Παρασκευή, 30 Απριλίου 2010

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΛΕΞΕΩΝ (περιδιαβάζοντας λεξικά της νεοελληνικής γλώσσας): εμβρόντητος

Εμβρόντητος: χτυπημένος από βροντή, πλήττομαι από βροντή ή αστραπή. ΕΠΟΜΕΝΩΣ είμαι έκθαμβος, έκπληκτος
ΕΜΒΡΟΝΤΗΤΟΣ, άναυδος, άφωνος (με αρνητικό περιεχόμενο): ισχυρή συγκίνηση από κάτι κακό ή απροσδόκητο: κεραυνοβολημένος, κατάπληκτος (= κυριολεκτικά χτυπημένος δυνατά πβ. πλήττω), αποσβολωμένος (= αυτός που έχει γίνει ασβόλη, καπνιά), σαστισμένος, στήλη άλατος, άναυδος, αμήχανος, άλαλος, ενεός (= άφωνος) π.χ.



«Αλλά τον διακόπτει ο υπηρέτης του που μπαίνει
τρέχοντας, και την βαρυσήμαντην είδησι αγγέλλει.
Άρχισε ο πόλεμος με τους Ρωμαίους.
Το πλειστον του στρατού μας πέρασε τα σύνορα.
Ο ποιητής μένει ενεός. Τι συμφορά….» (από το ΔΑΡΕΙΟ του Καβάφη)


ΕΚΠΛΗΚΤΟΣ, ΕΚΘΑΜΒΟΣ και άλλα με την καλή έννοια, που δηλώνουν δηλαδή συγκίνηση για κάτι θετικό, ωφέλιμο: έκπληκτος, έκθαμβος, εκστατικός (εκ+ θέμα από το ρήμα ίστημι= αυτός που έχει την τάση να απομακρυνθεί, να βγει εκτός εαυτού)

[ΛΕΞΙΚΑ: Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ Λεξικό Νέας Ελληνικής Γλώσσας και Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας Ιστορία των Λέξεων με σχόλια και ένθετους πίνακες, ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΚΟΙΝΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ Ιδρύματος Μανώλη Τριανταφυλλίδη ]

Το παρόν και το μέλλον του Βιβλίου

ΑΝΗΣΥΧΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (άρθρο του Άγγελου Τερζάκη)


ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Σεπτεμβρίου 2000


Το κείμενο του άρθρου
   Το παρόν και το μέλλον του βιβλίου είναι το παρόν και το μέλλον του πολιτισμού μας στο σύνολό του, πνευματικού και μη (θα έλεγα «αντιπνευματικού»). Το παρόν το ζούμε όλοι μας. Για το μέλλον είμαι ανήσυχος, δεν το κρύβω.
    Πιστεύω στο βιβλίο. Υπάρχουν άνθρωποι στον τόπο μας (μήπως οι πιο πολλοί;) που νομίζουν πως οποιοδήποτε διάβασμα είναι το ίδιο. Λάθος τραγικό: Η εφημερίδα σε πληροφορεί, το βιβλίο σε διαμορφώνει. Ο ελληνικός λαός είναι εφημεριδοδίαιτος, νομίζει πως με τ' αναγνώσματα του ημερήσιου Τύπου επιπλώνει τον εσωτερικό του χώρο. Το βιβλίο έχει άλλη αρετή - γι' αυτό κι ο Ρωμιός του πεζοδρομίου τ' αποφεύγει, όπως ο διάβολος το λιβάνι. Ακούτε να σας λένε, κατά προτίμηση οι εκπρόσωποι της μέσης τάξης, που είναι και η πιο υπεύθυνη, γιατί περνάει για ηγετική τάξη: «Πού καιρός για διάβασμα». Έχουν όμως όλοι τους αμέτρητο καιρό να χαρτοπαίζουν μετά μανίας τις νύχτες ως τα χαράματα στα σπίτια τους, στις εκδρομές, όπου κουβαλιούνται, για να φάνε και να χαρτοπαίζουν.
    Δεν είναι τυχαίο που είμαστε λαός κοινωνικά ακέφαλος. Το σχολείο κάνει αντιπαθητικό το διάβασμα, η αστική τάξη το παρατάει σ' εκείνα από τα μέλη της, που κατά βάθος, τα θεωρεί «βλαμμένα». Ευτυχώς που υπάρχουν νέοι που διαβάζουν, διψάνε για απαντήσεις σε μεγάλα προβλήματα, πολύ περισσότεροι παρά στη μεσοπολεμική εποχή. Αυτό είναι το μόνο παρήγορο. Αλλά ποιος τους κατευθύνει;
    Είπα για το μέλλον πως είμαι ανήσυχος. Όχι γιατί εγώ περνάω μαζί με τον καιρό μου, αλλά γιατί βλέπω να ορθώνονται τα υποκατάστατα του βιβλίου: τηλεόραση, κινηματογράφος, ραδιοφωνικές σκηνές κι αναγνώσματα, ποιος ξέρει ποια άλλα δισκία Τέχνης, που θα επινοήσει η τεχνολογία -δηλαδή το επιχειρηματικό κεφάλαιο- για ν' αποκοιμίζει το πνεύμα και να διεγείρει τις αισθήσεις. Πώς θ' αντιπαλαίσει το βιβλίο; Όμως μονάχα μ' ένα βιβλίο στο χέρι, συγκεντρωμένος σε μια γωνιά, βρίσκεται κανένας ενώπιος ενωπίω, μόνος αντίκρυ στη συνείδησή του, σε συνάφεια με το νου, που θέλοντας και μη, αρχίζει κι αυτός να ψελλίζει, να ζωντανεύει, να οραματίζεται. Τα μηχανικά μέσα στομώνουν το νου, το βιβλίο τον ακονίζει.
   Αλλά βαίνουμε προς το ιδανικό του ελάσσονος κόπου. Ω, τι παρεξήγηση η απαλλαγή του ανθρώπου από την υλική ανάγκη! Ποιος θα το έλεγε πως θα καταλήξει στην απαλλαγή του από την ανθρωπιά του, από τη δίψα της ψυχής;


Θέματα εξέτασης
Α. ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Να αποδώσετε περιληπτικά, σε 80-100 λέξεις, το περιεχόμενο του κειμένου
Β. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΔΕΑΣ ΣΕ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟ: Το άρθρο αυτό, στο οποίο ο ΤΕΡΖΑΚΗΣ εκφράζει την ανησυχία του για το βιβλίο, γράφτηκε το 1972. Να αναπτύξετε σε μια παράγραφο την άποψή σας για το αν οι φόβοι του ΤΕΡΖΑΚΗ επαληθεύονται σήμερα, 40 χρόνια μετά (στοιχεία για τις απαντήσεις στα δύο αυτά θέματα με ΚΛΙΚ εδώ)


Άλλες ερωτήσεις
1. ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΦΡΑΣΗΣ: Να σχολιάσετε, σε 5-6 σειρές, το νόημα της φράσης: «η εφημερίδα σε πληροφορεί, το βιβλίο σε διαμορφώνει»
2. ΔΟΜΗ: Να επισημάνετε τις διαρθρωτικές λέξεις/ φράσεις της 4ης παραγράφου του κειμένου {Είπα... ακονίζει} και να γράψετε τι δηλώνεται με την καθεμιά από αυτές.
3. ΠΛΑΓΙΟΤΙΤΛΟΙ: Να γράψετε στο τετράδιο σας έναν πλαγιότιτλο για καθεμιά από τις παραγράφους του κειμένου
4. ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ: α] Να γράψετε στο τετράδιο σας ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου: υπεύθυνη, αντιπαθητικό, ελάσσονος, απαλλαγή, ανθρωπιά
β] Από τη 2η και 3η παράγραφο του κειμένου να γράψετε στο τετράδιο σας πέντε (5) λέξεις με συνυποδηλωτική (μεταφορική) σημασία (5 μόρια)


Γ. ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: «η τηλεόραση συμβάλλει στη διάδοση του βιβλίου ή αντίθετα οδηγεί στον παραγκωνισμό του; Να αναπτύξετε την άποψή σας με επιχειρήματα» (στοιχεία για την ανάπτυξη του κειμένου με ΚΛΙΚ εδώ)

ΠΕΡΙΛΗΨΗ άρθρου για το βιβλίο και ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΔΕΑΣ σε παράγραφο (θέματα εξετάσεων 2000)

ΑΡΘΡΟ: ΟΙ ΑΝΗΣΥΧΙΕΣ ΤΟΥ ΤΕΡΖΑΚΗ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (το κείμενο που δόθηκε στις Πανελλαδικές εξετάσεις Σεπτέμβριο του 2000  με ΚΛΙΚ εδώ)


Α. ΠΕΡΙΛΗΨΗ: να παρουσιάσετε το περιεχόμενο του άρθρου σε μια παράγραφο 100 περίπου λέξεων


   Ο Τερζάκης στο άρθρο εκφράζει την ανησυχία του για το μέλλον του πολιτισμού. Η ανησυχία του πηγάζει από τις διαπιστώσεις του για το παρόν και το μέλλον του βιβλίου. Επειδή ο ίδιος πιστεύει στο βιβλίο θεωρεί τραγικό λάθος την επικρατούσα αντίληψη που εξισώνει την ανάγνωση μιας εφημερίδας με τη μελέτη ενός βιβλίου. Η επίκληση του ελεύθερου χρόνου είναι φτηνό άλλοθι, αφού όλοι τελικά βρίσκουν άφθονο χρόνο για ανούσια πράγματα. Το σχολείο έχει μεγάλο μερίδιο ευθύνης, αλλά τη μεγαλύτερη ευθύνη την έχουν τα υποκατάστατα του βιβλίου: τηλεόραση, κινηματογράφος, ραδιόφωνο. Ευτυχώς όμως υπάρχουν νέοι που αγαπούν το διάβασμα και ψάχνουν για απαντήσεις. Η μεγαλύτερη ανησυχία πηγάζει από την ανάπτυξη της τεχνολογίας, η οποία στο όνομα της απελευθέρωσης του ανθρώπου από υλικές ανάγκες, τον υποδουλώνει χειρότερα σ' αυτές.


Β. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΔΕΑΣ ΣΕ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟ: σήμερα, 40 χρόνια μετά, επαληθεύονται οι ανησυχίες του Τερζάκη για το βιβλίο. Ν’ αναπτύξετε την άποψή σας σε μια παράγραφο 100 περίπου λέξεων


   Φαίνεται πως οι φόβοι του Τερζάκη για το μέλλον του βιβλίου δεν ήταν υπερβολικοί, παρόλο που έχουν περάσει σαράντα χρόνια από τότε που έκανε τις απαισιόδοξες προβλέψεις του. Μπορεί βέβαια να έχει αυξηθεί εντυπωσιακά ο αριθμός των νέων βιβλίων που κυκλοφορούν κάθε μέρα και ίσως σήμερα να εκδίδονται περισσότεροι τίτλοι για όλα τα θέματα, το αναγνωστικό κοινό όμως παραμένει περιορισμένο. Είναι κοινά αποδεκτό ότι οι περισσότεροι άνθρωποι, νέοι και μεγάλοι, γεμίζουν τον ελεύθερό χρόνο τους με την τηλεόραση ή με τον υπολογιστή. Γιατί στους «εχθρούς» του βιβλίου σήμερα πρέπει να προσθέσουμε και το ΙΝΤΕΡΝΕΤ, που έχει εισβάλει για τα καλά στη ζωή των περισσότερων ανθρώπων. Όμως οι νέοι, όπως και τότε, διψάνε για μάθηση κι αυτό θα εξακολουθεί να είναι η ελπίδα για το μέλλον του βιβλίου.

Πέμπτη, 29 Απριλίου 2010

«Το Θεώρημα του Παπαγάλου», ένα μυθιστόρημα που έκανε μόδα τη μαθηματική λογοτεχνία

Ντενί Γκετζ, Το θεώρημα του Παπαγάλου
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ για ανάγνωση λογοτεχνικών ΒΙΒΛΙΩΝ (επειδή η αγάπη για το βιβλία ισοδυναμεί με την αγάπη για τη γνώση)


Λίγα χρόνια για το συγγραφέα Ντενί Γκετζ, «το διανοούμενο συγγραφέα που είχε το χάρισμα να κάνει τα μυστήρια της πραγματικότητας προσπελάσιμα στους πολλούς»
     Ο Ντενί Γκετζ γεννήθηκε το 1940 στο Σετίφ της Αλγερίας. Το 1957 πήγε για σπουδές στο Παρίσι. Εκεί τον βρήκε ο Μάης του '68, στις εξεγέρσεις του οποίου πρωτοστάτησε. Στο ερώτημα ποιες ήταν οι πιο ευτυχισμένες στιγμές της ζωής του, απαντούσε χωρίς δισταγμό: «Οι ημέρες του Μάη του '68». Η πολυπραγμοσύνη του και το ενδιαφέρον του για τις τέχνες ενεργοποιήθηκε από πολύ νεαρή ηλικία ώστε να ξεφύγει από την τραγική καθημερινότητα και να βρει κάτι που να έχει νόημα και ορίζοντα ζωής.
    Υπήρξε χαρισματική προσωπικότητα. Ανήσυχο πνεύμα, άνθρωπος με χιούμορ και σπάνιες ευαισθησίες, πάντοτε προσπαθούσε να βρει πρωτότυπους τρόπους για να μυήσει το κοινό στο μαγικό σύμπαν των μαθηματικών.
    Ορισμένα βιβλία του διακρίνονται για την αιχμηρή πολιτική τους ματιά, κάτω από το ιστορικό τους περίβλημα. Ο Γκετζ σκιαγραφούσε τους μαθηματικούς, όχι μόνο με την επιστημονική τους ιδιότητα αλλά και ως κοινωνικούς μεταρρυθμιστές.
   Εκτός από συγγραφέας ήταν διακεκριμένος μαθηματικός, καθηγητής Ιστορίας και Επιστημολογίας στο Πανεπιστήμιο Paris VIII και σεναριογράφος. Ιδιαιτέρως αγαπητός στην Ελλάδα, την είχε επισκεφθεί το 2005 για να παρουσιάσει το δέκατο τέταρτο βιβλίο του, «Τα αστέρια της Βερενίκης» («Ψυχογιός») και το 2008 για να μιλήσει στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών για τη σχέση Επιστήμης και Λογοτεχνίας. Ανάμεσα στα βιβλία του που κυκλοφορούν στη γλώσσα μας είναι και τα μυθιστορήματα «Μηδέν», «Επαυλη των ανδρών» («Ψυχογιός»), καθώς και τα «Μέτρο του Κόσμου», «Επιχείρηση Μεσημβρία», «La Bella» (εκδ. «Τραυλός»).


Για το «Θεώρημα του Παπαγάλου», ένα μυθιστόρημα που συνδυάζει τη νουάρ ατμόσφαιρα με τους σημαντικότερους σταθμούς στην Ιστορία των Μαθηματικών.
    Το διασημότερο από τα βιβλία του, «Το θεώρημα του Παπαγάλου», ενθουσίασε χιλιάδες αναγνώστες και κριτικούς με την εμφάνισή του στα βιβλιοπωλεία το 1998. Αντιμετωπίστηκε ως το απολαυστικό έργο ενός μαθηματικού με λογοτεχνικές αρετές. Ο Ντενί Γκετζ κατάφερε να δημιουργήσει, μέσα από τη ζωή μιας παρέας που ζει στην οδό Ραβινιάν στους πρόποδες της Μονμάρτρης, μια γοητευτική περιπλάνηση στα μυστικά της επιστήμης των μαθηματικών και να μυήσει με ελκυστικό τρόπο τους αναγνώστες στη σκέψη του Ευκλείδη, του Φερμά, του Γκόλντμπαχ και άλλων κορυφαίων μαθηματικών. Το βιβλίο εκτίναξε τη δημοτικότητα του Γκετζ στα ύψη. Εκτοτε τα βιβλία του μεταφράστηκαν σε περισσότερες από 21 γλώσσες, με την Ελλάδα και την Ιταλία να πρωτοπορούν.
    Για τη σχέση λογοτεχνίας και επιστήμης στο έργο του έλεγε σε μια από τις αθηναϊκές του επισκέψεις: «Με την αλήθεια της επιστήμης δεν κάνεις λογοτεχνία. Πρέπει πάντοτε να δημιουργήσεις μια σύνδεση ανάμεσα στην αλήθεια και τη συγκίνηση. Η συγκίνηση εμπεριέχει την κίνηση, τη μετακίνηση. Και ό,τι μας μεταφέρει κάπου, μας αλλάζει. Το στοίχημα των βιβλίων μου είναι να διευρύνω τους ορίζοντες της συγκίνησης με τρόπο ελκυστικό».


Για την υπόθεση του μυθιστορήματος: ο μόνος τρόπος για να μάθει κανείς μαθηματικά είναι να στρωθεί στο διάβασμα;
Λάθος! Υπάρχει κι άλλος πολύ πιο εύκολος. Το αποδεικνύουν ένας βιβλιοπώλης και η παρέα του, οι οποίοι βρίσκονται αντιμέτωποι με μια πολύπλοκη ιστορία μυστηρίου, όταν κληρονομούν μια βιβλιοθήκη επιστημονικών συγγραμμάτων. Συγχρόνως έρχονται σε επαφή με τον κόσμο των Μαθηματικών και τη μαγεία της λογικής τους. Το Θεώρημα του παπαγάλου είναι ένα γοητευτικό μυθιστόρημα αλλά αποτελεί και μια διασκεδαστική μύηση των νέων στην επιστήμη των αριθμών.

Τετάρτη, 28 Απριλίου 2010

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΛΕΞΕΩΝ (περιδιαβάζοντας λεξικά της νεοελληνικής γλώσσας): αίγλη

Αίγλη – λάμψη – γόητρο – γοητεία: λέξεις σε μεγάλη χρήση στη σημερινή κοινωνία της δύναμης, της προβολής και του θεάματος. ΣΥΝΩΝΥΜΑ δηλωτικά της ακτινοβολίας, της απήχησης, της έλξης που ασκεί κάποιος στους άλλους.
ΑΙΓΛΗ και ΛΑΜΨΗ (ακτινοβολία, λαμπρότητα, φεγγοβολή): Αρχική σημασία της λέξης ΑΙΓΛΗ είναι «λάμψη» (του ήλιου, της σελήνης ή διαφόρων υλικών). Δηλαδή υπερισχύει η έννοια του «φωτός», που σκορπίζει λάμψη, λαμπρότητα, φέγγος, που ακτινοβολεί. Μεταφορικά και συνεκδοχικά η ακτινοβολία που γεννιέται γύρω από ένα πρόσωπο, του εξασφαλίζει ευρύτερη απήχηση, κύρος, επιβολή, που κορυφώνεται στο μεγαλείο και τη δόξα.

Αντίθετα η αρχαία γοητεία και το νεότερο γόητρο περνούν μέσα από την κρυφή έλξη του μαγικού, του απόκρυφου, για να φτάσουν στα θέλγητρα, την έλξη την επίδραση, τη δύναμη και τελικά, την επιβολή που ασκείται μέσα από αυτά στους άλλους. Έτσι, η μεν γοητεία κατέληξε να δηλώνει την έντονη έλξη που ασκείται στους άλλους, ενώ το γόητρο εξειδικεύτηκε στην έννοια του κύρους. Η λέξη γόητρο σήμερα μπορεί άριστα να χρησιμοποιείται αντί της γαλλικής λέξης πρεστίζ (prestige) που ανάγεται στο λατινικό praest(r) ringiae (τα κόλπα του ταχυδακτυλουργού). Επιστροφή στις ρίζες της λέξης γόης που προέρχεται από το αρχαίο ρήμα γοώ= κραυγάζω από πόνο, θρηνώ, ουρλιάζω. Γι’ αυτό αρχικά ΓΟΗΣ ήταν «μάγος που χρησιμοποιούσε κραυγές και επωδές» επομένως «απατεώνας, τσαρλατάνος».

[ΛΕΞΙΚΑ: Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ Λεξικό Νέας Ελληνικής Γλώσσας και Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας Ιστορία των Λέξεων με σχόλια και ένθετους πίνακες]

«Το όνομα του ρόδου»: ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ για ανάγνωση λογοτεχνικών ΒΙΒΛΙΩΝ (στα διαλείμματα της προετοιμασίας για τις εξετάσεις)

Ουμπέρτο Έκο, «Το όνομα του ρόδου»: η αγάπη για τα βιβλία ισοδυναμεί με την αγάπη για τη γνώση.
«Τα βιβλία δεν έγιναν για να τα πιστεύουμε, αλλά για να τα υποβάλλουμε σε έρευνα. Μπροστά σ’ ένα βιβλίο δεν θα πρέπει να αναρωτιόμαστε τι λέει, μα τι θέλει να πει, κάτι που οι παλιοί στοχαστές των ιερών βιβλίων είχαν κατανοήσει απόλυτα»
«Καθήκον όποιου αγαπάει τους ανθρώπους να είναι να τους κάνει να γελούν με την αλήθεια, να κάνει την αλήθεια να γελάει, διότι η μόνη αλήθεια είναι να μάθουμε να ελευθερωνόμαστε από το άφρονο πάθος της αλήθειας».



ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΟΘΕΣΗ ΤΟΥ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΟΣ (Πέρα από την υπόθεση που είναι έξυπνη και διατηρεί ζωντανό το ενδιαφέρον, η ουσία του βιβλίου είναι η … αγάπη στο «βιβλίο», στη γνώση και, εντέλει στον ορθό λόγο):
    Βρισκόμαστε στον 14ο αιώνα, εποχή όπου αρχίζει και αχνοφέγγει το πάθος της γνώσης, της επιστήμης, του ορθολογισμού (που εκπροσωπείται στο βιβλίο από το Δάσκαλο και το μαθητή-αφηγητή), αλλά βέβαια η εποχή δεν είναι έτοιμη ακόμα να δεχτεί τέτοια ανοίγματα, εφόσον η κυρίαρχη ιδεολογία είναι η θρησκεία, οι αιρέσεις, η φανατισμοί, η ιερά εξέταση. Βρισκόμαστε λοιπόν σ’ ένα μεταίχμιο, βρισκόμαστε επίσης σ’ ένα … ιταλικό μοναστήρι όπου υπάρχει μια από τις μεγαλύτερες βιβλιοθήκες της εποχής εκείνης. Ο αφηγητής είναι ένας νεαρός δόκιμος Φραγκισκανός, ο οποίος τρέφει μεγάλο θαυμασμό στον ιδιόρρυθμο, αντισυμβατικό και πεφωτισμένο δάσκαλό του Γουλιέλμο, πρώην ιεροεξεταστή και νυν ερευνητή της «αλήθειας» και οπαδού του ορθού λόγου.


Για τον Γουλιέλμο, σελ. 26:
«Μια μέρα τον βρήκα να περπατάει άσκοπα στον κήπο, σα να μην έπρεπε να λογοδοτήσει στο θεό για τα έργα του. Στο τάγμα είχα διδαχτεί έναν τελείως διαφορετικό τρόπο να διαθέτω τον χρόνο μου, και του το είπα. Και αυτός απάντησε ότι η ομορφιά του κόσμου δίνεται όχι μόνο από την ενότητα της πολυμορφίας, αλλ’ απ’ την πολυμορφία της ενότητας.
    Το έργο βασίζεται σ’ ένα είδος αστυνομικής πλοκής- όλα περιστρέφονται γύρω από μια αλυσίδα μυστηριωδών φόνων. Υπάρχει επίσης και η βιβλιοθήκη, μια από τις μεγαλύτερες της εποχής, όπου δεν έχουν δικαίωμα πρόσβασης παρά ο μυστηριώδης βιβλιοθηκάριος κι ο βοηθός του.
    Πέρα από την υπόθεση που είναι έξυπνη και διατηρεί ζωντανό το ενδιαφέρον, η ουσία του βιβλίου είναι η … αγάπη στο «βιβλίο», στη γνώση και, εντέλει στον ορθό λόγο. Το φωτισμένο και αυτοδύναμο πνεύμα του Γουλιέλμου μπορεί να συλλάβει ότι π.χ. το Κοράνι δεν είναι «η βίβλος των απίστων, ένα φαύλο βιβλίο», αλλά «ένα βιβλίο που περιέχει μια σοφία διαφορετική από τη δική μας».
   Πολύ κορυφαία είναι η σελίδα 418(-419), όπου ο Άντσο κι ο Δάσκαλός του βρίσκονται (κρυφά βέβαια) στη ζώνη της βιβλιοθήκης με τα βιβλία των ειδωλολατρών, τα βιβλία του «ψεύδους», απομακρυσμένα και προστατευμένα με χίλιους δυο τρόπους. Με αφορμή την αναφορά του «μονόκερου», που από χοντρό και άχαρο ζώο παραδίδεται ως όμορφο, λευκό χαριτωμένο κι ευγενικό, ο Άντσο ρωτά:
«Τότε, όμως, πώς μπορούμε να εμπιστευόμαστε την αρχαία γνώση, που εσείς αναζητάτε πάντα τα ίχνη της, αφού μεταδόθηκε από βιβλία που ψεύδονται και την ερμηνεύουν τόσο καταχρηστικά»;
«Τα βιβλία δεν έγιναν για να τα πιστεύουμε, αλλά για να τα υποβάλλουμε σε έρευνα. Μπροστά σ’ ένα βιβλίο δεν θα πρέπει να αναρωτιόμαστε τι λέει, μα τι θέλει να πει, κάτι που οι παλιοί στοχαστές των ιερών βιβλίων είχαν κατανοήσει απόλυτα.
    Προς το τέλος του βιβλίου, αποκαλύπτεται σταδιακά ότι υπαίτιος των φονικών ήταν ο γηραιός Χόρχε, ο οποίος με ζήλο και πάθος προσπαθεί να προστατεύσει το μοναστήρι από τη διαβρωτική δύναμη του ορθού λόγου, του κωμικού, του γέλιου. Έτσι, ποτίζει με δηλητήριο το β΄μέρος του «περί ποιητικής» του Αριστοτέλη (που αφορά την Κωμωδία), ώστε, όποιος έρθει σ’ επαφή με το βιβλίο να βρει φρικτό θάνατο. Ο Γουλιέλμος τον ανακαλύπτει και, παγιδευμένοι και καταδικασμένοι κι οι δυο σε βέβαιο θάνατο, όπως νομίζουν (από τις μεθόδους ασφαλείας του Χόρχε), «ανοίγουν τα χαρτιά τους» σε μια «μονομαχία» λεκτική.
Ο Γ. ρωτά τον Χόρχε γιατί θυσίασε τόσες ζωές γι’ αυτό το συγκεκριμένο βιβλίο (σελ. 621) κι εκείνος απάντησε ότι η αιτία ήταν ότι «ήταν του Φιλόσοφου» (που έθεσε τα θεμέλια της επιστημονικής έρευνας)
- Γιατί όμως το γέλιο; Τι ήταν αυτό που σε τρομοκράτησε σ’ αυτή τη διατριβή για το γέλιο; Δεν εξαφανίζεις το γέλιο εξαφανίζοντας αυτό το βιβλίο!
Μέσα σ’ ένα μονόλογο τεσσάρων σελίδων, ο Χόρχε συνοψίζει όλο το «αντιδραστικό», μεσαιωνικό, συντηρητικό πνεύμα της θρησκείας, που περικλείεται στη φράση (σελ. 324):
«… το βιβλίο αυτό, δικαιώνοντας την κωμωδία, τη σάτιρα και τη μιμική ως θαυματουργά ιάματα που φέρνουν την κάθαρση των παθών με την αναπαράσταση του ελαττώματος, της ατέλειας, της αδυναμίας, θα παρακινούσε τους ψευτοσοφούς σε μια προσπάθεια για την υποτίμηση του υψηλού. Από το βιβλίο αυτό θα γεννιόταν η σκέψη ότι ο άνθρωπος μπορεί να απαιτήσει στον κόσμο αυτό (όπως πρότεινε ο Bacon) την αφθονία της χώρας των ονείρων. Απ’ αυτό το βιβλίο θα μπορούσε να γεννηθεί η νέα και καταστροφική επιδίωξη να καταστραφεί ο θάνατος με την απελευθέρωση από τον φόβο (…)»

Στη σελίδα 646, ο Γουλιέλμος θεμελιώνει την «υποκειμενικότητα» ή, μάλλον, τη «σχετικότητα» της αλήθειας:
«Ο Χόρχε επιτέλεσε ένα «διαβολικό» έργο γιατί αγαπούσε την αλήθεια του με τόσο λάγνο τρόπο που αποτόλμησε τα πάντα για να καταστρέψει το ψεύδος. Φοβόταν το δεύτερο βιβλίο του Αριστοτέλη γιατί αυτό ίσως να δίδασκε πραγματικά τον τρόπο να παραμορφώνουμε κάθε αλήθεια, ώστε να μη γινόμαστε σκλάβοι των φαντασμάτων μας. Ίσως καθήκον όποιου αγαπάει τους ανθρώπους να είναι να τους κάνει να γελούν με την αλήθεια, να κάνει την αλήθεια να γελάει, διότι η μόνη αλήθεια είναι να μάθουμε να ελευθερωνόμαστε από το άφρονο πάθος της αλήθειας».

[Πρόταση της Παπαγγελή Χριστίνας από το Blog ΛΕΞΕΙΣ και ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ http://anagnosi.blogspot.com/ ]

Τρίτη, 27 Απριλίου 2010

Ριάλιτι σόου: Τηλεοπτικός Λεβιάθαν;

ΛΕΒΙΑΘΑΝ (Λεξικό): θαλάσσιο τέρας της Παλιάς Διαθήκης που συμβολίζει το κακό. Μεταφορικά η λέξη χρησιμοποιείται για κάθε υπηρεσία, φορέα κλπ που προκαλεί χάος, αταξία


ΡΙΑΛΙΤΙ ΣΟΟΥ (reality show): τηλεοπτική εκπομπή στην οποία καλούνται να εκθέσουν τα προσωπικά τους προβλήματα καθημερινοί άνθρωποι και στην οποία συμμετέχουν σύμβουλοι γάμου, ψυχολόγοι, νομικοί κ.α. καθώς και απλοί άνθρωποι ως κοινό. Οι εκπομπές αυτές κατηγορούνται συχνά για εξευτελισμό της ανθρώπινης προσωπικότητας και εκμετάλλευση του ανθρώπινου πόνου για λόγους θεαματικότητας, ενώ από άλλους θεωρούνται ως ένα δημόσιο βήμα που δίνει την ευκαιρία να έρθουν στο προσκήνιο διάφορα προβλήματα και να ευαισθητοποιηθούν η κοινή γνώμη και οι δημόσιοι φορείς.


Ακραίες μορφές εκμετάλλευσης προσωπικής ζωής στο όνομα μιας δήθεν αντικειμενικής ενημέρωσης
Το σκηνικό είναι γνωστό: Ο πρωτότοκος γιος του δάσκαλου σε ένα ακριτικό χωριό βίασε την κόρη του ιερέα και -ασφαλώς- σύμφωνα με τη «δεοντολογία» των τηλεοπτικών σταθμών το θέαμα θα πρέπει να απασχολήσει το πανελλήνιο. Το αποτέλεσμα είναι ο εξευτελισμός των προσώπων και η κατακρεούργηση των τελευταίων ψηγμάτων ηθικής. Τουλάχιστο δε φτάσαμε ακόμη στην απευθείας μετάδοση του βιασμού.
    Η παρουσίαση εκπομπών που ασχολούνται με πτυχές της προσωπικής ζωής απλών ανθρώπων, έχει ήδη δημιουργήσει πολλούς προβληματισμούς και ανησυχίες. Όπως σημειώνει σε μελέτη του ο γάλλος κοινωνιολόγος Πιέρ Μπουρντιέ ορισμένες από τις πιο αποκρουστικές πλευρές του τηλεοπτικού Λεβιάθαν είναι: εκχυδαϊσμός των γεγονότων, ομογενοποιήση της κουλτούρας, ισοπέδωση της γνώσης, ένα είδος πολιτισμικού φαστ φουντ. Είναι αδιαμφισβήτητο το γεγονός πως η μικρή οθόνη απορροφά πλέον το μεγαλύτερο μέρος του μέσου πολίτη. Ο τηλεοπτικός αυτός χρόνος βρίθει από εκπομπές χαμηλού κόστους και ποιότητας. Τα προσωπικά δράματα και οι ροζ ιστορίες κεντρίζουν το ενδιαφέρον πολυάριθμων θεατών, εξασφαλίζουν υψηλή θεαματικότητα του προγράμματος και, συνεπώς, προσελκύουν περισσότερες διαφημίσεις αυξάνοντας τον κύκλο εργασιών και τα κέρδη των ραδιοτηλεοπτικών επιχειρήσεων.
   Γράφοντας για την τηλεόραση ο παγκοσμίου φήμης αυστριακός φιλόσοφος Καρλ Πόπερ σημειώνει πως «το επίπεδό της έπεσε επειδή τα τηλεοπτικά κανάλια ήταν υποχρεωμένα να παράγουν ολοένα και περισσότερο εντυπωσιακές εκπομπές. Αυτό, όμως, που είναι εντυπωσιακό σπάνια είναι και καλό». Άμεσο επακόλουθο του παραπάνω φαινομένου είναι η δημόσια διαπόμπευση και η σπίλωση ανίσχυρων ανθρώπων, η καταπάτηση των ατομικών τους δικαιωμάτων και η ισοπέδωση κάθε έννοιας μικρόκοσμου, εκείνου που οι Αγγλοσάξονες ονομάζουν privacy.
    Και ο Πόππερ συνεχίζει υποστηρίζοντας ότι οι υπεύθυνοι των τηλεοπτικών καναλιών προτείνουν στο κοινό διαρκώς και χειρότερες εκπομπές, αυξάνοντας τη δόση της βίας, του σεξ και του εντυπωσιασμού. Με άλλα λόγια, «προσθέτουν ολοένα και περισσότερο πιπέρι στα χαμηλής ποιότητας γεύματα, ώστε να καταφέρουν να γίνει αποδεκτή η άνοστη και άθλια γεύση τους».
    Πολυποίκιλες είναι οι απόψεις που έχουν διατυπωθεί για τους τρόπους αντιμετώπισης των δυσμενών συνεπειών των τηλεοπτικών προγραμμάτων. Η θεσμοθέτηση κανόνων δεοντολογίας από τα ίδια τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και τους εμπλεκόμενους σε αυτά, φαίνεται πως θα μπορούσε να αποτελέσει μια ρεαλιστική λύση. Σε κάθε περίπτωση η τηλεόραση είναι ένα πανίσχυρο μέσο διαμόρφωσης συνειδήσεων και συμπεριφορών και, επομένως, η ύπαρξη κάποιου είδους κοινωνικού ελέγχου αποτελεί έναν εκ των ων ουκ άνευ όρο για την κοινωνικά επωφελή λειτουργία της.
    Άλλωστε, καταλήγει ο Πόππερ: «Η τηλεόραση έχει εξελιχθεί σε μια κολοσσιαία εξουσία, στην ισχυρότερη εξουσία της εποχής μας, λες και είναι ο ίδιος ο Θεός που μιλάει. Καμία δημοκρατία δεν μπορεί να επιβιώσει επί μακρόν αν δεν περιορίσει, αν δε βάλει τέλος στην κατάχρηση αυτής της εξουσίας».


[Γράφει ο Θεόδωρος Κουτρούκης Πηγη: καφενείο http://kafeneio-gr.blogspot.com/ ]


ΑΣΚΗΣΗ: Να γράψετε μια επιστολή σε μια εφημερίδα, στην οποία θα διατυπώνετε τη γνώμη σας γι’ αυτό το είδος των εκπομπών (Έκφραση/ έκθεση Β΄ Λυκείου σελ. 60)


Διάβασε και το κείμενο του κοινωνιολόγου Ζαν Μποντριγιάρ που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Λιμπερασιόν «Ριάλιτι Σόου μια ακραία μορφή απογοήτευσης της ζωής» (με ΚΛΙΚ εδώ)

Ο παροξυσμός της επιδειξιομανίας: Ο Ζαν Μποντριγιάρ για τον «Μπιγκ Μπράδερ»

Reality: Αυτή η ακραία μορφή απογοήτευσης της ζωής


Παρ' όλο που η προβολή της τηλεοπτικής εκπομπής «Λοφτ Στόρι», της γαλλικής εκδοχής του «Μπιγκ Μπράδερ», είναι σχετικά παλιά, η συζήτηση για την έκθεση κάποιων ανθρώπων στα μάτια εκατομμυρίων τηλεθεατών που έχει ως μοναδικό κέρδος χρήματα για τους μεν, απόλαυση για τους δε, είναι πάντα επίκαιρη.




Α. ΚΕΙΜΕΝΟ: «Όλη μας η πραγματικότητα έγινε εμπειρική. Απουσία πεπρωμένου, ο σύγχρονος άνθρωπος παραδίδεται σε έναν άνευ ορίων πειραματισμό πάνω στον ίδιο τον εαυτό του. Δύο πρόσφατα παραδείγματα είναι το «Λοφτ Στόρι», επικοινωνιακή ψευδαίσθηση του πραγματικού σε απ' ευθείας σύνδεση, και η Κατρίν Μιγέ, φαντασιακή ψευδαίσθηση του σεξ σε απ' ευθείας σύνδεση, επίσης.
   Το «Λοφτ» έγινε ένα παγκόσμιο κόνσεπτ, μια συμπύκνωση ενός ανθρώπινου πάρκου διασκέδασης, ένα γκέτο, μια διαδικασία κεκλεισμένων των θυρών και Άγγελος Εξολοθρευτής. Εθελοντικός εγκλεισμός ως εργαστήριο μιας συγκατοίκησης, μιας κοινωνικότητας τηλεγεννητικά τροποποιημένης.


«Ο καθρέφτης του ανούσιου»
Εδώ όπου μπορεί κανείς να δει τα πάντα (όπως και στο «Μπιγκ Μπράδερ», τα ριάλιτι σόου κ.λπ.) διαπιστώνεται πως δεν υπάρχει τίποτα να δεις. Είναι ο καθρέφτης του ανούσιου, του μηδενικού βαθμού, όπου αποδεικνύεται, αντίθετα από όλους τους στόχους, η εξαφάνιση του άλλου και ίσως ακόμη και το ότι το ανθρώπινο ον δεν είναι κατ' ουσίαν κοινωνικό.
   Ο τεχνητός μικρόκοσμος του «Λοφτ» είναι παρόμοιος με την Ντίσνεϊλαντ που δίνει την ψευδαίσθηση ενός αληθινού κόσμου, ενός εξωτερικού κόσμου, ενώ και οι δύο είναι φτιαγμένοι κατ' εικόνα ο ένας του άλλου.
   Όλες οι ΗΠΑ είναι μια Ντίσνεϊλαντ και όλοι βρισκόμαστε μέσα σ' ένα Λοφτ. Δεν συντρέχει λόγος να μπούμε στη διττή εικονική πραγματικότητα, είμαστε ήδη εκεί -το τηλεοπτικό σύμπαν δεν είναι παρά μια ολογραφική λεπτομέρεια της παγκόσμιας πραγματικότητας. Βρισκόμαστε σε μια κατάσταση εμπειρικής πραγματικότητας ακόμη και στην παραμικρή στιγμή της καθημερινότητάς μας.


Πρόκειται για πορνογραφική ηδονοβλεψία; Οχι.
    Σεξ υπάρχει παντού, αλλά δεν είναι αυτό που θέλει ο κόσμος. Αυτό που θέλει διακαώς είναι το θέαμα της κοινοτοπίας, που είναι σήμερα η πραγματική αισχρότητα, αυτή της μηδαμηνότητας, του ανούσιου και της χυδαιότητας. Τη στιγμή που η τηλεόραση και τα ΜΜΕ είναι όλο και πιο ανίσχυρα να εξηγήσουν τα (αφόρητα) γεγονότα του κόσμου, ανακαλύπτουν την καθημερινότητα, την υπαρξιακή κοινοτοπία σαν το πιο θανατηφόρο γεγονός, την πιο βίαιη επικαιρότητα, τον ίδιο τον τόπο του τέλειου εγκλήματος. Και είναι πράγματι. Και ο κόσμος είναι γοητευμένος, γοητευμένος και τρομοκρατημένος από την αδιαφορία τού να μην έχει τι να πει, τι να κάνει, από την αδιαφορία για την ίδια του την ύπαρξη.
  Όλα αυτά ενισχύονται από το γεγονός ότι το κοινό λειτουργεί από μόνο του ως κριτής, ως άλλος Μπιγκ Μπράδερ. Βρισκόμαστε πέραν του πανοπτικού, της ορατότητας ως πηγής εξουσίας και ελέγχου. Δεν πρόκειται πλέον για πράγματα ορατά από ένα εξωτερικό μάτι, αυτό που συμβαίνει είναι ότι τα πράγματα γίνονται διαφανή γι' αυτά τα ίδια, μέσω της έγχυσης του ελέγχου στη μάζα και εξαφανίζοντας αμέσως τα ίχνη της διαδικασίας. Ετσι οι θεατές εμπλέκονται σε μία τεράστια αρνητική αντι-μεταβίβαση των ίδιων τους των εαυτών και για ακόμη μια φορά από εδώ προέρχεται η παράφρων έλξη αυτού του είδους του θεάματος.
   Κατά βάθος, όλα αυτά αντιστοιχούν στο δικαίωμα και την απρόβλεπτη επιθυμία της απαράγραπτης ύπαρξης. Να μην είναι τίποτε και να παρακολουθείται ως τέτοια. Υπάρχουν δύο τρόποι για να εξαφανιστούμε: είτε απαιτούμε να μη μας βλέπουν είτε χανόμαστε μέσα σε μια παραληρηματική επιδειξιομανία της μηδαμινότητάς μας. Γινόμαστε ένα τίποτε για να μας δουν, ως έσχατη προστασία απέναντι στην ανάγκη να υπάρξουμε και την υποχρέωση να είμαστε ο εαυτός μας.
   Εξ ου και η αντιφατική και ταυτόχρονη απαίτηση να μη μας βλέπουν και να είμαστε συνεχώς ορατοί. Ολοι παίζουν σ' αυτά τα δύο ταμπλό συγχρόνως και καμιά ηθική ή νομοθεσία μπορεί να απαντήσει σ' αυτό το δίλημμα - αυτό του απόλυτου δικαιώματος του να βλέπεις και εκείνου, εξίσου απόλυτου, να μη σε βλέπουν. Η πλήρης πληροφόρηση αποτελεί μέρος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, επομένως και η αναγκαστική παρακολούθηση, η υπερβολική έκθεση στα φώτα της πληροφόρησης.
    Είναι το να μιλάς για τον εαυτό σου ως έσχατη μορφή ομολογίας, όπως έλεγε ο Φουκό. Το να μην κρατάς κανένα μυστικό. Να μιλάς, να μιλάς, να επικοινωνείς ακατάπαυστα. Αυτή είναι η βία που ασκείται στον απλό άνθρωπο και τα μυστικά του. Και συγχρόνως είναι μια βία απέναντι στη γλώσσα, γιατί έτσι χάνει και αυτή την πρωτοτυπία της, δεν είναι παρά μέσον, χειριστής της ορατότητας, και χάνει κάθε ειρωνική ή συμβολική διάσταση.
   Και το χειρότερο σ' αυτή την αισχρότητα, την αναισχυντία, είναι η αναγκαστική και από κοινού παρακολούθηση, αυτή η αυτόματη συνενοχή του θεατή, που είναι αποτέλεσμα ενός πραγματικού εκβιασμού. Αυτός είναι ο πιο σαφής στόχος του εγχειρήματος: η υποδούλωση των θυμάτων, αλλά η εθελοντική τους υποδούλωση, που ηδονίζονται με το κακό που τους προκαλούν, με την ντροπή που τους κάνουν να νιώθουν. Η παρακολούθηση από μια ολόκληρη κοινωνία του θεμελιώδους μηχανισμού της: ο αμφίδρομος αποκλεισμός!
   Αποφασισμένη από κοινού, καταναλώνεται με ενθουσιασμό. Ολα τελειώνουν μέσα στην ορατότητα, ωστόσο το κρίσιμο σημείο είναι να επιτύχεις να κάνεις αυτή την απώλεια κάθε συμβολικού χώρου, αυτή την ακραία μορφή της απογοήτευσης της ζωής ένα αντικείμενο θαυμασμού, έκπληξης και διεστραμμένης απόλαυσης. "Η ανθρωπότητα που άλλοτε με τον Ομηρο ήταν αντικείμενο θαυμασμού για τους ολύμπιους θεούς, σήμερα έγινε αντικείμενο θαυμασμού για την ίδια. Η αλλοτρίωσή της έφθασε στο βαθμό να την κάνει να ζει τη δική της καταστροφή σαν μια αισθητική αίσθηση πρώτης τάξεως" (Βάλτερ Μπένζαμιν).
   Το ίδιο συμβαίνει και στην περίπτωση της Κατρίν Μιγέ: όλο το φαντασιακό τής σεξουαλικότητας σαρώνεται, δεν απομένει παρά ένα πρωτόκολλο υπό μορφήν απεριόριστων εξακριβώσεων της σεξουαλικής λειτουργίας, ενός μηχανισμού που δεν έχει πλέον τίποτε το σεξουαλικό.
   Απωθημένη ή προφανής, η σεξουαλικότητα, στην καλύτερη περίπτωση, δεν είναι παρά μια υπόθεση και ως υπόθεση είναι λάθος να την εμφανίζουμε σαν αληθινή και σημείο αναφοράς. Η σεξουαλική υπόθεση ίσως να μην είναι παρά μια φαντασίωση και όπως και να έχει, μέσα στην απώθηση έλαβε αυτή την εξουσία και αυτή την "αύρα" της παράξενης έλξης. Φανερωμένη χάνει την ποιοτική δυναμική της (...).


Ο παροξυσμός της επιδειξιομανίας
Αυτή η ριζική αισχρότητα είναι ακόμη ένα πέπλο -το τελευταίο- αυτό που παρεμβάλλεται όταν πιστεύουμε ότι τα έχουμε αφαιρέσει όλα. Θέλουμε να αγγίξουμε το χειρότερο, τον παροξυσμό της επιδειξιομανίας, την ολική απογύμνωση, την απόλυτη αλήθεια, το άμεσο και την εκδορά. Δεν πρόκειται όμως να το φτιάξουμε ποτέ. Δεν γίνεται τίποτε. Το τείχος της αισχρότητας είναι αδιαπέραστο. Και παραδόξως αυτή η ανώφελη αναζήτηση αναδεικνύει καλύτερα τον κανόνα του ουσιαστικού παιχνιδιού: του υπέροχου, του μυστικού, της γοητείας, αυτής που κυνηγούμε μέχρι θανάτου προσπαθώντας να αφαιρέσουμε όλα τα πέπλα (...)».
[άρθρο του γάλλου κοινωνιολόγου Ζαν Μποντριγιάρ από τηνΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 24/09/2001]


Ασκήσεις
1] Να γράψεις την περίληψη του κειμένου σε 100 περίπου λέξεις.
2] «Η πλήρης πληροφόρηση αποτελεί μέρος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Χρησιμοποιώντας την παραπάνω πρόταση ως θεματική περίοδο να την αναπτύξεις σε παράγραφο.
ΔΙΑΒΑΣΕ και το κείμενο: ριάλιτι σόου ακραίες μορφές εκμετάλλευσης προσωπικής ζωής (με ΚΛΙΚ εδώ)

Πληροφοριακό υλικό - ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ σχετικά με τη διαφήμιση

ΤΟ ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΙΚΟ ΜΗΝΥΜΑ διαμορφώνει δεσμούς και σχέσεις ανάμεσα σε προϊόντα και καταναλωτές.
Το διαφημιστικό μήνυμα είναι πολυσήμαντο και τις περισσότερες φορές δε διακρίνεται καθαρά, αλλά υπολανθάνει, περνάει μέσα από συμβολισμούς. Αρκεί να προσέξει κανείς συστηματικά την εικόνα της διαφήμισης.
 «Η διαφήμιση με τον τρόπο που δημιουργείται και δομείται (ως ενιαίο σύνολο μορφής και περιεχομένου), διαμορφώνει δεσμούς και σχέσεις ανάμεσα σε προϊόντα και σε καταναλωτές και κατασκευάζει «σύμβολα ανταλλαγής», π.χ. τα διαμάντια. Το προϊόν αυτό συσχετίζεται με την «παντοτινή αγάπη». Όποιος προσφέρει διαμάντια κάνει έμμεσα φανερές τις συναισθηματικές του διαθέσεις, γιατί ήδη έχει διαμορφωθεί ο «συμβολισμός». Το ορυκτό διαμάντι δεν έχει καμιά αξία, αλλά από τη στιγμή που αρχίζει η διαδικασία εξόρυξης και ενσωματώνεται σ’ αυτό ανθρώπινη εργασία, αποκτά αξία ως εμπόρευμα, ενώ με τη διαφήμιση επιχειρείται να τονιστεί το αναγνωριστικό σημάδι, ο «συμβολισμός». Η σχέση ανάμεσα στα άτομα και στα αντικείμενα που επιχειρείται να αναπτυχθεί μέσα από τη διαφήμιση μπορεί να προσφέρει τη δυνατότητα αμοιβαίας αντικατάστασης. Έτσι διαβάζουμε ή βλέπουμε στα «μηνύματα» τα εξής: «ένα χρυσό κόσμημα τα λέει όλα» ή «εκφραστείτε με λουλούδια». Ή και αντίστροφα τα άτομα αναγνωρίζονται από τα αντικείμενα: π.χ. «οι άνθρωποι της PEPSI, the pepsi people)»

(απόσπασμα από το κειμενο «ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ» του Γ. ΖΩΤΟΥ βιβλίο Έκφρασης/ Έκθεσης Γ σελ. 50)


Διαφήμιση: ιστορική εξήγηση δημιουργίας και εξέλιξης
Χωρίς υπερβολή η ζωή μας έχει κατακλυστεί από διαφημίσεις που δεν μας πληροφορούν απλώς και μόνο για ένα προϊόν ή μια υπηρεσία αλλά, είτε το καταλαβαίνουμε είτε όχι, μας επηρεάζουν διαμορφώνοντας σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο ζωής μας, τις απόψεις μας και την αισθητική μας.
Μετά το Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο είχαμε ραγδαία ανάπτυξη βιομηχανικής παραγωγής και εμπορίου που είχε ως αποτέλεσμα την υπερπαραγωγή αγαθών. Άμεση ήταν λοιπόν η ανάγκη της γνωστοποίησης στο κοινό των προϊόντων που παράγονταν και της δελεαστικής προβολής τους με στόχο την κατανάλωσή τους. Τη λειτουργία αυτή εκπληρώνει η διαφήμιση και είναι πολύ σημαντική για τη σταθερότητα του οικονομικού συστήματος της βιομηχανικής κοινωνίας.
Η μαζική παραγωγή αγαθών απαιτεί τη μαζική κατανάλωσή τους. Αν, για οποιοδήποτε λόγο, σπάσει ο κύκλος παραγωγής – κατανάλωσης, τότε ο κίνδυνος να καταρρεύσει το όλο σύστημα της ανάπτυξης είναι πολύ μεγάλος με απρόβλεπτες οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες (σχετικό με αυτή την αρνητική πλευρά της διαφήμισης το δοκίμιο του Β. Φίλια «Αφθονία και σύγχρονες όψεις απανθρωποίηση» Θεματικοί Κύκλοι Λυκείου σελ. 196)


Αποτελεσματικότητα διαφήμισης: εικόνα, λόγος, ήχος κλπ:
Η προσπάθεια των διαφημιστών στηρίζεται πάρα πολύ στη δημιουργία προτύπων ζωής, στο να υποβάλλουν δηλαδή αξίες ζωής τις οποίες μπορεί να έχει κανείς αν υιοθετήσει συμπεριφορές οι οποίες με τη σειρά τους είναι εφικτές μόνο με τη δημιουργία συγκεκριμένης καταναλωτικής νοοτροπίας
Η τέχνη της διαφήμισης είναι σύνθετη, επιστημονικά οργανωμένη και γι’ αυτό διαθέτει δύναμη και αποτελεσματικότητα: σ’ ένα καλό διαφημιστικό μήνυμα αξιοποιούνται κατάλληλα και αποτελεσματικά οι δυνατότητες πειθούς που διαθέτουν η εικόνα, ο λόγος και ο ήχος (και όχι μόνο) Τα σύγχρονα διαφημιστικά μηνύματα είναι προϊόντα επιστημονικής μελέτης: ερευνώνται οι ανάγκες του καταναλωτικού κοινού, εξετάζονται οι ιδιαιτερότητες της συμπεριφοράς του κατά ηλικία, φύλο, μορφωτικό επίπεδο, αναλύεται η κοινωνική και κοινωνική του κατάσταση. Ο τρόπος επομένως με τον οποίο θα διαφημιστεί ένα προϊόν βασίζεται στα πορίσματα της ψυχολογίας, σε κοινωνιολογικά δεδομένα, στους κανόνες της αισθητικής και στην αξιοποίηση κάθε άλλης λεπτομέρειας που περιβάλλει ό,τι διαφημίζεται.


ΘΕΤΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ: οικονομική και κοινωνική λειτουργία διαφήμισης
Η αύξηση της ζήτησης και της κατανάλωσης προϊόντων οδηγεί στην αύξηση της παραγωγής. Αυτό σημαίνει ότι δημιουργούνται νέες θέσεις εργασίας, είτε με την ίδρυση νέων παραγωγικών μονάδων είτε με την επέκταση όσων ήδη υπάρχουν είτε με την ανάπτυξη του εμπορίου. Έτσι, καταπολεμείται η ανεργία. Παράλληλα, αναπτύσσεται έντονος ανταγωνισμός ανάμεσα σε παραγωγούς και επιχειρηματίες, για να κερδίσουν την προτίμηση του καταναλωτικού κοινού με νέα πρωτότυπα προϊόντα υψηλών προδιαγραφών. Δηλαδή αποτέλεσμα του ανταγωνισμού είναι να βελτιώνεται η ποιότητα και η ποικιλία των προϊόντων και των υπηρεσιών που παρέχονται. Εξάλλου, πολλές φορές σε συνθήκες ελεύθερης αγοράς ο ανταγωνισμός συμβάλλει και στη μείωση των τιμών. Επιπλέον, οι μεγάλες εταιρείες, που έχουν την οικονομική δυνατότητα, γίνονται για διαφημιστικούς λόγους χορηγοί αθλητών, αθλητικών συλλόγων, μεγάλων αθλητικών και πολιτιστικών διοργανώσεων (Ολυμπιακοί αγώνες, φεστιβάλ). Έτσι, με την οικονομική ενίσχυση που προσφέρεται από τη διαφήμιση, επωφελείται ο αθλητισμός και ο πολιτισμός.


ΑΡΝΗΤΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ: ποιους κινδύνους «κρύβει» η διαφήμιση;
Η μανία κατανάλωσης χωρίς να υπάρχουν πραγματικές ανάγκες για τα προϊόντα που καταναλώνονται οδηγεί στην πνευματική και ψυχική υποδούλωση του ανθρώπου: με τον καταιγισμό διαφημιστικών μηνυμάτων που δέχεται ακατάπαυστα από όλα τα μέσα ο σημερινός άνθρωπος, τίθεται σε λειτουργία ένας μηχανισμός με τον οποίο δημιουργούνται όλο και περισσότερες ανάγκες, που κατά ένα μεγάλο μέρος δεν είναι πραγματικές αλλά εικονικές. Καλλιεργείται, λοιπόν, η ψευδαίσθηση πως η ευτυχία του ανθρώπου εξαρτάται, σχεδόν αποκλειστικά από την ικανοποίηση των αναγκών αυτών που συνεχώς αυξάνονται και πληθαίνουν και κορεσμό δεν έχουν. Ο καταναλωτής μοιάζει με τις μυθικές Δαναΐδες που ήταν υποχρεωμένες να γεμίζουν ένα πιθάρι χωρίς πυθμένα.
Σύμφωνα με τα παραπάνω, ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα του σύγχρονου ανθρώπου που επηρεάζεται από τη διαφήμιση, είναι η στέρηση της ελευθερίας του: πειθαναγκάζεται να σκεφτεί και να αποφασίσει σύμφωνα με κάποιες πλασματικές ανάγκες και επιθυμίες


Με τη διαφήμιση διαμορφώνονται συνήθως αρνητικά πρότυπα ζωής:
Κύριο χαρακτηριστικό των προτύπων ζωής που έμμεσα διαμορφώνει η διαφήμιση είναι η άνεση, η πολυτέλεια, η επίδειξη. Ασθμαίνων ο άνθρωπος σήμερα προσπαθεί να ικανοποιήσει τις αυξημένες επιθυμίες του. Άγχεται, νιώθει μειονεκτικά, εντατικοποιεί τη δουλειά του, εξαντλείται, διαταράσσεται η ψυχική του ισορροπία.


Κακοποίηση γλώσσας: οι διαφημιστές, για να εντυπωσιάσουν, καταφεύγουν συχνά σε ευφυολογήματα, νεολογισμούς, αυθαίρετα σχήματα λόγου και γενικότερα σε αλλοίωση της γλώσσας σε σημασιολογικό και συντακτικό επίπεδο. Στο βαθμό μάλιστα που είναι καταλυτική η επίδραση του διαφημιστικού λόγου κυρίως στους νέους, διαμορφώνεται ένας νέος κώδικας επικοινωνίας με στερεότυπες εκφράσεις διαφημιστικών μηνυμάτων (σλόγκαν).


Τα παιδιά εύκολη λεία της διαφήμισης (ΠΡΒΛ σχετικό θέμα στους ΘΕΜΑΤΙΚΟΥΣ ΚΥΚΛΟΥΣ σελ, 208): επειδή ένα μεγάλο ποσοστό καταναλωτικών αγαθών αφορά στα παιδιά, όπως είναι φυσικό η διαφήμιση προσπαθεί με κάθε μέσο να τα προωθήσει. Κι ενώ όλοι πιστεύουν ότι θα πρέπει να υπάρχει ένας κανόνας διαφημιστικής δεοντολογίας, σύμφωνα με τον οποίο δεν θα πρέπει να εξαναγκάζονται ανήλικοι να αγοράζουν όλο και περισσότερα από αυτά τα προϊόντα, σχεδόν κανείς δεν σέβεται αυτό τον κανόνα.


Εικόνες της σύγχρονης γυναίκας στη διαφήμιση: η παρουσία της γυναικείας μορφής στις διαφημίσεις έχει στόχο να προσελκύσει τη γυναίκα καταναλώτρια αλλά πολλές φορές χρησιμοποιείται για να προσελκύσει το ανδρικό καταναλωτικό κοινό. Στην πρώτη περίπτωση πρόκειται για διαφημίσεις που προβάλλουν προϊόντα που συνδέονται με παραδοσιακούς ρόλους της γυναίκας ως μητέρας και νοικοκυράς. Στη δεύτερη περίπτωση, η γυναικεία μορφή εμφανίζεται κυρίως ως σύμβολο της ανδρικής επιθυμίας (π.χ. διαφημίσεις αυτοκινήτων)

Δευτέρα, 26 Απριλίου 2010

Ανθρωπισμός και παιδεία –Πληροφοριακό υλικό

Πρέπει ν’ αναζητήσουμε τον άνθρωπο
«Σ’ αυτό τον κόσμο, που ολοένα στενεύει, ο καθένας μας χρειάζεται όλους τους άλλους. Πρέπει ν’ αναζητήσουμε τον άνθρωπο, όπου κι αν βρίσκεται. Όταν στο δρόμο της Θήβας, ο Οιδίπους συνάντησε τη σφίγγα, κι αυτή του έθεσε το αίνιγμά της, η απόκρισή του ήταν: ο άνθρωπος. Τούτη η απλή λέξη χάλασε το τέρας. Έχουμε πολλά τέρατα να καταστρέψουμε. Ας συλλογιστούμε την απόκριση του Οιδίποδα» (Γ. Σεφέρης στην κατακλείδα της ομιλίας του στην ομιλία του στη Στοκχόλμη την ημέρα που τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας – όλη την ομιλία μπορείς να την διαβάσεις με ΚΛΙΚ εδώ)
ΛΕΖΑΝΤΑ: ΟΙΔΙΠΟΔΑΣ ΚΑΙ ΣΦΙΓΓΑ - JEAN INGRES 1808-1825 Ενώ ο ήρωας λούζεται στο φως, η σκιά τυλίγει τη Σφίγγα, ίσως σημάδι της επικείμενης ήττας της. Η πρόσκληση ανάμεσα στον Οιδίποδα και τη Σφίγγα ερμηνεύεται αλληγορικά ως η νίκη της ευφυΐας απέναντι στο ένστικτο και στην πρωτόγονη δύναμη


Ανθρωπισμός είναι μια στάση ζωής που θεωρεί τον άνθρωπο πρώτη αξία της ζωής: «να πλάθουμε ανθρώπους με γερό κι ωραίο σώμα, με καθαρό στοχαστικό νου, με δυνατή θέληση και σεβασμό και αγάπη στους συνανθρώπους των» (Αλ. Δελμούζος)
ΟΡΙΣΜΟΙ: α] ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ, στη γενικότερή του έννοια, είναι τρόπος σκέψης που δίνει έμφαση στον άνθρωπο, τις αξίες του και στην αντιμετώπιση των προβλημάτων του.
β] Ανθρωπισμός (ή ουμανισμός, από το λατινικό όρο humanismus – homo, inis= άνθρωπος) ονομάστηκε και η αντίληψη της αναγέννησης ότι η σωματική, η πνευματική και η ψυχική αγωγή του ανθρώπου πρέπει να στηρίζονται στη μελέτη της ελληνικής και της λατινικής αρχαιότητας. Δηλαδή σκοπό του έχει ο ανθρωπισμός να μελετήσει τον αρχαίο κλασικό κόσμο πάνω στην ορθολογική και κριτική του διάσταση και να υψώσει με τις αξίες που εκείνος καλλιέργησε το ανθρώπινο πνεύμα. Αυτές οι σπουδές στη Δυτική Ευρώπη ονομάστηκαν ανθρωπιστικές σπουδές (οι ορισμοί από το σχολικό βιβλίο ΕΚΦΡΑΣΗΣ/ έκθεσης Γ΄ τάξης σελ. 240)


Κι άλλες προσεγγίσεις για την έννοια του ανθρωπισμού
O όρος «ανθρωπισμός» έχει οικειοποιηθεί από τις πιο ετερογενείς φιλοσοφίες και ιδεολογίες και για τον λόγο τούτο δίνει συχνά την εντύπωση μιας ηχηρής μα άδειας διατύπωσης. Εύκολα λοιπόν μπορεί να κατανοήσει κανείς την αυστηρή κριτική που έχουν ασκήσει στην έννοια του ανθρωπισμού οι μεταμοντέρνοι φιλόσοφοι της εποχής μας.
Ο Μαρξ διακήρυττε το νέο ανθρωπισμό προβάλλοντας ¬ως υπέρτατο αγαθό τη δυνατότητα του ατόμου να αναπτύξει ελεύθερα τα φυσικά του ταλέντα σε μια αταξική και ελεύθερη κοινωνία• βασικός προσανατολισμός του ήταν η ευτυχία του ανθρώπου μέσα στην κοινωνία κατά την επίγεια ζωή του. Για τον Derrida είναι μία απλή συνάρτηση κοινωνικών και γλωσσικών συναρτήσεων, για τον Lacan προσωπικών ψυχολογικών δυνάμεων. Ο Foucault βλέπει τον Άνθρωπο ως το αποτέλεσμα του συνδυασμού απρόσωπων κοινωνικο-πολιτικο-οικονομικών δυνάμεων. Ο Σαρτρ εκτιμά ότι όλες οι ανθρώπινες αξίες πηγάζουν από την αυτονομία του υποκειμένου, το ελεύθερο άτομο• διακηρύττει την απόλυτη ελευθερία και ευθύνη του ανθρώπου για την ύπαρξή του.
Σήμερα ο κοινωνικός ανθρωπισμός πρεσβεύει το ενδιαφέρον για την ευημερία του είδους και ταυτόχρονα φροντίδα για τη δημιουργία ευνοϊκών κοινωνικών συνθηκών για όλα τα μέλη της Κοινωνίας. Ο δε ηθικός ανθρωπισμός τάσσεται εναντίον κάθε μορφής ολοκληρωτισμού, βίας και τρομοκρατίας, εναντίον του ρατσισμού, εναντίον κάθε καταπίεσης των πολιτικών δικαιωμάτων του ανθρώπου. Χωρίς αμφιβολία, ευγενείς και υψηλόφρονες επιδιώξεις. Η σύγχρονη χρήση βίας για την επικράτηση των ιδεών και των οικονομικών συμφερόντων υπονομεύει τις ίδιες τις αξίες του ανθρωπισμού που, υποτίθεται, επιδιώκει να περισώσει.
Σίγουρα, βέβαια, θα ήταν μοιραίο λάθος να θεωρήσουμε ότι η μεταμοντέρνα περίοδος που διανύουμε διατηρεί ακέραιες τις αξίες του ανθρωπισμού. Ο σεβασμός, η αλληλεγγύη και η συνεργασία έχουν χαθεί κάπου στη μαγική σφαίρα του ατομισμού, έχουν εξοβελιστεί στο περιθώριο του κοινωνικού βίου μπροστά στο κυνήγι του κέρδους. Έτσι, στην ουσία ο ατομισμός εμφανίζεται σαν ένα αντώνυμο κοινωνικό του ανθρωπισμού. Μόνο που ο ατομισμός δεν είναι ένα αναίτιο φαινόμενο.
[ΠΗΓΗ: http://chldimos.blogspot.com/]


Η παιδεία για να πετύχει τους στόχους της πρέπει να εμπνέεται από έναν καθολικό ανθρωπισμό.
«Όσο φτωχή και αν είναι η πραγματικότητα όπου δουλεύει ένα σχολείο, το δάσκαλό του πρέπει να τον εμπνέει ένα ιδανικό: ο καθολικός ανθρωπισμός. Να βοηθάει κι αυτός με το έργο του να υψώνεται ολοένα και περισσότερο η ανθρώπινη ζωή και ο πολιτισμός της. Ένα ιδανικό χωρίς τέρμα , γιατί δεν έχει τέρμα ο δρόμος της ανθρώπινης ψυχής. Σ’ αυτόν ένας δρόμος φέρνει: η σωστή εθνική μόρφωση. Γιατί ανθρωπότητα είναι όλοι οι λαοί μαζί και η ζωή της υψώνεται όταν ανεμπόδιστη και αυθύπαρκτη η κάθε εθνική ομάδα αγωνίζεται για την εσωτερική της ανάπτυξη, και πιο πέρα για το ιδανικό της εγώ. Και δεν υπάρχει ομάδα που από τη δική της άποψη, με το δικό της τύπο, να μη βάζει ένα πολύτιμο πετράδι στον κοινό σκοπό όλων. Η καθεμιά τους κρύβει μέσα της άπειρα στοιχεία, που κανείς δεν ξέρει τι μπορεί να δώσουν. Όταν όμως ένα έθνος εμποδίζει την ατομική, την ιδιότυπη ανάπτυξη ενός άλλου, όταν του πατά την αυθυπαρξία του, εμποδίζει γενικά την ανθρώπινη γενικά ζωή να υψωθεί, καταστρέφει τον κοινό σκοπό, το δικό του σκοπό. Γι’ αυτόν φτάνει η αυτοσυντήρησή του και η εντατική καλλιέργεια του εαυτού του. Έτσι στην κάθε εθνική ομάδα οι άλλες δεν είναι, δεν πρέπει να είναι αδιάφορες ή εχθρικές, παρά συνεργάτες που αγωνίζονται για τον ίδιο σκοπό, συνεργάτες που πρέπει να τους γνωρίσει, να τους εκτιμήσει σωστά και να τους βοηθήσει» (απόσπασμα από εισήγηση του Αλέξανδρου Δελμούζου στη Βαλκανική διάσκεψη που είχε οργανωθεί στην Αθήνα το 1930 με θέμα την ειρηνική συμβίωση των λαών – βιβλίο ΕΚΦΡΑΣΗΣ/ έκθεσης Γ΄ Λυκείου σελ. 235-240)


Για μια άλλη ανθρωπιστική παιδεία: Είναι ανάγκη μέσα στις νέες παγκοσμιοποιημένες συνθήκες να αναπτυχθεί ένας νέος ευρωπαϊκός ουμανισμός με βασική αναφορά στις αρχές του.
Ένα νέο μορφωτικό ιδεώδες, που δε στοχεύει πλέον στον ιδεαλιστικό ουμανισμό, αλλά στην καλλιέργεια της αυτόνομης προσωπικότητας του Ανθρώπου πρέπει να μορφοποιηθεί σταδιακά. Η φράση studio humanitatis, με την οποία ο Κικέρωνας είχε περιγράψει την παιδευτική αξία της κλασσικής γραμματολογίας, χρησιμοποιείται και πάλι για να περιγράψει τις σπουδές μέσω των οποίων πραγματώνεται το νέο αυτό ιδεώδες.
Οι Ευρωπαίοι σήμερα βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα εκτεταμένο αξιακό μετασχηματισμό, τον οποίο χαρακτηρίζει «η αποσύνθεση των παλαιών προτύπων ανθρώπινων κοινωνικών σχέσεων» και η διαμόρφωση μιας νέας κοινωνίας. Το νέο ιδεολογικό κλίμα δεν ευνοεί προφανώς ούτε τα κλασικά γράμματα, ούτε τον παραδοσιακό ανθρωπιστικό προσανατολισμό της γενικής εκπαίδευσης, ο οποίος φαντάζει παράταιρος και ξεπερασμένος. Είναι όμως ανάγκη μέσα στις νέες παγκοσμιοποιημένες συνθήκες να αναπτυχθεί ένας νέος ευρωπαϊκός ουμανισμός με βασική αναφορά στις αρχές του.
Και βέβαια μόνο η αρχαιοελληνική γραμματεία από μόνη της δεν αρκεί. Οφείλει να εμπλουτιστεί με τις επιστημονικές εξελίξεις των κοινωνικών επιστημών, της εθνολογίας, της νομικής και των πολιτικών επιστημών, προκειμένου να καλλιεργηθεί η κριτική σκέψη.
Τα αρχαία ελληνικά φυσικά κυριαρχούν στο σχολικό πρόγραμμα της εξαετούς μέσης εκπαίδευσης. Ο ανθρωπισμός όμως ταυτίζεται απόλυτα με την αρχαία κλασική γραμματολογία, αποτελεί την αδιαπραγμάτευτη ιδεολογία της αδιαφορώντας για όλες τις άλλες επιστήμες που έχουν ως κέντρο τους τον Άνθρωπο. Ο ανθρωπισμός, λοιπόν, στην εκπαίδευση δεν είναι και δεν μπορεί να μένει κενός περιεχομένου ή απαρχαιωμένη μεταφορά γνώσεων από τα κλασσικά κείμενα.
Είναι ανάγκη το ανθρωπιστικό περιεχόμενο του νέου σχολικού προγράμματος να ξεφύγει από τη στείρα αποστήθιση των κλασσικών μελετών. Σήμερα παρατηρούμε πως μέσα στο άναρχο και ασύνδετο πρόγραμμα, οι ουμανιστικές αξίες δε γίνονται κτήμα των νέων. Ενώ στο αναλυτικό πρόγραμμα έχει προστεθεί ένας αξιόλογος όγκος της αρχαίας ελληνικής γραμματολογίας, τούτη μένει κενή γράμματος• μία ακόμα στείρα και ανώφελη γνώση, ακατανόητη από τους μαθητές στην ουσία της.
Είναι, λοιπόν, ανάγκη οι αξίες του ανθρωπισμού να μεταλαμπαδευτούν στους μαθητές. Και η μεταφορά αυτή δεν μπορεί να γίνει με κλειστή διδακτική μέθοδο. Η στειρότητα της μελέτης των αρχαιοελληνικών κειμένων εμποδίζει την ανάπτυξη του νου και κουράζει το εφηβικό πνεύμα. Η ανδρεία, η τιμή και η αρετή μένουν στη σκέψη του ως ουσιαστικά Α΄ και Γ΄ κλίσης και όχι ως ουσία. Ο σεβασμός και η φιλοξενία μεταφορτώνονται σε επεισόδια της Οδύσσειας που δε χρειάζονται ανάλυση, αφού δεν καλλιεργούνται τέτοιες αναζητήσεις.
Έτσι, γίνεται φανερή η ανάγκη μετασχηματισμού της ανθρωπιστικής ύλης του σύγχρονου σχολείου. Η συνεργασία δεν αποτελεί μία γνώση ούτε μία δεξιότητα που πρέπει να αναπτυχθεί. Είναι μία στάση ζωής και ως τέτοια πρέπει να διδαχθεί βιωματικά. Μέσα από ομαδικές εργασίες, μέσα από κοινές εκδηλώσεις δημιουργικών περιπάτων και περιηγήσεων σε αξιοθέατα και τοπία φυσικού κάλλους η συνεργατικότητα θα μετατραπεί σε συνεργασία. Η συνοχή στη μικρή κοινότητα του σχολείου θα μετεξελιχθεί σε κοινωνική συνοχή. Και όλα αυτά χωρίς να χάσει ο έφηβος ούτε την ατομική του υπόσταση μαζοποιημένος, ούτε όμως και να ανταγωνίζεται τους συμμαθητές του.
Και ας τονίσουμε ότι η παιδευτική διαδικασία δεν έχει ανάγκη μόνο τη συνεργασία. Ο διάλογος είναι εκείνο το μέσο που θα φέρει κοντά τους μαθητές. Μιλάμε όμως για ένα διάλογο ανοιχτό, για ένα διάλογο μεταξύ των μαθητών χωρίς τη διαμεσολάβηση του δασκάλου. Οι κλειστές ερωτήσεις αποτελούν διαλογική φενάκη. Η ουσία της καλλιέργειας των ανθρωπιστικών αξιών βρίσκεται μέσα στις ανοιχτές ερωτήσεις, όπου ο δάσκαλος δεν ξέρει πού θα οδηγήσουν, δεν ξέρει πώς θα εξελιχθούν, αλλά γνωρίζει ότι θα οδηγήσουν στην αμφισβήτηση και την κρίση.
Η ουσιαστική όμως ανθρωπιστική εκπαίδευση -χωρίς να μειώνει τη σημασία των θετικών ή τεχνολογικών διδακτικών αντικειμένων, αλλά σε αρμονική συνάρτηση και σε διαλεκτική σχέση μαζί τους- δεν μπορεί να μένει ανθρωποκεντρική. Ο ανθρωποκεντρισμός ως αντίληψη είναι απάνθρωπος. Οδηγεί στην αδιαφορία για τη φύση, για το οικοσύστημα και αναπτύσσει μονόπλευρες πρακτικές σε βάρος της φύσης.
Ο Αριστοτέλης σημειώνει ότι «είναι η φύση του ανθρώπου να έχει την επιθυμία να μάθει». Και ο ανθρωπισμός τονίζει ακριβώς την αξία της ελεύθερης σκέψης, της καλλιτεχνικής δημιουργικότητας, ενθαρρύνει την περίεργη κι εκτός κοινωνικών στερεοτύπων φαντασία του εξερευνητή, υποστηρίζει την εφευρετικότητα χωρίς περιορισμό, προωθεί την πτήση της φαντασίας του ποιητή. Ο ανθρωπισμός είναι λογικός και αδογμάτιστος. Υποστηρίζει την ελεύθερη έρευνα σε όλες τις μορφές της και αντιτίθεται σε όλες τις μορφές της λογοκρισίας. Αναγνωρίζει την επιστημονική μέθοδο ως την πλέον αξιόπιστη και αποτελεσματική για την απόκτηση γνώσεων για τον κόσμο, χωρίς να κάνει καμία έκπτωση στην αξία της τέχνης, της μουσικής, της λογοτεχνίας και των άλλων τρόπων της πολιτιστικής έκφρασης προκειμένου να φέρει τους ανθρώπους στην αναγνώριση των μορφών την αλήθειας, της διαφορετικής οπτικής των πραγμάτων.
Ο ανθρωπισμός εκφράζει την ελευθερία της έρευνας. Ο ανθρωπισμός πιστεύει σε ένα ελεύθερο μυαλό που είναι σε θέση να ψάξει και να κρίνει γεγονότα, καταστάσεις, πρόσωπα και ιδέες. Αυτή είναι βέβαια και η μορφιά της δημοκρατίας που λειτουργεί με ουμανιστικές αρχές: επιτρέπει στον πολίτη: να εγείρει ζητήματα, να συζητήσει, να υποστηρίξει, να διαφωνήσει με σεβασμό στις αρχές και τις αξίες του άλλου. Είναι αντιδημοκρατικό να αρνηθούμε σε κανέναν να αμφισβητεί, να ρωτήσει. Η αληθινή δημοκρατία δε θέτει ετικέτες λάθους στα πρόσωπα μόνο και μόνο επειδή κάποιος διαφωνεί.
Η πεισματική παρουσία του διλήμματος ανθρωπιστική παιδεία ή τεχνική εκπαίδευση στην ατζέντα της εκπαιδευτικής πολιτικής είναι ασφαλώς δηλωτική της παρατεινόμενης αδυναμίας να δοθεί οριστική απάντηση στο ουσιώδες αυτό ζήτημα. Ένα δίλημμα που ξεκινά ήδη από το μεσαιωνικό ουμανισμό. Καθώς όμως διανύουμε την περίοδο της ύστερης νεωτερικότητας, το δίλημμα εμφανίζεται υπό νέους όρους. Τους νέους όρους διαμορφώνει κατ’ αρχάς η έκρηξη και κυρίως η υφή της νέας επιστημονικής γνώσης και της τεχνολογίας. Η συναίρεση επιστήμης και τεχνολογίας αναβαθμίζει περαιτέρω την τεχνολογική γνώση σε τεχνο-επιστήμη, σε αναβαθμισμένη πνευματικά δηλαδή μορφή γνώσης, και συνεπώς νομιμοποιεί και ισχυροποιεί τη διεκδίκηση της αυτόνομης παρουσίας της στο σχολικό πρόγραμμα της γενικής εκπαίδευσης
Σκοπός της γενικής παιδείας είναι η ολόπλευρη πνευματική καλλιέργεια την οποία σηματοδοτούν η συνολική θεώρηση των πραγμάτων, η κριτική σκέψη, η ικανότητα ανάλυσης και γενίκευσης, η ευθυκρισία, αλλά και η δεκτικότητα απέναντι στις νέες ιδέες.

[ΠΗΓΗ: http://chldimos.blogspot.com/]

Κυριακή, 25 Απριλίου 2010

«Ό,τι είναι ο νους και η καρδιά για τον άνθρωπο, είναι η Ελλάδα για την ανθρωπότητα» (ΓΚΑΙΤΕ)

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ για τη συμβολή της κλασικής Ελλάδας στη δημιουργία του σύγχρονου πολιτισμού.


Γενική διαπίστωση πολλών μελετητών της αρχαίας ελληνικής γραμματείας η επίδραση του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού στη συγκρότηση της ευρωπαϊκής σκέψης.


Γενικά για την έννοια του πολιτισμού:
Η ουσία του πολιτισμού βρίσκεται στην προσπάθεια του ανθρώπου να υψωθεί πάνω από τη φυσική του κατάσταση, δηλαδή να προοδεύσει πέρα από το σημείο που τον άφησε η φύση. Η προσπάθεια αυτή στρέφεται προς δυο κατευθύνσεις: την εξωτερική που νοείται σαν αγώνας του ανθρώπου να υποτάξει την εξωτερική φύση και να τη θέσει στην υπηρεσία της ζωής του και την εσωτερική, δηλαδή την επίτευξη ηθικής και πνευματικής προόδου.


Συμβολή ελληνικού πολιτισμού στη σύγχρονη πολιτιστική πραγματικότητα:
α] Σεβασμός και καταξίωση της προσωπικότητας του ανθρώπου με την πίστη σε αξίες και ιδανικά: η ελευθερία, τα δικαιώματα του ανθρώπου, το πολίτευμα της δημοκρατίας με την «ισηγορία», «ισονομία» και την «παρρησία», η αντίληψη του μέτρου, αξίες που έχουν την αφετηρία τους στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, αποτελούν τα βάθρα του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού.
β] Η πνευματική, καλλιτεχνική και ηθική ανάπτυξη: οι μεγάλες πόλεις της αρχαίας Ελλάδας, με πρώτη την Αθήνα γίνονται κέντρα ανθρωπιστικών σπουδών, καλλιτεχνικών εκδηλώσεων, επιστημονικών αναζητήσεων και ηθικής αγωγής μέσα από το φιλοσοφικό διάλογο. Ο άνθρωπος, στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, είχε ως σκοπό την ευτυχία, στην οποία όμως πίστευε ότι μπορεί να φτάσει μόνο με την ισόρροπη ανάπτυξη όλων των δυνάμεων του. Ο πολιτισμός της εποχής μας στηρίχθηκε στις κατακτήσεις των αρχαίων στον πνευματικό και καλλιτεχνικό τομέα. Το γεγονός ότι, με τις υπερβολές του έφτασε και σε αντίθετα αποτελέσματα –αποθέωση τεχνολογίας, ευδαιμονισμός καταναλωτικής κοινωνίας- καταδεικνύει και εκ του αντιθέτου αποτελέσματος τη διαχρονικότητα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.
γ] Το αθλητικό ιδεώδες: οι Πανελλήνιοι αγώνες –με πρώτους τους Ολυμπιακούς- μαρτυρούν την προσπάθεια των αρχαίων Ελλήνων «ευ το σώμα έχειν και την ψυχήν». Ο σύγχρονος κόσμος αποδέχθηκε αυτό το ιδεώδες, όμως δεν το κράτησε αλώβητο αλλά το άφησε να εκφυλιστεί και να νοθευτεί.

Κι άλλο πληροφοριακό υλικό για το ίδιο θέμα:
Πληροφοριακό υλικό για τη συμβολή της Ελληνικής Γλώσσας στην ανάπτυξη του Παγκόσμιου Πολιτισμού (κάποια παραδείγματα με ΚΛΙΚ εδώ)

Κι ένα ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ανάπτυξης θέματος:
 Ως φιλόλογος συντάσσετε ένα κείμενο που θα δημοσιευτεί στη σχολική εφημερίδα. Σ’ αυτό εξηγείτε στους μαθητές τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και των κλασσικών κειμένων στη γλωσσική και ευρύτερη πνευματική καλλιέργεια καθώς και στη διαφύλαξη της εθνικής μας ταυτότητας ιδιαίτερα στην εποχή μας (διάβασε το παράδειγμα με ΚΛΙΚ εδώ)

Αρχαία ελληνική γλώσσα και σύγχρονος πολιτισμός.

 Πληροφοριακό υλικό για τη συμβολή της Ελληνικής Γλώσσας στην ανάπτυξη του Παγκόσμιου Πολιτισμού (κάποια παραδείγματα)


Ο Ηρόδοτος, εξιστορώντας το μεγάλο επίτευγμα της πρόσκαιρης ένωσης της Ελλάδος ενάντια στους Πέρσες εισβολείς κατά τις αρχές του 5ου π.Χ. αιώνα, τοποθετεί στο στόμα της επιτροπής των Αθηναίων τη δήλωση ότι ανάμεσα σε άλλα που ένωναν του Έλληνες στην αντίστασή τους κατά των βαρβάρων ήταν η ίδια η γλώσσα: «το Ελληνικόν, εόν ομαιμόν τε και ομόγλωσσον» (η ελληνική κοινότητα, που είχε κοινό αίμα και κοινή γλώσσα).


Σύμφωνα με έγκυρες πηγές και επιστημονικές μελέτες η ελληνική γλώσσα είναι μια από τις πιο πλούσιες του πλανήτη. Αρκεί να αναλογισθεί κανείς ότι μόνο στα δύο έργα του Ομήρου, τα οποία μάλιστα γράφτηκαν στα πρώτα στάδια της εξέλιξης της ελληνικής γλώσσας, μετρήθηκαν 8.102 διαφορετικές λέξεις.


Εκτός από τον ασύγκριτα τεράστιο αριθμό «η ελληνική γλώσσα συγκεντρώνει τον πλούτο και την ομοιογένεια της γερμανικής, τη σαφήνεια της γαλλικής, τη μουσικότητα της ιταλικής και τη λυγεράδα της ισπανικής». Η εκτίμηση αυτή ανήκει στον γάλλο ποιητή και λόγιο Claude Fauriel (1772 - 1884). Η Ελληνική είναι μια ανεξάντλητη γλώσσα, που όχι απλώς έχει επιβιώσει επί 3.000 χρόνια, παρ' όλες τις περιπέτειες του έθνους μας αλλά ζει και μέσα από άλλες, κυρίως ευρωπαϊκές, γλώσσες. Στην ιστορία των 4.000 χρόνων που μιλιέται, και των 3.000 χρόνων που γράφεται η γλώσσα μας, δεν είχε πάντα το ίδιο λεξιλόγιο. Αυτό συρρικνώνονταν σε περιόδους κατακτήσεων και πλουτίζονταν σε περιόδους ελευθερίας.


Τα έπη του Ομήρου δεν είναι μόνο το αρχαιότερο ευρωπαϊκό ποίημα, αλλά αποτέλεσαν το πρωτότυπο για πολλούς μετέπειτα ποιητές όπως Ο Βεργίλιος, ο Δάντης, ο Μίλτον κ.λ.π. Ακόμα και στους σύγχρονους όπως ο Derek Walcott από τις δυτικές Ινδίες που τιμήθηκε μάλιστα με το βραβείο λογοτεχνίας το 1992, είναι αισθητή η έντονη επιρροή του Ομήρου, όπως βέβαια και ο ίδιος σε κάθε ευκαιρία δηλώνει. Στις λέξεις και τις ρίζες της ομηρικής διαλέκτου στηρίζεται όχι μόνο η σύγχρονη καθομιλουμένη των Ελλήνων, αλλά και ολόκληρη η ευρωπαϊκή ομοιογλωσσία.


Οι χρήστες της ελληνικής γλώσσας, παράλληλα με το διαθέσιμο σημερινό γλωσσικό υλικό, έχουν τη δυνατότητα να αντλούν κατά περίπτωση από το βαθύ γλωσσικό παρελθόν τους και να ενεργοποιούν λέξεις σύμφωνα με τους μορφολογικούς και συντακτικούς νόμους της σημερινής μορφής της γλώσσας τους. Ένας θησαυρός λέξεων έρχεται από το παρελθόν και χύνεται στην κοίτη του νεοελληνικού λόγου.


Η νέα μας γλώσσα είναι η ίδια η αρχαία που αδιάκοπα μιλημένη από το ελληνικό έθνος για χιλιάδες χρόνια, από χείλη σε χείλη και από πατέρα σε παιδί, έφτασε ως εμάς. «Από τη εποχή που μίλησε ο Όμηρος ως τα σήμερα, γράφει ο Σεφέρης, μιλούμε, ανασαίνουμε και τραγουδούμε με την ίδια γλώσσα». Και ο άλλος μας νομπελίστας, ο Οδυσσέας Ελύτης, θα πει στο λόγο που εκφώνησε στη Στοκχόλμη το 1979, την ημέρα που του απονεμήθηκε το βραβείο Νόμπελ: «Μου δόθηκε να γράψω, αγαπητοί φίλοι, σε μια γλώσσα που μιλιέται μόνον από μερικά εκατομμύρια ανθρώπων. Παρ' όλα αυτά μια γλώσσα που μιλιέται επί χιλιάδες χρόνια χωρίς διακοπή και με ελάχιστες διαφορές.... Η χώρα μου είναι είπε, μικρή σε έκταση χώρου και απέραντη σε έκταση χρόνου».


Ο Ισοκράτης λέει πως ο ελληνικός πολιτισμός υψώθηκε τόσο πολύ και επικράτησε τόσο πλατιά στον κόσμο, ώστε το όνομα Έλληνας να μη σημαίνει πια την καταγωγή, παρά τον πολιτισμένο άνθρωπο. Είναι φανερό δηλαδή ότι το όνομα Έλληνας από τον 4ο π.Χ. αιώνα ακόμη υπερβαίνει τη φυλετική και την εθνογραφική του σημασία και ταυτίζεται με τον άνθρωπο της παιδείας είτε αυτός είναι Έλληνας είτε όχι.


Οι κατακτητές ρωμαίοι μαγεύτηκαν από την ελληνική γλώσσα και σε κάθε ευκαιρία έσπευδαν να ακούσουν τους Έλληνες ρήτορες οι οποίοι «ελάλουν ως αηδόνες». Αντίθετα παραξενεύονταν από τον θαυμασμό ορισμένων Ελλήνων προς τους Ρωμαίους τους οποίους κοροϊδευτικά αποκαλούσαν «γραικύλους». O ρωμαίος ρήτορας Κικέρων επισκεύτηκε την Ελλάδα προκειμένου να καλλιεργήσει την ρητορική του ικανότητα. Γοητευμένος από την ελληνική γλώσσα έλεγε: «ει οι θεοί διαλέγονται την των ελλήνων γλώτταν χρώνται».


Στις μετέπειτα εποχές παρά τον οθωμανικό σκοταδισμό η ελληνική γλώσσα απετέλεσε κυρίαρχο εργαλείο των πνευματικών ανθρώπων της Ευρώπης. Πίστευαν ότι η σπουδή του αρχαίου ελληνικού πνεύματος ενεργοποιεί λανθάνουσες δυνάμεις, που υπάρχουν μέσα στον σύγχρονο άνθρωπο, τις οποίες ο ίδιος γνωρίζει ότι υπάρχουν αρκεί να ασχοληθεί μαζί τους.


Ας δούμε όμως με συγκεκριμένα στατιστικά στοιχεία την επιρροή της ελληνικής στις άλλες γλώσσες ξεκινώντας από την περισσότερο διαδεδομένη σήμερα γλώσσα στον πλανήτη την αγγλική. Με μία πρώτη συστηματική καταμέτρηση των ελληνικών λέξεων σε ένα από τα λεξικά της καθομιλουμένης, ο αριθμός τους λέξεων έφθασε τις 6.500. Αν προχωρήσουμε και στην επιστημονική ορολογία, καλύπτοντας σημαντικό τμήμα της, θα φανεί περισσότερο σφαιρικά ο βαθμός επίδρασης της γλώσσας μας στην Αγγλική. Είναι προφανές ότι η συμμετοχή της Ελληνικής στην επιστημονική ορολογία, είναι πολύ μεγαλύτερη, απ' ότι στα λεξικά της καθομιλουμένης. Όμως πολλοί επιστημονικοί όροι, ιδίως της Ιατρικής, ενώ περιλαμβάνονται μόνο στα επιστημονικά λεξικά, εν τούτοις είναι ευρύτερα γνωστοί και στην καθομιλουμένη π.χ. αρτηριοσκλήρωση, ανεύρυσμα, αρθραλγία, δερματοπάθεια, μαστεκτομή κ.α.


Η δύναμη αλλά και η ομορφιά της γλώσσας μας και των λέξεών της, εν μέρει έγκειται στο ότι είναι πιο εύηχες από αντίστοιχες λέξεις άλλων γλωσσών. Εν μέρει, στον τεράστιο πλούτο των λημμάτων και των συνωνύμων της, που δίνουν τη δυνατότητα στο χρήστη της να κυριολεκτεί. Δεν είναι τυχαίο αυτό που λένε οι Αμερικανοί όταν αντιμετωπίζουν πρόβλημα κυριολεξίας «οι Έλληνες έχουν την κατάλληλη λέξη» (the Greeks have word for it). Η λέξη π.χ. λακωνικός, δεν είναι μία λέξη που σημαίνει απλά σύντομος, όπως το Αγγλικό brief. Προήλθε από τον τρόπο ζωής και συμπεριφοράς των Σπαρτιατών, και στην έννοιά της περικλείεται η απλότητα, η λιτότητα, η φυσικότητα και μία θεώρηση του κόσμου και της ζωής όπως οι ίδιοι την ήθελαν και την αντιλαμβάνονταν. Ένα ακόμη παράδειγμα. Η νοσταλγία δεν είναι απλά μια «επιθυμία και ενθύμηση».

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΕΙΜΕΝΟΥ με θέμα τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας στην ευρύτερη πνευματική καλλιέργεια και στη διαφύλαξη της εθνικής μας ταυτότητας (με ΚΛΙΚ εδώ)

Κι άλλο πληροφοριακό υλικό για τη συμβολή της κλασικής Ελλάδας στην ανάπτυξη του σύγχρονου πολιτισμού (με ΚΛΙΚ εδώ)

Παρασκευή, 23 Απριλίου 2010

Συμβολή κλασικών σπουδών στην πνευματική καλλιέργεια. ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

Η συμβολή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας στην ευρύτερη πνευματική καλλιέργεια και στη διαφύλαξη της εθνικής μας ταυτότητας
ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ ΘΕΜΑΤΟΣ: Ως φιλόλογος συντάσσετε ένα κείμενο που θα δημοσιευτεί στη σχολική εφημερίδα. Σ’ αυτό εξηγείτε στους μαθητές τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και των κλασσικών κειμένων στη γλωσσική και ευρύτερη πνευματική καλλιέργεια καθώς και στη διαφύλαξη της εθνικής μας ταυτότητας ιδιαίτερα στην εποχή μας (άρθρο για τη σχολική εφημερίδα)
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ (γενικές σκέψεις για την αξία της γλώσσας και τη στενή της σχέση με την ανάπτυξη του πολιτισμού και την πνευματική καλλιέργεια του ανθρώπου):

    Η γλώσσα, όπως το βεβαιώνουν όλοι οι ειδικοί μελετητές, είναι μία καθοριστική παράμετρος στην ιστορική πορεία ενός έθνους και ο ασφαλέστερος δείκτης για την εξέλιξη του πολιτισμού. Γενική είναι μάλιστα η πεποίθηση των γλωσσολόγων για την αμφίδρομη σχέση πολιτισμού και γλώσσας: όσο αναπτύσσονται οι λαοί κι ο πολιτισμός τους, μας βεβαιώνουν, τόσο καλλιεργούνται και βελτιώνονται oι γλώσσες τους και αντίστροφα. Δεν είναι δυνατό επομένως οι πολιτισμοί και οι σκέψεις να προάγονται και οι γλώσσες να φθίνουν. Αυτό όπως είναι φυσικό ισχύει για όλες τις γλώσσες περισσότερο όμως γι’ αυτές που έχουν διαγράψει μια αξιομνημόνευτη πορεία και έχουν συνδεθεί με σπουδαία πολιτιστικά επιτεύγματα του παρελθόντος.


ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ ( η μακραίωνη ιστορία της ελληνικής γλώσσας και η σύνδεση της με την ανάπτυξη ενός από τους πιο αξιόλογους πολιτισμούς):
    Μπορεί σήμερα η ελληνική γλώσσα να είναι περιορισμένη και να μιλιέται και να γράφεται από ένα πολύ μικρό αριθμό ανθρώπων στο πέτρινο αυτό ακρωτήρι της Μεσογείου, αλλά όπως είπε και ο Σεφέρης στην περίφημη ομιλία του στη Στοκχόλμη, είναι «περιλάλητη επί αιώνες». Και αυτό δεν είναι καθόλου υπερβολή, διότι το παραδέχονται όλοι οι ξένοι μελετητές της. Είναι μικρή η Ελλάδα αλλά η ιστορία της γλώσσας της και ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός με τον οποίο είναι συνυφασμένη, είναι αξιομνημόνευτα. Κατ’ αρχήν δεν έπαψε ποτέ να μιλιέται. Δέχθηκε τις αλλοιώσεις που δέχεται καθετί ζωντανό, αλλά δεν παρουσιάζει κανένα χάσμα. Το πιο σπουδαίο όμως είναι ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός που έλαμψε σ’ αυτή τη γλώσσα. Γλωσσολόγοι, αρχαιολόγοι, ιστορικοί ομιλούν για την ομορφιά της ελληνικής γλώσσας αλλά θαυμάζουν περισσότερο τις αξίες του ανθρωπισμού, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της δικαιοσύνης που έλαβαν σάρκα και οστά στην αρχαία ελληνική γλώσσα.


ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ 1ο ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ: ( ο ρόλος της γλώσσας στη διαφύλαξη της εθνικής μας ταυτότητας):
    Όπως είπαμε, η εξέλιξη και η ανάπτυξη της γλώσσας είναι παράλληλη με την ιστορική πορεία του έθνους και, σε όλες τις φάσεις αυτής της πορείας, συντελούσε στη δημιουργία της εθνικής ταυτότητας των Ελλήνων . Για παράδειγμα, στην αρχή της αρχαϊκής εποχής, το 800 π.Χ. περίπου, ο ελληνικός κόσμος, μικρός ανοργάνωτος και φτωχός, ήταν διασπασμένος σε εκατοντάδες πόλεις-κράτη με ξεχωριστή οικονομική, πολιτική και κοινωνική οργάνωση. Η ανάπτυξη των γραμμάτων και των τεχνών όμως σε μια κοινή ελληνική γλώσσα ήταν το αντιστάθμισμα στον πολιτικό κατακερματισμό. Η επική και η λυρική ποίηση, με όλο τον άλλο θησαυρό των λαϊκών παραδόσεων, ήταν το κοινό για όλες τις πόλεις-κράτη υπόβαθρο παιδείας που, χρόνο με το χρόνο, έβαλε τις ρίζες όπου βλάστησε η γνωστή σε όλους πανελλήνια ιδέα. Κάτι αντίστοιχο συντελείται μέχρι σήμερα και είναι ιδιαίτερα φανερό στους απανταχού της γης έλληνες της διασποράς. Γι’ αυτούς η γλώσσα και ο πολιτισμός, τα ήθη και οι παραδόσεις, είναι ο συνδετικός κρίκος με την μακρινή πατρίδα. Αλλά και όλα τα μεγάλα πνευματικά μεγέθη, εθνικοί ποιητές, φιλόσοφοι και στοχαστές, είναι συνυφασμένοι με τη γλώσσα, που όσο καλλιεργείται και διατηρείται κατά το δυνατό αδιάφθορη, τόσο και η εθνική ταυτότητα παραμένει ανόθευτη.


ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ 2ο ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ: ( συμβολή της γλώσσας στην ευρύτερη πνευματική καλλιέργεια):
     Η ελληνική γλώσσα, πράγματι, είναι ανά τους αιώνες το πιο θεμελιώδες στοιχείο της εθνικής μας ταυτότητας. Μία περιουσία κυριολεκτικά αναπαλλοτρίωτη. Παρά τις εθνικές περιπέτειες και τις αναπόφευκτες ξένες επιδράσεις κράτησε αναλλοίωτα μες στους αιώνες τα βασικά χαρακτηριστικά της: πλούσια, πλαστική, μουσική, ακριβόλογη. Ο λεξικολογικός της θησαυρός είναι ένα ορυχείο ανεξάντλητο. Λίγο να «ξύσει» κανένας την παγκόσμια ορολογία της επιστήμης, της φιλοσοφίας, της τέχνης, της τεχνικής, θ’ ανακαλύψει κάτω από την επιφάνεια ένα απίθανα μεγάλο αριθμό ελληνικών λέξεων. Χώρια τα αθάνατα αριστουργήματα που έχουν γραφεί σ’ αυτήν κατά τις διάφορες περιόδους της μακραίωνης εθνικής ζωής και εκφράζουν με πληρότητα την ψυχή του λαού μας. Ελληνική γλώσσα λοιπόν και γραμματεία είναι η ψυχή του ελληνικού πολιτισμού από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας. «Μήγαρις έχω άλλο στο νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα;», είχε γράψει ο εθνικός μας ποιητής, ο Διονύσιος Σολωμός, θέλοντας να διδάξει ότι η εθνική ελευθερία συνάπτεται με την ελληνική γλώσσα. Ύστερα από 150 χρόνια ένας άλλος διακεκριμένος ποιητής μας, ο Οδυσσέας Ελύτης, επανέλαβε με τον δικό του τρόπο την ίδια θέση υπογραμμίζοντας ότι η ιστορική συνέχεια του Έθνους και η γλώσσα του συμπορεύονται: «Μονάχη έγνοια η γλώσσα του στις αμμουδιές του Ομήρου». Συνεπώς δυο κορυφαίοι δημιουργοί έδωσαν το στίγμα τους για τη συμβολή της ελληνικής γλώσσας στην πνευματική καλλιέργεια. Οι λέξεις της, ρίζα και φως, είναι η διαχρονική ελληνική παράδοση και παιδεία.
ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΑ: ( συνοψίζοντας συμπεραίνουμε)

Κι άλλο πληροφοριακό υλικό για τη συμβολή της Ελληνικής Γλώσσας στην ανάπτυξη του Παγκόσμιου Πολιτισμού (κάποια παραδείγματα με ΚΛΙΚ εδώ)


Διάβασε και το σχετικό με την αξία της γλώσσας κείμενο του Χρ. Τσολάκη «Το χάσμα γέμισε άνθη» στους ΘΕΜΑΤΙΚΟΥΣ ΚΥΚΛΟΥΣ του Λυκείου σελ. 12 (με ΚΛΙΚ εδώ)

Επίσης χρήσιμο και το πληροφοριακό υλικό για τη συμβολή της κλασικής Ελλάδας στο σύγχρονο πολιτισμό (με ΚΛΙΚ εδώ)

ΤΗ ΓΛΩΣΣΑ ΜΟΥ ΕΔΩΣΑΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ

«Το χάσμα γέμισε άνθη»,
ένα κείμενο του Χρίστου Τσολάκη για τη δύναμη των λέξεων και την αμφίδρομη σχέση γλώσσας και σκέψης


«ΚΟΡΥΦΑΙΑ ΣΤΙΓΜΗ ΠΟΥ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝΕΙ Ο ΛΟΓΟΣ ΕΙΝΑΙ Η ΠΟΙΗΣΗ. ΣΤΟΝ ΠΟΙΗΤΙΚΟ ΛΟΓΟ ΟΙ ΔΥΝΑΜΙΚΕΣ ΤΙΣ ΛΕΞΕΙΣ ΦΤΑΝΟΥΝ ΣΤΗΝ ΠΙΟ ΨΗΛΗ ΤΟΥΣ ΕΝΤΑΣΗ, ΓΙ’ ΑΥΤΟ ΚΑΙ ΚΑΤΑΚΤΟΥΝ ΤΟΝ ΠΙΟ ΨΗΛΟ ΔΕΙΚΤΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ»


Με τις λέξεις ο ανθρώπινος εγκέφαλος αιχμαλωτίζει το σύμπαν. Μέσα στις φόρμες των λέξεων γεννιούνται οι σκέψεις. Όπως τα ρεύματα των υδάτων κινούνται στην κοίτη του ποταμού και, αν δεν υπάρχει αυτή, σκορπίζουν και χάνονται, έτσι και οι σκέψεις κινούνται στην κοίτη της γλώσσας και χάνονται όταν χάνεται εκείνη. Από την ώρα που ο άνθρωπος αποκτά τις λέξεις, η κοίτη της σκέψης του γίνεται λεκτική. Η σκέψη χωρίς τη γλώσσα είναι βουβή, αλλά και η γλώσσα χωρίς τη σκέψη γίνεται κραυγή.
   Με τον μικρόκοσμο των λέξεων ελευθερώνεται και φτάνει στο φωναχτό αγέρι της ζωής ο μέγας κόσμος της ανθρώπινης συνείδησης και του ανθρώπινου μόχθου. Οι λέξεις, «αυτός ο κόσμος ο μικρός ο μέγας» του Ελύτη, είναι αυτές που σηματοδοτούν τα όρια του κόσμου. Τα όρια του λόγου μου, είπαν, σηματοδοτούν τα όρια του κόσμου μου. Το παιδί κάνει τη μεγαλύτερη ανακάλυψη της ζωής του, όταν συνειδητοποιεί ότι τα πράγματα έχουν ονόματα.
    Συνείδηση, επομένως, της γλώσσας σημαίνει συνείδηση της σκέψης. Συνείδηση της απεραντοσύνης της γλώσσας σημαίνει συνείδηση της απεραντοσύνης της σκέψης. Γι’ αυτό και οι γλώσσες βρίσκονται στα μπόγια των λαών. Ψηλώνουν με το ψήλωμα και συρρικνώνονται με τη συρρίκνωση των σκέψεων και των πολιτισμών των ανθρώπων. Δεν είναι δυνατόν οι πολιτισμοί και οι σκέψεις να προάγονται και οι γλώσσες να φθίνουν. Αυτό και το αντίστροφό του αποκλείονται. Στην τεχνολογία οι λαοί, στην τεχνολογία και οι γλώσσες. Στην ποίηση οι λαοί, στην ποίηση και οι γλώσσες. Άλλες γλώσσες απαιτούσαν οι αρχαίοι πολιτισμοί – πρώτος και καλύτερος ο αρχαιοελληνικός- και άλλες (συναισθηματικές και τυπικές) απαιτούν οι σύγχρονοι. «Εικόνα σου είμαι κοινωνία και σου μοιάζω» επαναλαμβάνει διαρκώς η γλώσσα στη γλωσσική κοινότητα που τη μιλάει…
   …Κορυφαία στιγμή του αγώνα που πραγματώνει ο λόγος είναι η ποίηση. Στον ποιητικό λόγο οι δυναμικές της λέξης φτάνουν στην πιο υψηλή τους ένταση, γι' αυτό και κατακτούν τον υψηλότερο δείκτη ελευθερίας. Την ποιητική λέξη, θα μας πει ο Κακριδής, «τη δυναστεύει ένας ακαταμάχητος πόθος ελευθερίας». Προς την ελευθερία της, όμως, υψώνεται η λέξη μέσα από τη σύγκρουση, μέσα από φυγόκεντρες και κεντρομόλες δυνάμεις, μέσα από τις δυνάμεις που αποζητούν την έκφραση και τις αντίμαχές τους που σηκώνουν τους φραγμούς. Ένας παράδοξος αγώνας στον οποίο τελικά δεν πρέπει να νικήσουν ούτε αυτές οι δυνάμεις ούτε εκείνες. Μια τέτοια νίκη θα ήταν καταστροφική. Είναι ανάγκη να νικήσει ο λόγος. Πρέπει δηλαδή ο λόγος μέσα από τη σύγκρουση των αντινομικών συστατικών που τον συγκροτούν να λαγαρίσει και να υψωθεί κάθετα πάνω και πέρα από τις συμβατικότητες της καθημερινής γλώσσας. Το έπαθλο είναι τότε η διπλή ελευθερία: η δική του ελευθερία, αφού θραύει τους φραγμούς που ο ίδιος θέτει στον εαυτό του, και η ελευθερία του ανθρώπου, αφού απεγκλωβίζεται από τη μόνωσή του και συναντά το συνάνθρωπό του, για να υπάρξουν μαζί μέσα από την επικοινωνία τους και τη δημιουργία τους. Γι' αυτό και η ελευθερία του λόγου οδηγεί στη δημιουργία του λόγου. Αυτό σημαίνει πως ο αγώνας για την απελευθέρωση του λόγου οδηγεί στο λόγο της ελευθερίας που είναι η δημιουργία και η ευτυχία: Το εύδαιμον το ελεύθερον. Γιατί ο λόγος της ελευθερίας είναι ο λόγος που χτίζεται από την αρχή και μαζί χτίζει από την αρχή τον κόσμο. «Κοιτάξτε τα χείλη μου, λέει ο Ελύτης, από αυτά εξαρτάται ο κόσμος». Και ο Σεφέρης: «Στερνός σκοπός του ποιητή, λέει, δεν είναι να περιγράφει τον κόσμο, αλλά να τον δημιουργεί ονομάζοντάς τον». Και ο Emil Benveniste: «Κάθε φορά που ο λόγος ξετυλίγει ένα γεγονός, κάθε φορά ο κόσμος ξαναρχίζει. Καμιά δύναμη δε θα φτάσει ποτέ αυτή του λόγου, που δημιουργεί τόσα πολλά με τόσο λίγο». Ύψιστη στιγμή αυτής της δημιουργίας είναι εξάπαντος ο ποιητικός λόγος. Η γλώσσα, τότε, αφήνει τον πεζό της βηματισμό και πιάνει τον ποιητικό χορό, για να χορέψει την ελευθερία της και την ευτυχία της. Άλλωστε ο χορός, όπως και κάθε τέχνη, είναι απελευθέρωση. Τότε η λέξη γοητεύει, και ας γυρίζει η ίδια και η ίδια. Κι ας μην είναι φανταχτερή και φουντωτή. Δε σταματάς στο τριμμένο της ένδυμα. Είναι η νέα της κίνηση που σε ξαφνιάζει. Ελεύθερη από τους γήινους δεσμούς λυγάει σαν τη χορεύτρια στους ρυθμούς της νέας κάθε φορά χορογραφίας. Την έχει αγγίξει η χάρις της ελευθερίας κι αυτήν όπως τον αγωνιστή.


[Χρίστος Λ. Τσολάκης, «Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική», Θεματικοί Κύκλοι Λυκείου σελ. 14]


ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ (σχολικού βιβλίου):
1η] Να παρακολουθήσετε τη σκέψη του συγγραφέα και να προσδιορίσετε α] τη σχέση της γλώσσας με τη σκέψη β] τη σχέση της γλώσσας με τον πολιτισμό. Στη συνέχεια να εμπλουτίσετε την επιχειρηματολογία του Αριστοτέλη σχετικά με την κοινωνική φύση του ανθρώπου (βλέπε προηγούμενο κείμενο ΘΕΜΑΤΙΚΩΝ ΚΥΚΛΩΝ)


ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΝΤΗΣΗ:
α] Η γλώσσα με τη σκέψη είναι τόσο στενά συνυφασμένες, ώστε η μία ν’ αποτελεί απαραίτητα προϋπόθεση για την ύπαρξη της άλλης. Γιατί ο άνθρωπος σκέφτεται με λέξεις και εικόνες και τη σκέψη του την πραγματώνει με τη γλώσσα, που αποτελεί τη μορφή, το ένδυμα της σκέψης του. Η γλώσσα δηλαδή δίνει στη σκέψη τη συνείδηση του εαυτού της. Άρα, η γλώσσα και η σκέψη είναι αδιαίρετες.
β] Η σχέση της γλώσσας με τον πολιτισμό είναι ανάλογη. Όσο πιο υψηλό το επίπεδο του πολιτισμού τόσο πιο πλούσιο και υψηλό το επίπεδο της γλώσσας του, όσο πιο πρωτόγονος ο πολιτισμός τόσο πιο απλοϊκή η γλώσσα. Η ανάπτυξη τεχνολογικού πολιτισμού προϋποθέτει και συνεπάγεται ανάπτυξη της γλώσσας της τεχνολογίας προκειμένου να εκφραστεί γλωσσικά αυτός ο πολιτισμός.


Ο ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΣ ΛΟΓΟΣ Η ΠΙΟ ΜΕΓΑΛΗ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΟΤΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟ ΤΗ ΦΥΣΗ ΤΟΥ ΖΩΟΝ ΠΟΛΙΤΙΚΟΝ (Αριστοτέλους Πολιτικά – διαβάζουμε το σχετικό απόσπασμα στους ΘΕΜΑΤΙΚΟΥΣ ΚΥΚΛΟΥΣ σελ. 12)
ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ: η φύση δεν κάνει τίποτα χωρίς λόγο. ΑΡΑ δεν είναι τυχαίο που ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που είναι εφοδιασμένο με την ικανότητα του λόγου, με την οποία δεν εκφράζει μόνο τη λύπη και την ευχαρίστηση (μπορούν μ’ άλλους κώδικες να το κάνουν και τα άλλα ζώα) αλλά αντιλαμβάνεται δια μέσου του λόγου τι είναι ωφέλιμο και τι βλαβερό, τι είναι δίκαιο και τι άδικο. Μόνο ο άνθρωπος από όλα τα άλλα ζώα αντιλαμβάνεται το καλό και το κακό και όλα τα άλλα παρόμοια πράγματα που κάνουν εφικτή τη συμμετοχή του στην πόλη…
Διευρύνοντας την επιχειρηματολογία του Αριστοτέλη θα λέγαμε ότι ο άνθρωπος γεννιέται εν δυνάμει κοινωνικό ον και αποκτά κοινωνική υπόσταση, επειδή διαθέτει το χάρισμα του λόγου. Με το λόγο κινητοποιεί τη σκέψη του, επικοινωνεί με τα μέλη της κοινωνικής ομάδας, θεσπίζει νόμους και γραπτό δίκαιο, καλλιεργεί τα γράμματα και τις τέχνες και γενικά δημιουργεί αυτό που λέμε πολιτισμό. Συνεπώς ο λόγος νομοτελειακά κατευθύνει τον άνθρωπο προς την κοινωνική οργάνωση.


2η ΕΡΩΤΗΣΗ] Πώς αντιλαμβάνεσθε την άποψη «την ποιητική λέξη τη δυναστεύει ένας ακαταμάχητος πόθος ελευθερίας»; Γιατί τελικά η ποίηση απελευθερώνει τη λέξη;
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΝΤΗΣΗ:
α] Την ποιητική λέξη τη δυναστεύει ένας ακαταμάχητος πόθος ελευθερίας εννοείται από τα δεσμά της κάθε συμβατικότητας. Ο Κακριδής προσωποποιώντας τη ΛΕΞΗ και μεταφέροντας τον πόθο του ανθρώπου για ελευθερία στην ίδια την έννοια της ΛΕΞΗΣ, θέλει με αυτό τον τρόπο να τονίσει την ουσία και τη δύναμη της ποιητικής λέξης. Με τις ποιητικές λέξεις είναι σαν να υπάρχει ένας αδιάκοπος αγώνας να απαγκιστρωθεί ο λόγος του ανθρώπου από τους περιορισμούς και τις αγκυλώσεις στις οποίες η καθημερινή χρήση τον εγκλωβίζει. Αυτός ο πόθος της ελευθερίας λειτουργεί σαν μια καθαρτήρια δύναμη που, αποκαθαίροντας την ποιητική λέξη από κάθε συμβατικότητα, κενότητα ή ρητορεία, την αναβαπτίζει και συχνά της ξαναδίνει την παρθενική της σημασία.
β] ΕΠΟΜΕΝΩΣ η ποίηση είναι αυτή που απελευθερώνει τη λέξη, γιατί προσφέρει στον ποιητή απόλυτη ελευθερία για δημιουργία, για δημιουργική ανάπλαση της πραγματικότητας του κόσμου που μας περιβάλλει. Δηλαδή ο ποιητής με την τέχνη του μπορεί να διευρύνει το νόημα των λέξεων, μπορεί να τις δώσει νέο περιεχόμενο, μπορεί να τις απελευθερώσει από το κυριολεκτικό νόημα της καθημερινότητας, να συνθέσει νέους συνδυασμούς λέξεων και φράσεων.


3η ΕΡΩΤΗΣΗ] Πού οδηγεί ο αγώνας για την ελευθερία του λόγου; Πώς συνδέεται, κατά τη γνώμη σας, ο λόγος της ελευθερίας με την ευτυχία;
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΝΤΗΣΗ:
α] «ΤΟ ΕΥΔΑΙΜΟΝ ΤΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ» Η περίφημη φράση από τον ΕΠΙΤΑΦΙΟ με την οποία ο Θουκυδίδης (Περικλής) την προσπάθεια του ανθρώπου να κατακτήσει την ευτυχία την ταυτίζει με τους αγώνες του για την ελευθερία. Σύμφωνα με το κείμενο ο αγώνας για την ελευθερία του λόγου οδηγεί στην ποίηση, αφού οι δυναμικές των λέξεων στον ποιητικό λόγο φτάνουν στο ύψιστο σημείο που τις απελευθερώνει από τις συμβατικότητες. Η γλώσσα που απελευθερώνεται και γίνεται δημιουργία π.χ. ένα ποίημα, είναι πια γλώσσα που πάλλεται από ευτυχία, γιατί έχοντας καταλύσει τα δεσμά της, «το τριμμένο της ένδυμα», «τους γήινους δεσμούς της», δηλαδή τη φθορά ή τα φτιασίδια ή ακόμα και τους καθημερινούς περιορισμούς, χαίρεται την ελευθερία της.


ΑΣΚΗΣΕΙΣ: α] Περίληψη κειμένου σε 80-100 λέξεις
β] ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: Η συμβολή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας στην ευρύτερη πνευματική καλλιέργεια και στη διαφύλαξη της εθνικής μας ταυτότητας
ΘΕΜΑ: Ως φιλόλογος συντάσσετε ένα κείμενο που θα δημοσιευτεί στη σχολική εφημερίδα. Σ’ αυτό εξηγείτε στους μαθητές τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και των κλασσικών κειμένων στη γλωσσική και ευρύτερη πνευματική καλλιέργεια καθώς και στη διαφύλαξη της εθνικής μας ταυτότητας ιδιαίτερα στην εποχή μας (άρθρο για τη σχολική εφημερίδα – βλέπε υπόδειγμα ανάπτυξης με ΚΛΙΚ εδώ