Τετάρτη, 8 Δεκεμβρίου 2010

«Πόλεμος πάντων πατήρ» (Ηράκλειτος)


Η ΑΔΙΑΚΟΠΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΩΝ ΠΑΝΤΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ
(Άρθρο του Δ. Μαρωνίτη στο ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ)


ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Ο Μαρωνίτης, με αφορμή τη ρήση του ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΥ «πόλεμος πάντων πατήρ», γράφει ένα άρθρο για τη μορφή που έχουν πάρει σήμερα οι ιδεολογικές συγκρούσεις. Αυτές οι συγκρούσεις ιδεών, που ήταν ο κανόνας της πολιτικής και πολιτιστικής ζωής από την αρχαιότητα έως τις αρχές του 20 αιώνα, πάνε να εκλείψουν στις μέρες μας. Το καλύτερο παράδειγμα είναι ο Ηράκλειτος με τη θεωρία του για την αδιάκοπη μεταβολή και κίνηση και ο Παρμενίδης που υποστήριξε το εντελώς αντίθετο. Σήμερα, με ευθύνη των ίδιων των διανοουμένων, αντί για γόνιμες συγκρούσεις ιδεών έχουμε μια ανούσια κουτσομπολίστικη πολυφωνία ή κόντρες προσωπικές, που έχουν γίνει θέαμα στα μέσα επικοινωνίας. Οι λίγοι ιδεολόγοι που εξακολουθούν να υπάρχουν μπορούν να δημιουργήσουν την εστία από την οποία μπορεί να προκύψει κάποια αλλαγή.
Η θεωρία του Ηράκλειτου για τη σύγκρουση των αντιθέτων (Τι θα ήταν ο κόσμος, αναρωτιέται ο ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ, αν δεν υπήρχε αυτή η αδιάκοπη μεταβολή, αυτή η πάλη των αντιθέσεων; Ένας φρικαλέος και ερημικός τόπος θανάτου: «δεν είναι τάχα η αρρώστια που κάνει ευχάριστη την υγεία;, δεν είναι η πείνα που δικαιολογεί τον κορεσμό και ο κάματος που κάνει γλυκιά την ανάπαυση;»)



     Σκοτεινό το νόημα της προκλητικής φράσης που χάραξε ο σκοτεινός φιλόσοφος από την Έφεσο. Κυκλοφορεί συνήθως πετσοκομμένη ως «πόλεμος πάντων πατήρ», ενώ ακέραιη η πρόταση του Ηράκλειτου λέει: «πόλεμος πάντων μεν πατήρ έστι, πάντων δε βασιλεύς».
      Σίγουρα ο μοναχικός προσωκρατικός στοχαστής, που παραιτήθηκε από βασιλικές τιμές, για να βυθιστεί στη φύση του κόσμου και του ανθρώπου, δεν υπήρξε πολεμοχαρής. Με την προηγούμενη απόφασή του εννοούσε τη γενικότερή του θεωρία για σύγκρουση των αντιθέτων, προϋπόθεση ώστε αυτά να συντεθούν μετά στην παλίντονή τους αρμονία. Παράδειγμα το ριζικό αντιθετικό ζεύγος: Διόνυσος και Άδης.
      Ενδιαφέρει η φιλοπόλεμη αυτή γνώμη του Ηρακλείτου, επειδή στις μέρες μας πάνε να εκλείψουν όχι οι πολεμικές σφαγές, αλλά οι συγκρούσεις ιδεών, σε όλα σχεδόν τα επίπεδα της πολιτικής και του πολιτισμού. Θυμίζω ότι το αντίθετο ακριβώς συνέβη στην αρχαία Ελλάδα, αρχαϊκή και κλασική, όπου οι συγκρούσεις ιδεών κυρίως τροφοδότησαν την κάθε λογής εξέλιξη. Παράδειγμα ο ίδιος ο Ηράκλειτος, ο οποίος με την θεωρία του για την αέναη κίνηση, επομένως και για την αυτόματη μεταβολή όλων των στοιχείων στη φύση και στη ζωή του ανθρώπου (ιδέα που θα την ασπαστεί αργότερα ο ιστορικός και ανθρωπολόγος ΗΡΟΔΟΤΟΣ), βρέθηκε στους αντίποδες του ΠΑΡΜΕΝΙΔΗ, που υπερασπίστηκε την οντολογική ευστάθεια του νοητού κόσμου.
      Άλλο παράδειγμα ο πάριος ΑΡΧΙΛΟΧΟΣ που, κολλητός σχεδόν στον ΟΜΗΡΟ, χλεύασε εντούτοις το ιδεώδες του επικού κλέους, πολεμώντας ωστόσο ο ίδιος ως μισθοφόρος στη Θάσο και στις θρακικές ακτές. Τα παραδείγματα θα μπορούσαν να πολλαπλασιαστούν, γιατί διαδέχονται το ένα το άλλο στην αρχαιότητα, καθώς προβαίνει ο χρόνος από τον όγδοο έως τον τέταρτο τουλάχιστον αιώνα χωρίς τούτο να σημαίνει ότι στα ελληνιστικά χρόνια οι ιδεολογικές συγκρούσεις υποχώρησαν – άλλαξαν όμως μορφή και περιεχόμενο καθώς άλλαζε ο χάρτης της ανθρωπογεωγραφικής οικουμένης, προτού περάσει στα χέρια των Ρωμαίων.
       Ξαναγυρίζω όμως στα δικά μας και στις μέρες μας, επιμένοντας πως ο ξεθυμασμένος πια εικοστός αιώνας κατέληξε λίγο πολύ ιδεολογικά ουδέτερος, επινοώντας και το χαρμάνι του μεταμοντερνισμού. Έτσι, οι νόμιμες συγκρούσεις, με τις οποίες άνοιξε ο αιώνας, πήγαν στο μεταξύ περίπατο αντ’ αυτού εγκαταστάθηκε η ιδεολογία μιας φενακισμένης πολυφωνίας, όπου ο καθένας τραγουδά το δικό του τραγούδι, χωρίς να ενοχλεί κανέναν κι από κανέναν να ενοχλείται - μιλώ προφανώς για την Ευρώπη και τις υπερατλαντικές Ηνωμένες Πολιτείες.
       Το βάρος της ευθύνης αυτής πέφτει κυρίως στην όποια διανόηση της εποχής μας, η οποία μοιάζει να απεχθάνεται πια τον πράγματι ριψοκίνδυνο αντίλογο, αναλαμβάνοντας την ευθύνη του, με τίμημα κάποτε την ίδια τη ζωή. Τελικώς, και παρά τα φαινόμενα, η διανοητική ρουτίνα του καιρού μας έγινε μάλλον κοσμική και όχι σπάνια κουτσομπολίστικη. Απόδειξη οι σχετικές σελίδες που κυκλοφορούν στο δικό μας ημερήσιο και εβδομαδιαίο Τύπο.
      Αν παρά προσδοκία, κάπου και κάπως ξεμυτίσει μια ιδεολογική σύγκρουση επί πραγμάτων, αυτομάτως μεταφράζεται σε κόντρα προσώπων, η οποία εφεξής προβάλλεται ως δελεαστικό ανάγνωσμα, ακρόαμα και θέαμα. Υπερβάλλω ίσως, αλλά όχι πολύ –για όσους τουλάχιστον είναι στο θέμα τούτο υποψιασμένοι. Πολλοί εντούτοις μοιάζει να πιστεύουν πως αρκετά μας βασάνισαν οι αλληλλοσυγκρουόμενες ιδεολογίες (πολιτικές και πολιτισμικές) καιρός λοιπόν να τις καταλύσουμε ή και να τις εξευτελίσουμε, προκειμένου να υπερασπιστεί καθένας τη δική του υπαρξιακή αγωνία –συμπληρωματικώς να γεμίσει την τσέπη του.


Ποιος φταίει; Όλοι βεβαίως φταίμε. Ή όπως είπε και ο πρωθυπουργός: αυτή είναι η Ελλάδα μας. Ωστόσο υπάρχουν ακόμη κάποιοι θύλακοι ιδεολόγων, στο περιθώριο έστω της πολιτικής και πολιτιστικής μας ζωής είναι καιρός αυτοί να πουν ξεκάθαρα τα λιγοστά τους λόγια, γιατί «η ψυχή μας αύριο κάνει φτερά»




ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ για τον ΗΡΑΚΛΕΙΤΟ, έναν από τους μεγαλύτερους στοχαστές όλων των εποχών, τον πιο αινιγματικό αλλά και τον πιο φημισμένο από τους λεγόμενους προσωκρατικούς


ΒΑΣΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΟΥ:
Θεωρία της φωτιάς: «τον κόσμον αυτό, τον ίδιο για όλους γενικά, ούτε θεός ουτ’ άνθρωπος τον έκανε, μα ήταν πάντα και είναι και θα είναι ΠΥΡ ΑΕΙΖΩΟΝ, που ανάβει με μέτρο και σβήνει με μέτρο


Θεωρία για την αδιάκοπη μεταβολή και κίνηση (τα πάντα ρει- πάντα χωρεί και ουδέν μένει)= πατέρας της διαλεκτικής Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟ ΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΑΔΙΑΚΟΠΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ, είναι δηλαδή μια ακατάπαυστη ροή και μεταμόρφωση των πραγμάτων: Η φύση λειτουργεί με το μηχανισμό της αδιάκοπης μεταβολής των στοιχείων που τη συνθέτουν. Δηλαδή ο Ηράκλειτος πρεσβεύει ότι τα πάντα βρίσκονται σε συνεχή μεταβολή και ότι η μονιμότητα και η ακινησία χαρακτηρίζουν τους νεκρούς. Η τυχόν ηρεμία των όντων οφείλεται στην πλάνη των αισθήσεων. Δεν υπάρχει αντικείμενο, έμψυχο ή άψυχο, που να μην υφίσταται ασταμάτητες τροποποιήσεις. Ακόμη και τα υλικά πράγματα, που εκ πρώτης όψεως μας φαίνονται ακίνητα, σε μια προσεκτικότερη ανάλυση φανερώνουν μια κάποια αλλοίωση: π.χ ένας βράχος διαβρώνεται, ένα δένδρο αναπτύσσεται, ένα σώμα γερνά= ΤΑ ΠΑΝΤΑ ΡΕΙ.


«Ο κόσμος μας είναι σφραγισμένος από διαρκείς αντιθέσεις (όλα γεννιούνται από την αντίθεση και η μεγαλύτερη αρμονία προέρχεται από τη διαφορετικότητα...») Ο ΚΟΣΜΟΣ ΕΙΝΑΙ «ένα διαφερόμενον εαυτω»: δηλαδή μια ενότητα με άπειρες διαφορές και αντιθέσεις μέσα της. Με τις αισθήσεις δεν μπορούμε να καταλάβουμε την ενότητα των αντιθέσεων που αποτελεί τον κόσμο μας γιατί οι αισθήσεις μας δίνουν μια στατική αντίληψη των πραγμάτων του κόσμου. ΠΡΒΛ. σκέψη του Ηράκλειτου για τον κόσμο που μοιάζει με το τόξο ή τη λύρα.


«Ο θεός είναι Μέρα και Νύχτα, Χειμώνας και Καλοκαίρι, Πόλεμος και Ειρήνη, Χόρταση και Πείνα», έλεγε..
Ο Θεός (= η ουσία του κόσμου που είναι αυτή η ενότητα των αντιθέτων) αποκαλύπτεται στον άνθρωπο μέσα από τη διαρκή εναλλαγή και μεταβολή της φύσης.


Δηλαδή η έννοια της ενότητας εκφράζεται με τις πολλές αντιθέσεις: Η έννοια του θεού είναι το ΕΝ, ενώ συγχρόνως είναι και ΠΟΛΛΑ ΑΝΤΙΘΕΤΑ (μέρα- νύχτα, χειμώνας καλοκαίρι κλπ). Είναι Εν ως ενότητα αντιθέσεων και ΠΟΛΛΑ γιατί είναι ένα σύνολο αντιθέσεων.


Μόνο η ενότητα αντιθέσεων εκφράζει την αρμονία στην οποία περιέχεται η έννοια του θείου.


ΚΕΙΜΕΝΟ:(από τον ΚΟΣΜΟ ΤΗΣ ΣΟΦΙΑΣ του Jostein Gaarder) «... Ο Ηράκλειτος ήταν από την Έφεσο της Μικράς Ασίας και θεωρούσε τις μεταβολές ως το βασικότερο και σημαντικότερο χαρακτηριστικό της φύσης. Έλεγε χαρακτηριστικά ότι ΤΑ ΠΑΝΤΑ ΡΕΙ. Τα πάντα βρίσκονται σε κίνηση, και τίποτα δεν κρατάει για πάντα. Γι’ αυτό και δεν μπορούμε να μπούμε «δυο φορές στο ίδιο ποτάμι». Μέχρι να βγούμε και να ξαναμπούμε, τόσο εμείς οι ίδιοι, όσο και τα νερά του ποταμού, θα έχουν αλλάξει. Ο Ηράκλειτος πρόσεξε, επίσης, πως ο κόσμος είναι σφραγισμένος από διαρκείς αντιθέσεις. Αν δεν αρρωσταίναμε, τότε δε θα ξέραμε τι σημαίνει υγεία. Αν δεν πεινούσαμε, τότε δεν θα χαιρόμασταν χορταίνοντας. Αν ποτέ δεν γινόταν πόλεμος, τότε δε θα μπορούσαμε να εκτιμήσουμε την αξία της ειρήνης. Κι αν ποτέ δεν ερχόταν ο χειμώνας, τότε δεν θα προσέχαμε καν τον ερχομό της άνοιξης. Τόσο το Καλό όσο και το Κακό έχουν τη θέση τους μέσα στο σύνολο και είναι το ίδιο απαραίτητα, έλεγε ο ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ. Χωρίς αυτό το ασταμάτητο παιχνίδι μεταξύ των αντιθέσεων, ο κόσμος θα σταματούσε να υπάρχει....»