στον αγώνα της ανθρωπότητας για την εμπέδωση της ειρήνης πολύτιμη είναι η αξιοποίηση όλων εκείνων των στοιχείων του πολιτισμού που λειτουργούν ενωτικά: της επιστήμης, της τέχνης και του αθλητισμού. Με την επιστήμη, την τέχνη και τον πολιτισμό ενισχύονται οι πνευματικοί δεσμοί, καλλιεργούνται και αναπτύσσονται οράματα και εδραιώνεται μια συνείδηση παγκοσμιότητας που ενοποιεί κάτω από κοινούς στόχους ανάπτυξης και προόδου όλη την ανθρωπότητα.