Πέμπτη, 15 Ιουλίου 2010

Κρίση: δημοκρατία ή τρομοκρατία (επίκαιρο άρθρο)

Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης δυναμώνει η ανάγκη να λαμβάνονται δύσκολες και γρήγορες αποφάσεις.


Άρθρο του συγγραφέα/ καθηγητή Πανεπιστημίου Νίκου Κοτζιά στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία


   Η πολιτική μπορεί να ανταποκριθεί με δύο τρόπους σε αυτή την πίεση επιτάχυνσης: Είτε με αύξηση της δημοκρατίας, της λαϊκής συμμετοχής και της εμπιστοσύνης στους δημοκρατικούς θεσμούς, είτε με αυταρχικές πρακτικές. Οι τελευταίες έχουν ως αφετηρία τους την επίκληση της «εξωτερικής πίεσης» της κρίσης και της «απαίτησης» να μιλήσουν «οι ειδικοί» και όχι ο λαός. Συνολικά, εντείνεται η τάση οι αποφάσεις να λαμβάνονται από έναν όλο και πιο μικρό κύκλο ανθρώπων. Τάση που έχω ονομάσει ως «εσωτερίκευση» του πολιτικού συστήματος.
    Επί παραδείγματι, ακόμα και αν οι αποφάσεις ψηφίζονται τυπικά στη Βουλή, ουσιαστικά η τελευταία απλά πειθαρχεί σε αποφάσεις που έχουν ληφθεί ήδη στο υπουργικό συμβούλιο. Αλλά και το τελευταίο τείνει όλο και περισσότερο να περιορίζεται στην υιοθέτηση πολιτικών που έχουν διαμορφωθεί σε ένα μικρό κύκλο υπουργών και συνεργατών του πρωθυπουργού.
     Αντίθετα με την υπάρχουσα πρακτική, κατά τη γνώμη μου, όταν το σύστημα βρίσκεται σε κρίση, αυξάνει η ανάγκη να δίνονται λύσεις στα προβλήματα που προκύπτουν, με ακόμη περισσότερη δημοκρατία. Στο βαθμό που δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο, και συνακόλουθα παραβιάζονται προεκλογικές δεσμεύσεις, όλο και μεγαλύτερα τμήματα του πληθυσμού τείνουν προς την απόσυρση από τη σφαίρα του νόμιμου δημόσιου βίου. Η απόσυρση αυτή μπορεί να είναι αποτέλεσμα κατάθλιψης, παραίτησης, εσωστρέφειας. Αλλά και της αίσθησης ότι δεν υπάρχουν θετικές λύσεις εντός των υπαρχόντων πλαισίων. Σε αυτή την τελευταία περίπτωση ένα τμήμα της κοινωνίας μπορεί να φλερτάρει με τη βία. Οταν η δημοκρατία όχι μόνο δεν αναπτύσσεται, αλλά σε ένα βαθμό υπονομεύεται, τότε φαντάζει η κήρυξη του άμεσου πολέμου στο σύστημα ως μια εναλλακτική διέξοδος.


Δίπλα στους ανθρώπους που είναι ψυχολογικά καταναγκαστικοί και πιστεύουν ότι έχουν δικαιώματα ζωής ή θανάτου επί τρίτων, αρχίζουν να υιοθετούν μεθόδους βίας εκείνοι οι απελπισμένοι πολίτες που δεν βλέπουν να υπάρχει τρόπος να αλλάξει κάτι στις υπάρχουσες συνθήκες, με τους υπάρχοντες κανόνες. Ακόμα δε και αν πιστεύουν στις δημοκρατικές διαδικασίες, διαπιστώνουν συχνά ότι δεν είναι δυνατή η αξιοποίησή τους, διότι οι κατέχοντες τις υπονομεύουν ή, έστω, τις περιορίζουν. Σε αυτή την περίπτωση νιώθοντας αδιέξοδο μπορούν εύκολα να πιστέψουν ότι η λύση βρίσκεται στη βίαια επιβολή άλλων επιλογών από τις κυρίαρχες. Να αναζητήσουν χώρους «αυτονομίας» και να θεωρήσουν ότι ακόμα και η τρομοκρατία αποτελεί μια πρέπουσα απάντηση στα αδιέξοδα που νιώθουν.


Η τρομοκρατία μπορεί να γεννηθεί από ακραίες ψυχοπνευματικές αντιλήψεις συγκεκριμένων προσωπικοτήτων. Αλλά, ταυτόχρονα, μπορεί να είναι προϊόν της αίσθησης ότι δεν υπάρχουν λύσεις στο υπάρχον θεσμικό σύστημα και δια μέσου αυτού. Σε μια τέτοια περίπτωση η έλλειψη ή ο περιορισμός της δημοκρατίας αποτελεί τροφοδότη ακραίων επιλογών. Γι' αυτό η ανάπτυξη της δημοκρατίας είναι άμεσα αναγκαία σε συνθήκες κρίσης, ως όπλο αποτροπής της μετατροπής της οικονομικής κρίσης σε κρίση των δημοκρατικών θεσμών. Σήμερα η χώρα ακριβώς λόγω των δυσκολιών που αντιμετωπίζει, χρειάζεται την ενίσχυση της δημοκρατίας. Αντίθετα, το τελευταίο που θα χρειαζόταν είναι ο περιορισμός της στο όνομα των απαιτήσεων της κρίσης, πράγμα που ήδη γίνεται και η αυταρχική αντιμετώπιση των συνακόλουθών της, παγίδα που μπορεί να επανεμφανιστεί.

[ΠΗΓΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 4 ΙΟΥΛΙΟΥ 2010 Άρθρο του ΝΙΚΟΥ ΚΟΤΖΙΑ Συγγραφέα, καθηγητή του Πανεπιστημίου Πειραιά]

Δευτέρα, 12 Ιουλίου 2010

Οι πληγές της Ιστορίας ξανανοίγουν στα γήπεδα

Εθνικές ομάδες ή εθνικισμός; Επίκαιρο άρθρο του Γ. Γιατρομανωλάκη στο ΒΗΜΑ της Κυριακής


επικεφαλίδες/ θέματα για συζήτηση:
Δεν υπάρχει αμφιβολία πως το ποδόσφαιρο, άθλημα παγκόσμιας αποδοχής, ευνοεί, περισσότερο από όσο οι Ολυμπιακοί Αγώνες, την εθνική υπερηφάνεια και προφανώς αναδεικνύει τον απωθημένο, ή μη, εθνικισμό μας


Η απροσδόκητη κατάκτηση του Εuro από την Εθνική το καλοκαίρι του 2004 αποτελεί ένα καλό παράδειγμα της αμφιλεγόμενης σημασίας του ποδοσφαίρου: μια υποδεέστερη ποδοσφαιρική (και όχι μόνο) δύναμη κατάφερε να κερδίσει, μέσα στο πεδίο της τιμής, υπέρτερους αντιπάλους, δείχνοντας έτσι πως τα πάντα είναι δυνατά. Την ίδια στιγμή αυτή η επιτυχία (παρά την ομολογούμενη συγκυρία της) αναγορεύτηκε σε εθνικό θρίαμβο, μας έκανε όλους «υπερήφανους» και το δίχως άλλο ανέβασε τις πωλήσεις του εθνικού λαβάρου. Αφήνω κατά μέρος τις λαϊκίστικες και εθνικιστικές κορόνες για την ανωτερότητά μας και άλλα ηχηρά. Πάντως αυτή η υπερβολική (πλην ερμηνεύσιμη) εθνική υπερηφάνεια έμελλε να πληγωθεί βαθιά όταν τρία χρόνια αργότερα, στις 24 Μαρτίου 2007, μέσα στο «Γεώργιος Καραϊσκάκης» δεχτήκαμε τέσσερα γκολ από την Τουρκία. Το χειρότερο όμως ήταν η σημασία που έδωσαν οι αντίπαλοί μας σε αυτή την καταστροφή. Μια από τις μεγαλύτερες τουρκικές εφημερίδες, η «Fanatik», έγραψε: «Η νίκη αποκτά ξεχωριστή σημασία καθώς επιτεύχθηκε μία ημέρα πριν από την 25η Μαρτίου, που είναι θρησκευτική γιορτή στην Ελλάδα. Επίσης, διότι το ματς διεξήχθη στο γήπεδο “Καραϊσκάκης”, που πρόκειται για έναν εθνικό ήρωα στην Ελλάδα, στην εξέγερση εναντίον των Τούρκων, κι έτσι η νίκη είναι πιο συμβολική από ποτέ. Αξέχαστη!».
Η φιλολογία σχετικά με την πατριωτική αλλά και εθνικιστική διάσταση του ποδοσφαίρου, στο επίπεδο των εθνικών, φυλετικών και κάποτε θρησκευτικών αναμετρήσεων, είναι τεράστια και δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Όσο και αν η «διπλωματία του ποδοσφαίρου» φέρνει συχνά τα επιθυμητά αποτελέσματα, οι μάχες ανάμεσα στις εθνικές ομάδες με τους επιτελείς (ας μην ξεχνάμε τον «Καiser» Franz Βeckenbauer ή τον «στρατηγό» Δομάζο) εξακολουθούν να μαίνονται και όχι σπάνια οι κλεισμένες πληγές της Ιστορίας ξανανοίγουν στα γήπεδα, όπου όλα παίρνουν τον χαρακτήρα μιας οιονεί πολεμικής αναμέτρησης. Ωστόσο αυτές οι εθνικές εμμονές και προκαταλήψεις ξυπνούν και αναρριπίζονται όχι μόνο στα γήπεδα αλλά (κυρίως) στους γιγαντιαίους τίτλους των εφημερίδων, αθλητικών ή μη. Στις 24 Ιουνίου 1996, δύο μέρες πριν από τον αγώνα του Εuro ανάμεσα στην Αγγλία και στη Γερμανία (1-1) η «Daily Μirror» εμφανίστηκε με τον τίτλο της διάσημης φράσης του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου «Αchtung! Surrender!», γεγονός που επικρίθηκε πολύ από τους ίδιους τους Βρετανούς.

     Δεν υπάρχει λοιπόν αμφιβολία πως το ποδόσφαιρο, άθλημα παγκόσμιας αποδοχής, ευνοεί, περισσότερο από όσο οι Ολυμπιακοί Αγώνες, την εθνική υπερηφάνεια και προφανώς αναδεικνύει τον απωθημένο, ή μη, εθνικισμό μας. Ο εθνικός ύμνος, τα εθνικά χρώματα, η εθνική ομάδα, τα «δικά» μας παιδιά και λοιπά αποτελούν ακατάλυτα σύμβολα, όχι μόνο για τους θεατές των γηπέδων, αλλά και για τα εκατομμύρια φιλάθλων σε όλον τον κόσμο. Ετσι, αν η Ευρωπαϊκή Ενωση τείνει (όπως άλλωστε η γενικότερη εννοούμενη παγκοσμιοποίηση) να γεφυρώσει τις εθνικές/εθνικιστικές διαφορές της ηπείρου μας και να επιβάλει το δικό της μη εθνικό μνημόνιο, οι ποδοσφαιρικές σημαίες και οι ποδοσφαιρικές ιδιοπροσωπίες δείχνουν μια προπολεμική Ευρώπη. Στο ποδόσφαιρο η ιστορία κυλάει πολύ αργά και αναλλοίωτη. Καμία Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν έχει τη δύναμη να αποκλείσει τους ξέφρενους πανηγυρισμούς των Γερμανών μετά την πρόσφατη τεσσάρα εναντίον των Αγγλων, καμία καγκελάριος δεν μπορεί να απαγορεύσει στους Ισπανούς να ταπεινώνουν την Εθνική Γερμανίας... Ωστόσο θα ήταν λάθος να λησμονούμε ότι, παρά τις ακρότητες μέσα και έξω από το γήπεδο, παρά τους φανατισμούς και τις βιαιότητες, παρά τις αδικίες και τις αντεκδικήσεις, παρά τις εθνικιστικές και σοβινιστικές κορόνες, το ποδόσφαιρο είναι παιχνίδι, παίγνιον, και όπως όλα τα παίγνια και τα θεάματα είναι ένας τρόπος αναπαράστασης του βίου. Δεν πρέπει να δραματοποιούμε τα πράγματα αλλά, τηρουμένων των αναλογιών, ένα ματς αποτελεί μια «μίμηση πραγμάτων» όπου καθείς μπορεί να βρει όποιον συμβολισμό θέλει. Τον αδύναμο αγωνιστή που αντιμάχεται υπέρτερες δυνάμεις (κάποτε και ενάντια στη θεϊκή βούληση), τον ήρωα-εκδικητή, τον υπερόπτη που ταπεινώνεται. Πάνω από όλα μέσα στο γήπεδο συγκρούονται πάντοτε δύο δυνάμεις, που, ανάλογα με την κερκίδα όπου καθόμαστε, η μία αντιπροσωπεύει το Καλό και η άλλη το Κακό. Η ταύτισή μας με τη μία ή την άλλη ομάδα είναι κάποτε υπερλογική. Δεν έχει να κάνει με πολιτικούς, ιδεολογικούς, κοινωνικούς ή οικονομικούς λόγους.
     Αν παρακολουθώντας ένα ματς αισθανόμαστε βίαιοι, επιθετικοί, εθνικιστές ή οτιδήποτε, σε τούτο δεν φταίει το ποδόσφαιρο. Απλώς μέσα από αυτό το θέαμα αναφαίνονται και εκδηλώνονται τα γνησιότερα, ίσως, αισθήματά μας. Το ποδόσφαιρο, ως μίμηση μάχης και πολέμου, δεν διαφέρει, τηρουμένων των αναλογιών, από μια αναπαράσταση ενός συμβάντος, ακόμη και ενός συμβάντος της τραγωδίας. Το ποδόσφαιρο είναι ο καθρέπτης. Ο καθείς λοιπόν και η κάθαρσή του. Ο καθείς και ο απόκρυφος και συνάμα αναδυόμενος ποδοσφαιρικός εαυτός του. Ο διάσημος συγγραφέας Αrthur Κoestler, γεννημένος στη Βουδαπέστη, είναι εκείνος που είπε πως, όπως έχουμε εθνικισμό, έτσι έχουμε και ποδοσφαιρικό εθνικισμό. Μάλιστα τα αισθήματα που γεννά ο δεύτερος είναι κατά πολύ εντονότερα. Ο ίδιος, που λογάριαζε πολύ τη βρετανική του υπερηφάνεια και νομιμοφροσύνη, υποστήριζε σε όλη τη ζωή του, με εθνικιστικό φανατισμό, την εθνική ομάδα της Ουγγαρίας.

[ΠΗΓΗ: Βήμα της Κυριακής 11 Ιουλίου 2010 Ο κ. Γιώργης Γιατρομανωλάκης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας και συγγραφέας. ]

Σάββατο, 10 Ιουλίου 2010

ΖΟΥΜΕ ΜΙΑ ΠΛΑΝΗΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Αντί για ολοκληρωμένους πολίτες, τα πανεπιστήμια θα παράγουν πια γενιές χρήσιμων μηχανών.


ΕΠΙΚΕΦΑΛΙΔΕΣ
Οι αποκλεισμοί στα προγράμματα της ανθρωπιστικής παιδείας και η συμφωνία της Μπολόνια για τον περιορισμό των γενικών γνώσεων
Άπληστες για οικονομική επιτυχία, οι χώρες και τα εκπαιδευτικά συστήματά τους εγκαταλείπουν με απερισκεψία κάποιες ειδικές γνώσεις απαραίτητες για την επιβίωση των δημοκρατιών.
Οι γενικές σπουδές και οι τέχνες συνεχώς χάνουν έδαφος, τόσο στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση όσο και στο πανεπιστήμιο, σε όλες σχεδόν τις χώρες του κόσμου.
Τα εργαστήρια πιο ελκυστικά από τις βιβλιοθήκες.
Εκπαίδευση «φαστ-φουντ»: κατάργηση γενικών σπουδών για να εξυπηρετηθούν οι ανάγκες της αγοράς εργασίας
Αν υπερισχύσουν όλα τα παραπάνω, πολλές χώρες σε ολόκληρο τον κόσμο σύντομα θα παράγουν γενιές χρήσιμων μηχανών, υπάκουων και τεχνικά εξειδικευμένων, αντί για ολοκληρωμένους πολίτες, ικανούς να συλλογίζονται μόνοι τους, να αμφισβητούν τις παραδόσεις και να αντιλαμβάνονται την έννοια του κόπου και των επιτευγμάτων των άλλων.
Τον περασμένο Απρίλιο το Πανεπιστήμιο του Middlesex της Βρετανίας ανήγγειλε το κλείσιμο του Τμήματος της Φιλοσοφικής. Ευτυχώς η διεθνής κινητοποίηση εμπόδισε αυτό το σχέδιο καθώς αποφασίστηκε τελικά η μεταφορά του Τμήματος αυτού σ' ένα άλλο ανώτατο ίδρυμα. Η προώθηση στα πανεπιστήμια αλλά και στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση γνωστικών αντικειμένων που εξασφαλίζουν σε μαθητές και φοιτητές άμεση θέση στην αγορά εργασίας γίνεται σε βάρος κάποιων άλλων μαθημάτων και προς όφελος, βεβαίως, των αγορών. Η αρχή έγινε με την κατάργηση των Αρχαίων Ελληνικών και των Λατινικών σε πολλά ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και ακολούθησε ο περιορισμός και άλλων μαθημάτων, όπως της λογοτεχνίας, της ιστορίας, των τεχνών που προσέφεραν, πολλά χρόνια τώρα, γενικές γνώσεις απαραίτητες για τη διαμόρφωση του πνεύματος των νέων ανθρώπων, της καλλιέργειάς τους, της έκφρασης όλων των ικανοτήτων τους, αλλά και του μέλλοντος της δημοκρατίας γενικότερα.



Έτσι λοιπόν, εκτός από την οικονομική κρίση, αντιμετωπίζουμε σήμερα και την κρίση στα εκπαιδευτικά συστήματα σχεδόν όλων των ευρωπαϊκών χωρών, αφού η τάση αυτή για περιορισμό των γενικών γνώσεων έχει συμφωνηθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο με τη Συμφωνία της Μπολόνιας το 1999 και από τις μετέπειτα αναθεωρήσεις της.


Την προσοχή μας σε αυτό το θέμα εφιστά η Αμερικανίδα φιλόσοφος Martha Nussbaum στο νέο της βιβλίο «Not for profit: Why Democracy Needs the Humanities».


«Σήμερα βιώνουμε μια κρίση ευρέος φάσματος και διεθνούς κλίμακας», λέει σε κείμενό της σε αμερικανική εφημερίδα, το οποίο αναδημοσιεύει το περιοδικό «Κουριέ Ιντερνασιονάλ» σ' ένα μεγάλο αφιέρωμά του: «Δεν μιλώ για την παγκόσμια οικονομική κρίση που ξεκίνησε το 2008. Μιλώ για μια κρίση που περνά απαρατήρητη, η οποία όμως μακροπρόθεσμα μπορεί να αποβεί πολύ πιο επικίνδυνη για το μέλλον της δημοκρατίας: μια πλανητική κρίση παιδείας.


Βαθιές ανατροπές συντελούνται σε όσα οι δημοκρατικές κοινωνίες διδάσκουν στους νέους και δεν έχουμε ακόμη αντιληφθεί το μέγεθός τους. Άπληστες για οικονομική επιτυχία, οι χώρες και τα εκπαιδευτικά συστήματά τους εγκαταλείπουν με απερισκεψία κάποιες ειδικές γνώσεις απαραίτητες για την επιβίωση των δημοκρατιών. Αν υπερισχύσει αυτή η τάση, πολλές χώρες σε ολόκληρο τον κόσμο σύντομα θα παράγουν γενιές χρήσιμων μηχανών, υπάκουων και τεχνικά εξειδικευμένων, αντί για ολοκληρωμένους πολίτες, ικανούς να συλλογίζονται μόνοι τους, να αμφισβητούν τις παραδόσεις και να αντιλαμβάνονται την έννοια του κόπου και των επιτευγμάτων των άλλων.


Σε ποιες ανατροπές αναφέρομαι; Οι γενικές σπουδές και οι τέχνες συνεχώς χάνουν έδαφος, τόσο στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση όσο και στο πανεπιστήμιο, σε όλες σχεδόν τις χώρες του κόσμου. Θεωρούμενες από τους πολιτικούς άχρηστα ενδιαφέροντα σε μια στιγμή που οι χώρες πρέπει να αποτινάξουν ό,τι περιττό, ώστε να παραμείνουν ανταγωνιστικές στην παγκόσμια αγορά, αυτά τα γνωστικά αντικείμενα εξαφανίζονται με μεγάλη ταχύτητα από τα εκπαιδευτικά προγράμματα αλλά και από το μυαλό και την καρδιά γονιών και μαθητών. Επίσης υποχωρούν και όλες οι ανθρωπιστικές και οι κοινωνικές επιστήμες, καθώς οι χώρες αναζητούν το βραχυπρόθεσμο κέρδος καλλιεργώντας χρήσιμες και εφαρμόσιμες ικανότητες προσαρμοσμένες σε αυτόν τον στόχο.


Αναζητούμε αγαθά που μας προστατεύουν, μας ικανοποιούν και μας ανακουφίζουν -αυτό που ο Ινδός συγγραφέας και φιλόσοφος Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ αποκαλούσε «το υλικό μας κάλυμμα»-, ωστόσο, φαίνεται πως λησμονούμε τις ικανότητες της σκέψης και της φαντασίας που μας κάνουν ανθρώπους, των συναισθηματικών μας σχέσεων και όχι μόνο των ωφελιμιστικών.


Σήμερα, περισσότερο από ποτέ άλλοτε, εξαρτιόμαστε όλοι από πρόσωπα που δεν έχουμε συναντήσει ποτέ. Τα προβλήματα που έχουμε να επιλύσουμε -είτε είναι οικονομικά, είτε οικολογικά, είτε θρησκευτικά ή πολιτικά- είναι πλανητικής κλίμακας. Κανείς μας δεν ξεφεύγει από αυτή την παγκόσμια αλληλεξάρτηση. Επομένως, τα σχολεία και τα πανεπιστήμια όλου του κόσμου έχουν ένα τεράστιο και επείγον έργο: να καλλιεργήσουν στους φοιτητές την ικανότητα να θεωρούν τον εαυτό τους μέλος ενός ετερογενούς κράτους (όλα τα σύγχρονα κράτη είναι ετερόκλητα) και ενός ακόμη πιο ετερογενούς κόσμου και να έχουν μια κάποια αντίληψη της Ιστορίας και του χαρακτήρα των διαφορετικών ομάδων που τον κατοικούν.


Αν η γνώση δεν αποτελεί εγγύηση καλής συμπεριφοράς, η άγνοια είναι σχεδόν σίγουρα εγγύηση κακής συμπεριφοράς. Οι πολίτες του κόσμου χρειάζονται πραγματικά μια γενική μόρφωση; Ασφαλώς χρειάζονται πολλές πρακτικές γνώσεις που οι φοιτητές μπορούν να αποκτήσουν χωρίς να εκπαιδευτούν στις ανθρωπιστικές επιστήμες, παραδείγματος χάριν απομνημονεύοντας γεγονότα από τα σχολικά βιβλία (και ας υποθέσουμε πως αυτά δεν περιλαμβάνουν λάθη). Ωστόσο, για να γίνεις υπεύθυνος πολίτης, χρειάζεσαι κάτι άλλο: την ικανότητα να αξιολογείς τις ιστορικές αποδείξεις, τον χειρισμό των οικονομικών αρχών και την εξάσκηση του κριτικού σου πνεύματος. Να μπορείς να συγκρίνεις διαφορετικές απόψεις της κοινωνικής δικαιοσύνης, να μιλάς τουλάχιστον μία ξένη γλώσσα, να μπορείς να αξιολογείς την πολυπλοκότητα των μεγάλων θρησκειών του κόσμου. Το να κατέχεις μια σειρά γεγονότων χωρίς να μπορείς να τα κρίνεις είναι ελάχιστα προτιμότερο από την άγνοια. Το να έχεις όμως μια δομημένη σκέψη πάνω σε ένα ευρύ φάσμα πολιτισμών, ομάδων κι εθνών και στην ιστορία των αλληλεπιδράσεών τους επιτρέπει στις δημοκρατίες να προσεγγίσουν με υπεύθυνο τρόπο τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν σήμερα.


Ο Σωκράτης, που θεωρούσε πως αν δεν ερευνάς τη ζωή σου δεν αξίζει να τη ζεις, ζούσε σε μια κοινωνία που αγαπούσε τις έντονες συζητήσεις, εξέταζε κάθε επιχειρηματολογία και πλήρωσε με τη ζωή του την εμμονή του στο ιδανικό της κριτικής σκέψης. Σήμερα το παράδειγμά του βρίσκεται στο κέντρο της θεωρίας και της πρακτικής της εκπαίδευσης του πολιτισμού στη δυτική παράδοση. Αν θελήσουμε να απαλλάξουμε όλους τους φοιτητές από μια σειρά γενικών μαθημάτων που έχουν σχέση με τις επιστήμες του ανθρώπου είναι γιατί θεωρούμε πως αυτά τα μαθήματα θα τους δώσουν τα εργαλεία να σκέπτονται και να επιχειρηματολογούν οι ίδιοι, αντί να αποδέχονται απλώς την παράδοση και την εξουσία και γιατί θεωρούμε πως αυτή η ικανότητα ορθολογισμού είναι σημαντική σε κάθε δημοκρατική κοινωνία.


Η ιδέα πως ο καθένας μπορεί να σκεφτεί μόνος του και να συνδιαλέγεται με τους άλλους σε ένα πνεύμα αμοιβαίου σεβασμού είναι ουσιαστική για την ειρηνική διευθέτηση των διαφορών, τόσο στους κόλπους του κράτους όσο και σε έναν κόσμο όλο και πιο διαιρεμένο από εθνικές και θρησκευτικές συγκρούσεις.


Το κατά τον Σωκράτη ιδανικό δοκιμάζεται σκληρά γιατί θέλουμε πάση θυσία να μεγιστοποιήσουμε την οικονομική ανάπτυξη. Η ικανότητα να σκεπτόμαστε και να επιχειρηματολογούμε ως ανεξάρτητα άτομα δεν θεωρείται απαραίτητη σε αυτούς που έχουν ως στόχο ποσοτικά αποτελέσματα». *


Τα εργαστήρια, πιο ελκυστικά από τις βιβλιοθήκες
«Όταν οι καιροί δυσκολεύουν, οι σκληροί κάνουν σπουδές λογιστικής. Όταν καταρρέει η αγορά εργασίας, πολλοί φοιτητές φαντάζονται πως δεν έχουν το περιθώριο να επιλέξουν ως μαθήματα πρώτης επιλογής Γλώσσα ή Ιστορία. Πρέπει να σπουδάσουν κάτι που θα τους εξασφαλίσει αμέσως μια θέση εργασίας», υποστηρίζει ο αρθρογράφος των NYTimes, David Brooks, και συνεχίζει:


«Έτσι, δεν έχουμε παρά να περιμένουμε στο μέλλον τη συνεχή υποχώρηση των σχετικών σπουδών, που έχει ξεκινήσει ήδη από καιρό. Ο αριθμός των εγγεγραμμένων φοιτητών στις "liberals arts" (κατευθύνσεις γενικών σπουδών όπου διδάσκονται οι τέχνες, η λογοτεχνία και επιστήμες στα αμερικανικά πανεπιστήμια) έπεσε κατά 50% στο χρονικό διάστημα μιας γενιάς και η τάση δείχνει πως το ποσοστό θα αυξηθεί στο άμεσο μέλλον.


Άλλοτε, περιζήτητες στα πανεπιστήμια, οι σπουδές σε αυτούς τους τομείς έχουν κατρακυλήσει σε δεύτερη θέση στις προτιμήσεις των φοιτητών. Τα εργαστήρια είναι σαφώς πιο ελκυστικά από τις βιβλιοθήκες. Ωστόσο, θα ήθελα να υπερασπιστώ τα μαθήματα ιστορίας, αγγλικής γλώσσας και τέχνης, παρά τη σημερινή δύσκολη οικονομική κατάσταση.


Οι σπουδές στις Επιστήμες του Ανθρώπου βελτιώνουν τις ικανότητες στην κατανόηση κειμένων και στο γράψιμο. Όποια δραστηριότητα κι αν ασκούμε, οι σπουδές αυτές παρέχουν ένα επί πλέον, πολύ σημαντικό πλεονέκτημα, αυτό του να μπορούμε να διαβάζουμε μια παράγραφο και να καταλαβαίνουμε το νόημά της (πρόκειται για ένα σπάνιο ταλέντο, πολύ πιο σπάνιο από όσο νομίζουμε). Αυτό το πλεονέκτημα μας δίνει στη δουλειά μας μια τεράστια δύναμη να μπορούμε να είμαστε εμείς, στο γραφείο μας, το πρόσωπο που έχει την ικανότητα να συντάξει μια αναφορά σαφή και συγκροτημένη. Οι σπουδές αυτές μας εξοικειώνουν με τη γλώσσα των συναισθημάτων. Στην οικονομία των πληροφοριών στην οποία ζούμε σήμερα, πολλοί είναι ικανοί να δημιουργήσουν ένα τεχνολογικό επίτευγμα, ένα νέο ΜΡ3, για παράδειγμα, πολλοί λίγοι όμως μπορούν να δημιουργήσουν μια μεγάλη μάρκα όπως το iPod. Για να δημιουργήσουμε μια μάρκα, πρέπει να έχουμε γνώση των συναισθηματικών μας μηχανισμών και την ικανότητα να τους διαχειριστούμε, κάτι που δεν μπορεί να συμβεί αν δεν γνωρίζουμε καλά τη γλώσσα των αισθημάτων.


Μας προσφέρουν επίσης αυτές οι σπουδές ένα πλούσιο ρεπερτόριο αναλογιών. Όλοι σκεπτόμαστε κάνοντας συγκρίσεις: το Ιράκ είναι ένα νέο Βιετνάμ ή μια νέα Βοσνία, το αφεντικό σας είναι ένας Νάρκισσος ή ένας Σόλων. Οσοι διαθέτουν ευρεία γκάμα αναλογιών σκέπτονται με μεγαλύτερη ακρίβεια από ό,τι οι άλλοι. Οι σπουδές αυτές που δεν οδηγούν αμέσως σ' ένα επάγγελμα και έχουν τόσο υποβαθμιστεί στις μέρες μας μας βοηθούν επίσης και σε κάτι άλλο: να εξοικειωθούμε με το σκοτεινό Τέρας, που υπάρχει μέσα σε κάθε άνθρωπο, φτιαγμένο από τους φόβους και τα πάθη του.


Στη διάρκεια του τελευταίου αιώνα, οι άνθρωποι κατασκεύασαν κάθε είδους συστήματα που τους βοηθούν να καταλάβουν την ανθρώπινη συμπεριφορά: οικονομία, πολιτικές επιστήμες, θεωρία παιχνιδιών, εξελικτική ψυχολογία. Αυτά τα συστήματα αποδεικνύονται χρήσιμα σε πολλές περιπτώσεις, αλλά κανένα δεν κατορθώνει να εξηγήσει εντελώς τις συμπεριφορές, γιατί κατά βάθος οι άνθρωποι διακατέχονται από πάθη και ορμές που δεν μπορούν να περιοριστούν σε ένα συστημικό μοντέλο. Έχουν ιδανικά και φόβους που κατοικούν σε αυτό το Τέρας που όλοι μας έχουμε μέσα μας. Ωστόσο πάντα υπάρχουν, σε όλες τις εποχές, ορισμένες σπάνιες υπάρξεις οι οποίες έχουν το χάρισμα να αδράξουν τις θύελλες του νου που προέρχονται από αυτό το Τέρας και να τις παρουσιάσουν με τη μορφή διηγημάτων, μουσικής, ζωγραφικής, αρχιτεκτονικής, γλυπτικής και λόγου. Αυτοί οι άντρες και οι γυναίκες καλλιέργησαν γλώσσες που μας βοηθούν να καταλάβουμε όλα αυτά αλλά και να τα χρησιμοποιούμε. Αυτοί οι άνθρωποι μας άφησαν μια πλούσια πηγή συναισθηματικής γνώσης και αυτή η πηγή αναβλύζει από τις γνώσεις της ευρύτερης παιδείας».


Εκπαίδευση «φαστ φουντ»
«Μετά τη Συμφωνία της Μπολόνιας (αφορά τη μεταρρύθμιση της ανώτατης εκπαίδευσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο και την απορρόφηση των φοιτητών από την αγορά εργασίας), οδηγούμαστε στην καταστροφή καθώς καταργείται η γενική εκπαίδευση για όλους τους φοιτητές.


Το μοντέλο της Μπολόνιας θα μπορούσε να επιτύχει όσα δεν κατάφεραν οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι: να καταστρέψει το γερμανικό πανεπιστήμιο», γράφει σε άρθρο του στο περιοδικό «Κουριέ Ιντερνασιονάλ», ο Γερμανός κοινωνιολόγος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου και του Χάρβαρντ, συγγραφέας Ούλριχ Μπεκ.


«Η μεταρρύθμιση της ανώτατης εκπαίδευσης, εχθρική στην παροχή γενικών γνώσεων, παπαγαλίζει με αναίσχυντο τρόπο τεχνοκρατικές απόψεις -παραγωγικότητα, ανταγωνιστικότητα κ.λπ.- που οι πρυτάνεις του πανεπιστημίου και το σώμα των καθηγητών, μισο-φοβισμένο, μισο-πρόθυμο, εφαρμόζουν. Πρόκειται για μια "μακντοναλντοποίηση" του γερμανικού πανεπιστημίου. Το "φαστ φουντ" βρήκε το ταίρι του στη "φαστ-εκπαίδευση".


Μόνο οι φοιτητές αποφάσισαν να υπερασπιστούν με μεγάλο θάρρος το πανεπιστήμιο, την ιδέα του πανεπιστημίου, απέναντι στις μεταρρυθμιστικές επιθέσεις του κράτους. Να λοιπόν που αποδεικνύεται πως το πνεύμα της δημοκρατίας ακόμη ζει.


Οι περισσότεροι τρόποι, φαινομενικά αιώνιοι, που διαθέτουμε προκειμένου να υπερβούμε την αβεβαιότητά μας χάνουν το νόημά τους: οικογένεια, γάμος, κατανομή των ρόλων των δύο φύλων, κόμματα, θρησκείες και τέλος το κράτος πρόνοιας. Απέναντι σε αυτή την άνοδο των αβεβαιοτήτων, τρεις είναι οι απαντήσεις σήμερα: γενική εκπαίδευση, γενική εκπαίδευση, γενική εκπαίδευση! Και όχι επαγγελματική εκπαίδευση. Γιατί αν η εκπαίδευση οδηγεί προς τις ανάγκες της αγοράς εργασίας, οι "ανάγκες της οικονομίας" γίνονται σημείο αναφοράς - ένα σημείο αναφοράς που για να πούμε την αλήθεια δεν υπάρχει πια σε έναν κόσμο εργασίας που αλλάζει με ξέφρενο ρυθμό.


Ωστόσο, δεν είναι το πανεπιστήμιο που καταρρέει, αλλά το εθνικό μοντέλο του πανεπιστημίου: αυτή η συμμαχία του σύγχρονου κράτους, της πανεπιστημιακής επιστήμης και της εθνικής κουλτούρας που μέσα στα σύνορά μας χρησίμευε ως σχέδιο εθνικής συνοχής και στο εξωτερικό ως ιμπεριαλισμός. Οι ιστορικές συνθήκες που επέτρεπαν στο έθνος-κράτος και στη σύγχρονη ιδέα της εθνικής κουλτούρας να στηριχθούν μεταξύ τους εξαφανίζονται μαζί με τις βαθιές αλλαγές μιας οικονομίας, μιας κουλτούρας και μιας πολιτικής όλο και πιο πολύ "δια-εθνικής". Ετσι λοιπόν καταρρέουν η παντοδυναμία του κράτους στον τομέα της εκπαίδευσης, ο ελιτίστικος χαρακτήρας του πανεπιστημίου, ο θρύλος του πανεπιστημιακού αλαβάστρινου πύργου και κυρίως ο "μεθοδολογικός εθνικισμός" του πανεπιστημίου.


Απέναντι σε αυτές τις δυσκολίες υπάρχουν τρεις πολύ διαφορετικές πολιτικές για την ανώτατη εκπαίδευση. Η πρώτη αφορά τους νοσταλγούς παλαιότερων εποχών, οι οποίοι αγνοούν τις ιστορικές αλλαγές που συντελούνται και εγκλωβίζονται στην εξής σκέψη: γιατί να αλλάξουμε κάτι, αφού τίποτε δεν αλλάζει (κυρίως όταν κανείς τους δεν συμβάλλει); Η δεύτερη εκδοχή είναι η νεοφιλελεύθερη, η οποία επιθυμεί να μετασχηματίσει το πανεπιστήμιο σε επιχείρηση στο μοντέλο του εργοστασίου μαρμελάδας. Στους ανθρώπους που εργάζονται σε αυτό, δεν πρέπει οπωσδήποτε να αρέσει η μαρμελάδα. Σε αντίθεση με αυτές τις δύο πολιτικές, ένας τρίτος δρόμος είναι πιθανός: η επανίδρυση του πανεπιστημίου για να γίνει ένα σχολείο των πολιτών όλου του κόσμου. Σ' ένα πλαίσιο βαθιών αλλαγών και διεθνούς ανταγωνισμού, είναι σημαντικό, τόσο για την παγκόσμια οικονομία όσο και για τη δημοκρατική κοινωνία, να υπάρχει συμμετοχή και αλληλεγγύη πέρα από τα σύνορα. Ο λόγος ύπαρξης κάθε πανεπιστημίου είναι να διαμορφώσει το πνεύμα του μέσα από επαφές με το εξωτερικό. Και αυτή η σκέψη δεν προέρχεται από τον ιδεαλισμό του Διαφωτισμού αλλά από τον οικονομικό ρεαλισμό σε μια παγκόσμια οικονομία».
[ΠΗΓΗ: ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 7 Ιουλίου 2010]

Τετάρτη, 7 Ιουλίου 2010

Οι 18άρηδες βαθμολογούν το μέλλον τους

«Θέλω να κυνηγήσω το όνειρό μου»
Είκοσι χρόνων... παρά κάτι. Όχι ακόμα ενήλικες, αλλά ούτε και παιδιά πια. Γεννήθηκαν πολύ μετά την «αλλαγή» της δεκαετίας του '80, άκουσαν μουσικές από mp4 και ipod, μεγάλωσαν με το ποντίκι του υπολογιστή σχεδόν κολλημένο στο δεξί χέρι και είδαν με αγωνία τα συστήματα των εισαγωγικών εξετάσεων για το πανεπιστήμιο ν' αλλάζουν και μία, και δύο, και τρεις φορές.
.. Μέχρι που ήρθε η ώρα να περάσουν και τα ίδια απ' αυτή την τελευταία δοκιμασία. Λίγες ώρες πριν από την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων, λίγο πριν το καρδιοχτύπι για την «επιτυχία» ή την «αποτυχία» πάρει τη μορφή χαμόγελου ή σκοτεινιάς πάνω στο πρόσωπό τους, τα παιδιά των 18 ετών μοιράζονται με την «Ε» τις σκέψεις τους. Αισιοδοξούν και αμφιβάλλουν, αμφισβητούν και σαρκάζουν, κατακρίνουν ό,τι λογίζεται ως «δεδομένο» για να το ξανασκεφτούν λίγο αργότερα και να το απορρίψουν και πάλι... Ετοιμάζουν τις βαλίτσες για το ταξίδι τους στον κόσμο των ενηλίκων, κουβαλώντας βαρίδια παλαιότερων γενεών. Φοβούνται για το μέλλον, το βλέπουν σκοτεινό -αφού μάλλον θα δουλεύουν μέχρι να βραδιάσει για να τα βγάλουν πέρα. Ωστόσο, έχουν το κουράγιο να κάνουν όνειρα. Και να υποστηρίζουν πως, ό,τι και να γίνει, αυτά τουλάχιστον θα είναι εδώ για να τα πραγματοποιήσουν.


(Αποσπάσματα από συνεντεύξεις με νέους μετά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων)


-Πώς ήταν η φετινή χρονιά;
«Αν εξαιρέσεις το όψιμο άγχος για τις πανελλήνιες εξετάσεις, όλη η προηγούμενη χρονιά δεν ήταν και ιδιαίτερα τραγική... Περισσότερο ήταν ψυχολογικό το ζήτημα. Πίεση υπήρχε, φυσικά, αλλά επειδή διατηρούσα πολύ καλή σχέση με τους καθηγητές μου και στο σχολείο και στο φροντιστήριο, ήμουν καλά».


-Πώς θα σου φανεί εάν αναγκαστείς να εγκαταλείψεις την οικογενειακή εστία ελέω σπουδών;
«Μ' αρέσει η προοπτική, για να πω την αλήθεια! Απ' τη μια με φοβίζει αυτό, αλλά απ' την άλλη πρέπει να ζοριστώ και λίγο. Αργότερα, που λέω ότι θα θέλω να κάνω κι ένα μεταπτυχιακό, θα γίνει έτσι κι αλλιώς -αφού μάλλον θα το κάνω στο εξωτερικό. Όλοι λένε ότι "έξω", οι μεταπτυχιακές σπουδές είναι καλύτερες».


-Πώς βλέπεις τα πράγματα με όλα αυτά που συμβαίνουν στην καθημερινότητα; Με την ανεργία, την οικονομική κρίση, την αβεβαιότητα;
«Προσπαθώ να βλέπω τα πράγματα θετικά. Δεν έχω μπει στη διαδικασία να σκεφτώ πώς θα είναι τα πράγματα για μένα, όταν έρθει η ώρα να μπω στην αγορά εργασίας. Ξέρω σίγουρα, πάντως, πως εγώ θα προσπαθήσω να τα καταφέρω!»


-Πώς βλέπεις τον εαυτό σου σε δέκα χρόνια;
«Με βλέπω να εργάζομαι σε μια επιχείρηση, πάνω στον τομέα που θα με ενδιαφέρει. Δεν σκέφτομαι καθόλου το Δημόσιο. Μου φαίνεται κάπως στάσιμο και συμβατικό. Θέλω κάτι να με ιντριγκάρει στη δουλειά μου!»

-Σε αγχώνει το ότι πρέπει να βρεις τι θα κάνεις;
«Σίγουρα! Περισσότερο με αγχώνει το να καταφέρω να κυνηγήσω το όνειρό μου. Να ανακαλύψω τι μ' αρέσει και να το ακολουθήσω».


«Ευκαιρία να εξοπλιστούμε με γνώσεις...»
Εν όψει των πολυπόθητων αποτελεσμάτων των πανελληνίων είχα μια συζήτηση με φίλους για το πώς φανταζόμαστε την πορεία μας μετά το Λύκειο.
Κάποιοι υποστήριζαν πως, ανεξάρτητα των υπαρχουσών κοινωνικοοικονομικών συνθηκών, όποιος θέσει ένα στόχο και μοχθήσει γι' αυτόν, θα τον πετύχει. Άλλοι διατείνονταν -ή μάλλον μεμψιμοιρούσαν- πως λύση καμιά δεν υπάρχει και πως όσα εφόδια και να 'χει κανείς, το μίτο της Αριάδνης δεν μπορεί να τον βρει στο λαβύρινθο της ανεργίας. Υπήρχε και μια τρίτη ομάδα. Όσοι συγκαταλέγονταν σ' αυτή, στην ερώτηση «Πώς βλέπετε τα πράγματα μετά το Λύκειο;» ξεκινούσαν την απάντησή τους με το «Κάτσε να δούμε...» και τελείωναν «...και μετά τα βρίσκουμε».
Αυτός είναι, λοιπόν, ο στόχος των νέων σήμερα; Να εισέλθουν σε μια σχολή, να περάσουν καλά 4-5 χρόνια με τα λεφτά των γονιών τους κι έπειτα να μυηθούν στη συνομοταξία των άεργων; Ή, μήπως, η σημερινή νεολαία αποτελεί τη «λυδία λίθο» που θα βγάλει τη χώρα μας -τη μικρή, τη μεγάλη, όπως είπε ο ποιητής- από το οικονομικό της αδιέξοδο;
Η αλήθεια είναι πως η κατάσταση είναι κρίσιμη. Νέοι με πτυχία, μεταπτυχιακά και πληθώρα προσόντων δυσκολεύονται και δεν καταφέρνουν να αποκατασταθούν επαγγελματικά. Στο κυνήγι της εργασίας, τα φοιτητικά χρόνια είναι σίγουρα ένα διάλειμμα. Αλλά και μια ευκαιρία! Ευκαιρία να εξοπλιστούμε με γνώσεις. Η φοιτητική ζωή αποτελεί για τους 18χρονους που αδημονούν να τη βιώσουν και μια πηγή εμπειριών, οι οποίες θα τους φανούν χρήσιμες για τη -μετά τις σπουδές- ζωή. Κι ας μη λησμονούμε ότι τα χρόνια αυτά είναι τα πιο ξέγνοιαστα κατά τη διάρκεια της βιοτής ενός ανθρώπου. Και, ας υποθέσουμε, πως περνάμε στη σχολή της πρώτης μας επιλογής ή σε κάποια που μας άρεσε λιγότερο. Και μετά; Θα δώσει η χώρα μας την ευκαιρία στον κάθε φιλόδοξο νέο να εργαστεί πάνω στο αντικείμενο που σπούδασε; Πολλοί λένε πως ο τρόπος χειρισμού της χώρας από τη μεριά των πολιτικών, η οξυμένη εγκληματικότητα, η οικτρή οικονομική κατάσταση «σπρώχνουν» τους νέους να φύγουν στο εξωτερικό. Ανοησίες! Μόνος του ο καθένας κλείνει το εισιτήριο για μια άλλη χώρα. Το εξωτερικό δεν είναι λύση! Υπεκφυγή είναι! Αν δεν μπορέσουν οι νέοι ν' ανατρέψουν την ισχύουσα κατάσταση, ποιοι θα το κάνουν; Ισχυρίζονται ότι το μέλλον διαγράφεται δυσοίωνο. Γιατί, όμως, να καθόμαστε παθητικά κι όταν όλα αρχίσουν να καταρρέουν γύρω μας να εγκαταλείψουμε το πλοίο; Εμείς καθορίζουμε το μέλλον μας και χαράσσουμε την πορεία μας και καμιά οικονομική κρίση ή ομάδα πολιτικών δεν μπορεί να σταθεί τροχοπέδη στα όνειρα και τις φιλοδοξίες μας. (Βασιλική Παναγοπούλου)


«Περιορίζονται οι επιλογές μου»
Με το πέρας των σχολικών ετών και μπροστά στην πόρτα του πανεπιστημίου, ήρθε η ώρα που πρέπει να διαλέξω το δρόμο της ζωής μου.
Η επιλογή δύσκολη, αφού διχάζομαι μεταξύ αυτού που πραγματικά αγαπάω και αυτού που θα με αποκαταστήσει επαγγελματικά. Είναι πολλά μέσα στις σκέψεις μου... Οι θέσεις εργασίας έχουν πλέον λιγοστέψει και τα στερεότυπα που υπάρχουν αναβαθμίζουν συγκεκριμένα μόνο επαγγέλματα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να περιορίζονται σημαντικά οι επιλογές μου, αφού υπάρχει περίπτωση να εξειδικευτώ σ' έναν τομέα που στη χώρα μας να μην είναι αναπτυγμένος και να μην μπορώ να βρω δουλειά! Επίσης, μέσω του επαγγέλματος που θα επιλέξω θα πρέπει να εξασφαλίσω στον εαυτό μου τα βασικά αγαθά για να μπορέσω να επιβιώσω σε μια κοινωνία όπως η σημερινή, η οποία έχει μεγάλες απαιτήσεις. Είναι πιθανόν να χρειαστεί να εργαστώ σε τουλάχιστον δύο διαφορετικές δουλειές. Οι τεχνολογικές επιστήμες, άλλωστε, αναπτύσσονται καθημερινά και επιβάλλουν στον εργαζόμενο συνεχή εκπαίδευση... Αν δεν καταφέρω να έχω τις απαραίτητες γνώσεις, θα χάσω την εργασία μου και μπορεί να αναγκαστώ να ενταχθώ σ' ένα διαφορετικό τομέα από εκείνον στον οποίο θα έχω εξειδικευτεί... Ακόμη, με τις λιγοστές αποδοχές που προοιωνίζονται ελέω οικονομικής κρίσης, φοβάμαι ότι δεν θα μπορέσω να εξασφαλίσω μια αξιοπρεπή διαβίωση στον εαυτό μου και για την (μελλοντική) οικογένειά μου. Απ' την άλλη, πέρα από τις όποιες γνώσεις λάβω από το ελληνικό πανεπιστήμιο, θα πρέπει να πραγματοποιήσω ένα μεταπτυχιακό πρόγραμμα, ώστε με τη βοήθειά του να εμπλουτίσω περισσότερο τις γνώσεις μου και, έτσι, ίσως έχω περισσότερες δυνατότητες στην αγορά εργασίας. Βέβαια, η πατρίδα μας βρίσκεται σε βαθιά κρίση. Έχουν στενέψει τα περιθώρια των ονείρων μου για σύγχρονες σπουδές, σωστή εξέλιξη και δυνατότητες ανεύρεσης της ιδανικής εργασίας. Όμως, πρέπει να ελπίζουμε σε ένα καλύτερο αύριο -το οποίο, αν και είναι δύσκολο, οφείλει να γίνει εφικτό. [Θέμις Καπλάνη]


«Είναι σκληρό σ' αυτή την ηλικία να σταματήσεις να ονειρεύεσαι»


-Πώς βλέπεις τα πράγματα σήμερα; Σε προβληματίζουν όλα αυτά που γίνονται γύρω μας; Τι λένε οι φίλοι σου;
«Τα πράγματα είναι μουντά και δύσκολα. Η χώρα βιώνει ένα αδιέξοδο, μια κρίση που δύσκολα θα βγει απ' αυτήν, γιατί όλα τα μέτρα που έχουν παρθεί είναι εναντίον του πολίτη και του εργαζόμενου. Και βέβαια με προβληματίζουν όλα αυτά, όπως θα έπρεπε να προβληματίζουν κάθε νέο. Το ζήτημα, όμως, είναι να υπάρξει και μια συλλογική δράση, ώστε η κρίση να ξεπεραστεί γρηγορότερα. Οι φίλοι μου είναι απογοητευμένοι και εξοργισμένοι με όλη την κατάσταση. Είναι σκληρό να είσαι 18 και να πρέπει να σταματήσεις να ονειρεύεσαι. Είναι σκληρό να σου κόβουν τα φτερά. Όσο απογοητευμένοι και αν είναι, όμως, δεν χάνουν την ελπίδα τους και δεν σταματούν να προσπαθούν ώστε να αλλάξουν τον κόσμο προς το καλύτερο».


-Πώς βλέπεις τον εαυτό σου ύστερα από 10 χρόνια; Πιστεύεις πως θα έχεις καταφέρει όλα αυτά που ονειρεύεσαι σήμερα;
«Μέσα στο θέατρο και στον κόσμο! Θεωρώ ότι η επικοινωνία με τους συνανθρώπους μας είναι κάτι που λείπει στις ημέρες μας, γι' αυτό και εγώ προσπαθώ να έχω γύρω μου όσο πιο πολύ κόσμο γίνεται! Δεν ξέρω αν θα καταφέρω να πραγματοποιήσω όλα αυτά που ονειρεύομαι, ξέρω όμως ότι θα προσπαθήσω. Ακόμα κι αν δεν τα καταφέρω, πάλι νικήτρια θα είμαι, γιατί θα έχω προσπαθήσει και δεν θα τα έχω θάψει».


Ποιο είναι το μεγαλύτερό σου άγχος για το αύριο;
«Ως νέα έχω πολλά άγχη. Ένα από αυτά είναι η πολιτική κατάσταση της χώρας μας. Το αισθανόμαστε όλοι, η κατάσταση έχει φτάσει στα όρια, το αύριο είναι αβέβαιο. Ταυτόχρονα η Ακροδεξιά ανεβαίνει με γοργούς ρυθμούς και η κοινωνία περνάει κρίση. Γιατί πέρα από την οικονομική κρίση υπάρχει και ηθική, πολιτισμική και κυρίως πολιτική κρίση. Δεν πρέπει να ενδιαφερθούμε μόνο για τα λεφτά, αλλά ν' ανοίξουμε τα μάτια μας και να κοιτάξουμε καλά την κοινωνία και την πολιτική κατάσταση, που παρακμάζουν μέρα με τη μέρα».


Είσαι ευχαριστημένη με το σχολείο σου και το εκπαιδευτικό σύστημα γενικότερα; Τι πιστεύεις πως θα μπορούσε να είναι διαφορετικό/καλύτερο;
«Μα ποιος νέος μπορεί να είναι ευχαριστημένος; Το σχολείο σήμερα το μόνο που μαθαίνει στους μαθητές είναι παπαγαλία και πάλι παπαγαλία. Δεν προωθεί την έκφραση -αντίθετα δημιουργεί ανέκφραστα και "άοσμα" άτομα. Από την πρώτη Δημοτικού ετοιμαζόμαστε για τις πανελλήνιες, έναν θεσμό που έχει μεγαλοποιηθεί. Τελειώσαμε το σχολείο και αισθανόμαστε λες και βγήκαμε από το Γκουαντάναμο! Τα πάντα θα μπορούσαν να είναι διαφορετικά, από τα μαθήματα έως τα κτίρια. Πιστεύω ότι δεν πρέπει να αλλάξει μόνο ένα πράγμα στην εκπαίδευση, αλλά όλο το εκπαιδευτικό σύστημα από τα θεμέλιά του».

[Της ΚΑΤΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΑΔΗ, Ελευθεροτυπία 6-7-2010]

Σάββατο, 3 Ιουλίου 2010

ΝΕΟΙ και τα προβλήματά τους: θέματα για συζήτηση κι άλλο πληροφοριακό υλικό

ΝΕΟΙ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥΣ
Επικεφαλίδες θεμάτων:


Προσωπικότητα, χαρακτήρας σημερινών νέων – Κοινωνικοποίηση – Πρότυπα και αξίες, Ιδανικά και Όνειρα των νέων – Νέοι και σχολείο – Σπουδές και επιλογή επαγγέλματος – Ανεργία των νέων – Σχέσεις: με συνομηλίκους – Φιλία – Αγάπη – σχέσεις με τους μεγαλύτερους: χάσμα γενεών – Ελεύθερος χρόνος και νέοι: ψυχαγωγία – Ιντερνέτ – περιθωριοποίηση – φανατισμός – φαινόμενα βίας – Αμφισβήτηση – Τι συγκεκριμένα αμφισβητούν οι σημερινοί νέοι – Είναι δικαιολογημένη η αμφισβήτηση των σημερινών νέων – Η αμφισβήτηση των αξιών από τους εφήβους – Επαναστάτες χωρίς αιτία;


Το ήθος των σημερινών νέων: και πόσο επηρεάζεται από τις γρήγορες εξελίξεις σ’ όλους τους τομείς
    Κάθε γενιά έχει τα δικά της ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που, όπως είναι φυσικό, επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες αλλά κυρίως από την εποχή, την κοινωνία και τον πολιτισμό της (ιστορικά παραδείγματα). Επομένως και το ήθος των σημερινών νέων δεν μπορεί να μην δέχεται επιδράσεις από τα χαρακτηριστικά της σύγχρονης κοινωνίας μας: ανάπτυξη επιστημών και τεχνολογίας, αφθονία αγαθών και σχετικά εύκολη απόκτηση, κυριαρχία ηλεκτρονικών μέσων επικοινωνίας, οικουμενικότητα σύγχρονης ζωής.


Βασικά χαρακτηριστικά νεανικότητας: σε ποιο βαθμό ισχύουν αυτά σήμερα;
Κύρια χαρακτηριστικά της νεανικότητας είναι: η ζωτικότητα και ο δυναμισμός, ο ενθουσιασμός και η αισιοδοξία, ο αυθορμητισμός, η απλότητα και ο αντικομφορμισμός , η αμφισβήτηση, η έλλειψη διάθεσης συμβιβασμού, η ανεμελιά και ο συναισθηματισμός. Ιδιαίτερα ανεπτυγμένη πρέπει να είναι στους νέους η ευαισθησία σε ζητήματα ελευθερίας. Απεχθάνονται περιορισμούς και εξαρτήσεις και αντιδρούν με κάθε τρόπο όταν προσπαθούν να τους τις επιβάλλουν. Δε συμβιβάζονται με τον αυταρχισμό και τη δουλοπρέπεια.
Ένα άλλο βασικό χαρακτηριστικό της νεανικότητας είναι η διάθεση να οραματίζονται έναν κόσμο καλύτερο και δικαιότερο που θα τους δίνει δυνατότητες να διαπρέψουν σ’ αυτό που αγαπούν και ονειρεύονται. Γι’ αυτό αποζητούν αξίες, θέλουν να πιστεύουν σε κάτι που να τους γεμίζει. Με αυτή την έννοια γίνονται πολύ αυστηροί με τα κακώς κείμενα: κρίνουν αυστηρά πνευματικούς και πολιτικούς ηγέτες, αμφισβητούν έντονα την παράδοση και τις παλιές αξίες, καταγγέλλουν την εξουσία. Στο βαθμό που όλα αυτά γίνονται καλοπροαίρετα και αυθόρμητα, είναι υγιής εκδήλωση θάρρους και επιθυμίας για καινοτομίες.


ΑΡΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: απόλυτοι και ισχυρο-γνώμονες, ευκολόπιστοι και επιπόλαιοι
Οι νέοι είναι συνήθως (ίσως και από τη φύση της ηλικίας τους) απόλυτοι και ισχυρογνώμονες: δύσκολα δέχονται συμβουλές και η αυτοπεποίθησή τους (ή ο εγωισμός (;), συχνά καταλήγει σε αλαζονεία και αναίδεια.
Στα ελαττώματα μπορεί να εντάξει κανείς και το γεγονός ότι σχετικά εύκολα κάνουν σχέσεις με τους συνομηλίκους, με κριτήρια που δεν έχουν βέβαια σχέση με υπολογισμούς και σκοπιμότητες, αλλά και πολλή επιπολαιότητα. Οι φιλίες τους μπορεί τις περισσότερες φορές να είναι άδολες, αλλά δεν είναι πάντα σταθερές.


ΝΕΟΙ χθες και σήμερα: ποια από τα χαρακτηριστικά των νέων ισχύουν πάντοτε (κριτική παρουσίαση των χαρακτηριστικών που είχαν οι νέοι της εποχής του Αριστοτέλη)
Πρώτο γενικό γνώρισμα του χαρακτήρα των νέων (σύμφωνα με τον Αριστοτέλη) είναι η ισχυρή επίδραση του συναισθήματος και επομένως η απουσία της λογικής από κάθε τους πράξη.
Δεύτερο κυρίαρχο χαρακτηριστικό είναι το στοιχείο της υπερβολής: οι νέοι του Αριστοτέλη φαίνεται πως αγνοούσαν την αρετή του μέτρου (ΠΑΝ ΜΕΤΡΟΝ ΑΡΙΣΤΟΝ), αφού παρουσιάζονται να λειτουργούν σχεδόν πάντα σε αντίθεση με το γνωμικό του Χίλωνα (ΜΗΔΕΝ ΑΓΑΝ). Ως αποτέλεσμα της υπερβολής που τους διακρίνει, παρουσιάζεται η παντογνωσία που προβάλλουν, καθώς και η ισχυρογνωμοσύνη με την οποία υποστηρίζουν τις θέσεις τους.
Μολονότι δεν μπορούμε να είμαστε απόλυτοι με τους χαρακτηρισμούς που αποδίδει ο Αριστοτέλης στους νέους της εποχής του, ωστόσο μπορούμε με κάποιες επιφυλάξεις να πούμε πως το ένα τρίτο περίπου από αυτές είναι ελαττώματα (ΕΥΜΕΤΑΒΟΛΟΙ, ΑΨΙΚΟΡΟΙ, ΟΞΥΘΥΜΟΙ, ΔΙΑΘΕΡΜΟΙ, ΑΠΕΙΡΟΙ, ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΟΙ, ΔΟΚΗΣΙΣΟΦΟΙ (=ΞΕΡΟΛΕΣ), κάπου - κάπου έχουν και από κανένα προτέρημα: φιλότιμοι, αφιλοχρήματοι, δεν έχουν μέσα τους κακία, είναι μεγαλόψυχοι κλπ.. (ΑΦΙΛΟΧΡΗΜΑΤΟΙ, ΟΥ ΚΑΚΟΗΘΕΙΣ, ΕΥΕΛΠΙΔΕΣ, ΜΕΓΑΛΟΨΥΧΟΙ, ΦΙΛΟΦΙΛΟΙ, ΦΙΛΕΤΑΙΡΟΙ, ΕΛΕΗΤΙΚΟΙ, ΑΚΑΚΟΙ) , ενώ οι υπόλοιποι αποτελούν όρους αμφιλεγόμενους, γιατί εξαρτώνται από την ένταση ή την έκταση του περιεχομένου τους καθώς και από τις περιστάσεις.


διάβασε ολόκληρο το κείμενο ΤΑ ΗΘΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ, αποσπάσματα από τη Ρητορική του Αριστοτέλη, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 58 και απάντησε γραπτά στη 2η και 4η ερώτηση του σχολικού βιβλίου:
2η ΕΡΩΤΗΣΗ (ανάπτυξη ιδέας σε παράγραφο): Να επιλέξετε δυο χαρακτηριστικά των νέων –από αυτά που αποδίδει ο Αριστοτέλης – και να τα αναπτύξετε με αιτιολόγηση
4η ΕΡΩΤΗΣΗ: Οι νέοι είναι ευκολόπιστοι. Πώς εκδηλώνεται αυτό το χαρακτηριστικό τους και πού μπορεί να οδηγήσει; (ελεύθερη απάντηση)


Περιγραφή/ χαρακτηριστικά νεολαίας σύμφωνα με Α. Τερζάκη. Το θέμα του σεβασμού άλλοτε και τώρα (Παιδιά με τα κλωνάρια - μπορείς να βρεις και να διαβάσεις ολόκληρο το δοκίμιο με ΚΛΙΚ στο αντίστοιχο θέμα του ΕΥΡΕΤΗΡΙΟΥ - πλαϊνές στήλες του blog)
Ο Άγγελος Τερζάκης περιγράφοντας τη νεολαία της εποχής του γράφει στο δοκίμιο «Τα παιδιά με τα κλωνάρια: «καμιά διάχυση σε χρώματα και αρώματα»(= λιτότητα σε εμφάνιση και εκδηλώσεις), «η γενιά αυτή αγαπάει τη βραχυλογία, την κοφτή και σχεδόν βλοσυρή υποδήλωση , κάθε μεγαλοστομία τη σιχαίνεται, ακόμα και στα λουλούδια, που είναι για τον άνθρωπο η πιο έμφυτη ερωτική αλληγορία». Άλλα χαρακτηριστικά είναι αυτά που δίνονται λίγο παρακάτω στο ίδιο δοκίμιο: «ο τρόπος που κοίταζαν τα κορίτσια, ίσια στα μάτια, αδίσταχτα, καρφωτά (= συμπεριφορά χωρίς ηθικές αναστολές, χωρίς τυπικό σεβασμό και μαζί συνείδηση υπεροχής)... Και με κάτι σαν ατάραχη αναμέτρηση, που τη στόμωνε (=άμβλυνε ?) αδιόρατα ένας ίσκιος δροσερής ειρωνείας.
Για τους νέους της εποχής του Τερζάκη: «το ζευγάρωμα είναι μια φυσιολογική λειτουργία και τίποτα άλλο - άρα μια στιγμή». Με αυτή τη φράση σχολιάζει τον αντιλυρικό κόσμο των νέων της εποχής του.
ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΣΕΒΑΣΜΟΣ (άλλοτε και τώρα); (δύο ορισμοί από το κείμενο του ΤΕΡΖΑΚΗ) Ο σεβασμός για τους παλιότερους ήταν «μια ανατροφή που μας είχανε δώσει. Μέσα στα μάτια μας θάμπιζε η επίγνωση πως δεν ξέρουμε όσα ξέρουν εκείνοι, ένα δείλιασμα μπροστά στην υπεροχή» Και αλλού «Ήταν ένας καιρός όπου ο σεβασμός αξιώνονταν με το έτσι θέλω, από εκείνον που τύχαινε να έχει ένα χρονικό και μόνο προβάδισμα ή την εξουσία να τον επιβάλει». Ο Τερζάκης αναλύοντας αυτές τις απόψεις των παλιότερων για το σεβασμό, εκφράζει τη βεβαιότητα ότι όλα αυτά έχουν περάσει και υπογραμμίζει με έμφαση το στοιχείο της υποκρισίας που υπήρχε σ’ αυτόν τον άνωθεν επιβαλλόμενο σεβασμό «έβλεπες συχνά -στη συμπεριφορά των παλιότερων- τη θολή υποκρισία και τη μωρία, παθητική συμμόρφωση και φοβισμένη υποταγή σε μιαν επικρεμάμενη φοβέρα».
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η θέση του συγγραφέα για τις ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ενός τέτοιου σεβασμού: «μπορεί ο κόσμος μας να μην είχε ξεστρατίσει τόσο στην ασέβεια». Και η τελική άποψή του για τη σημερινή κατάσταση στο χώρο της νεολαίας : «ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΙ ΤΗΣ ΧΘΕΣ, ΕΠΕΣΑΝ Σ’ ΕΝΑΝ ΑΚΡΙΤΟ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥΣ. Τ’ ΑΦΗΣΑΝ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΑΚΥΒΕΡΝΗΤΑ, ΕΚΕΙ ΠΟΥ ΘΑ ’ΠΡΕΠΕ ΜΕ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΝΑ ΧΑΛΑΡΩΣΟΥΝ ΤΑ ΓΚΕΜΙΑ»
Και άλλος ορισμός από το ίδιο δοκίμιο: «Ο σεβασμός είναι άγραφος νόμος, μια τάξη αναγκαία για την ισορροπία της ζωής, εξασφαλίζει την ομαλή διαδοχή, οργανώνει εσωτερικά τον καινούργιο κι ορμητικό φορέα της» = ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ όλων των επιμέρους χαρακτηριστικών που αποδίδονται στο σεβασμό με αυτόν τον ορισμό.-
Στο δοκίμιο «Τα παιδιά με τα κλωνάρια» ο Τερζάκης, ώριμος αυτός πλέον, βλέπει τη νέα γενιά να παίρνει σωστή στάση στο θέμα του σεβασμού. Μια στάση που επηρεάζεται βέβαια από την περιρρέουσα κοινωνική ατμόσφαιρα του αντιηρωισμού, της αναζήτησης του ουσιαστικού, της αμφισβήτησης των καθιερωμένων. Έτσι παρά τη διαφαινόμενη πικρία του για την έλλειψη κάποιας ευλάβειας των νέων στους κουρασμένους της ζωής, ο Τερζάκης έχει την ειλικρίνεια και το θάρρος να καταγγείλει την υποκρισία, τη φοβία και τη μωρία της γενιάς του πάνω στο θέμα του σεβασμού. Ο στοχασμός του είναι και πρόβλεψη και μήνυμα: στο μέλλον ο σεβασμός, αλλά και η εκτίμηση και ο θαυμασμός, δεν θα είναι ούτε αυτονόητα ούτε επιβαλλόμενα από κάποιες δήθεν αυθεντίες. Αντίθετα θα εμπνέονται από το κύρος, την ευθύνη και την αξιοσύνη των φορέων τους. Δάσκαλοι, ηγέτες, γονείς πρέπει να δείξουν πια την αρετή τους με την αρχαία σημασία του όρου. Πρέπει ακόμη να είναι έτοιμοι να δεχτούν την κριτική για την ποιότητα του έργου τους από τους ίδιους τους νέους, γιατί οι νέοι μπήκαν πλέον ενεργά στη ζωή και μετέχουν σε όλες τις διαδικασίες της, επειδή πασχίζουν «ν’ ανασυντάξουν τον κόσμο»


Η κρισιμότητα της νεανικής ηλικίας
Είναι ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΗ διότι: σ’ αυτή την ηλικία ο άνθρωπος διαμορφώνει ουσιαστικά την προσωπικότητά του. Στη διάρκεια της εφηβείας συντελούνται και οι έντονες σωματικές αλλαγές που συχνά συνοδεύονται από προβλήματα επικοινωνίας, νευρικότητα, ανασφάλεια, μελαγχολία κ.ά.
Παράλληλα με τη σωματική ανάπτυξη ο νέος αναπτύσσεται και ωριμάζει συναισθηματικά. Η συναισθηματική ωρίμανση όμως συντελείται τις περισσότερες φορές με εντάσεις που έχουν τη βάση τους στα παρακάτω τρία κυρίαρχα προβλήματα της εφηβείας: χειραφέτηση από τους γονείς, σχέσεις με το άλλο φύλο, πρόβλημα επαγγελματικής αποκατάστασης.
Είναι ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΗ διότι: σ’ αυτή την ηλικία θα βρεθεί ο άνθρωπος μπροστά σε διλήμματα και θα πρέπει να πάρει σοβαρές αποφάσεις για θέματα που εν πολλοίς θα καθορίσουν όλη την υπόλοιπη ζωή του. Η επιλογή του επαγγέλματος είναι ένα από αυτά τα θέματα: η επιλογή επαγγέλματος, όπως είναι φυσικό, είναι μια πολύ δύσκολη απόφαση, και καθορίζεται από πολλούς παράγοντες, οι οποίοι πολλές φορές δεν είναι βέβαιο ότι οδηγούν σε σωστές εκτιμήσεις. Οι παράγοντες αυτοί είναι και υποκειμενικοί (κλίσεις, ενδιαφέροντα, δεξιότητες κ.ά.) και αντικειμενικοί (αγορά εργασίας, συνθήκες εργασίας, επαγγελματικές προοπτικές κ.ά.)


Προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι νέοι την περίοδο της εφηβείας
Η εφηβεία είναι ιδιαίτερα κρίσιμη ηλικία επειδή αυτή την περίοδο οι νέοι εκτίθενται σε πολλούς κινδύνους και αντιμετωπίζουν πολλά προβλήματα. Το παρορμητικό του χαρακτήρα τους, η απειρία και η ανωριμότητα, η απερισκεψία και η επιπολαιότητα, τους κάνει αρκετά ευάλωτους σε κινδύνους όπως: ναρκωτικά, διαφθορά, εγκληματικότητα, χουλιγκανισμός, ένταξη σε περιθωριακές ομάδες με αμφιλεγόμενη συμπεριφορά ή ιδεολογία.
Όλα αυτά έχουν να κάνουν με το γενικότερο θέμα της διαπαιδαγώγησης και του προσανατολισμό της νεολαίας.


Παιδεία, πρότυπα και αξίες και ο ρόλος τους στη διαμόρφωση του χαρακτήρα τους
Το πρόβλημα της διάπλασης του χαρακτήρα και της διαμόρφωσης της προσωπικότητας των νέων έτσι ώστε να είναι ικανοί ν’ αντιμετωπίζουν προβλήματα της ηλικίας τους αλλά και της ζωής, υπήρχε σ’ όλες τις εποχές. Στις μέρες μας όμως είναι οξύτερο διότι οι γρήγορες εξελίξεις σ’ όλους τους τομείς αλλάζουν διαρκώς τις συνθήκες της ζωής με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν κάποιες κοινές σταθερές αξιών στις οποίες να βασιστεί η διάπλαση του χαρακτήρα τους. Σήμερα, σύμφωνα με τους μελετητές, υπάρχει ένα ιδεολογικό κενό και μια σύγχυση. Ή δεν υπάρχουν πρότυπα ικανά να καθοδηγήσουν σωστά τους νέους ή αυτά που ασπάζονται οι νέοι δεν έχουν πάντοτε θετικά στοιχεία. Αντίθετα μάλιστα η κοινωνία τους δίνει πολλά αρνητικά παραδείγματα αδικίας, εκμετάλλευσης, βίας ανηθικότητας που όπως είναι φυσικό τους επηρεάζουν.
Ο ρόλος της παιδείας που παρέχεται στους νέους από φορείς εκπαίδευσης (οικογένεια, εκπαίδευση) είναι καθοριστικός




Ένταξη νέων στην κοινωνική και πολιτική ζωή
Σημαντικό θέμα είναι και η προσαρμογή των νέων και η συνακόλουθη ένταξή τους στην κοινωνική και πολιτική ζωή (= κοινωνικοποίηση, πολιτικοποίηση). Ειδικά σήμερα παρουσιάζονται πολλά προβλήματα σ’ αυτό το θέμα. Οι σύγχρονες συνθήκες αφήνουν ελάχιστα περιθώρια στους νέους να παρεμβαίνουν και να διαμορφώνουν τη ζωή τους όπως θα ήθελαν. Αποφάσεις, καθήκοντα, νόμοι επιβάλλονται από τις ανάγκες εκτέλεσης προγραμμάτων και εξυπηρέτησης συμφερόντων. Οι πολίτες στη σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη κοινωνία, πρέπει να εκτελούν υποχρεωτικά αποφάσεις που άλλοι παίρνουν για λογαριασμό τους. Γι’ αυτό οι νέοι, που θέλουν να έχουν λόγο για όσα γίνονται και τους αφορούν, δυσκολεύονται να συμβιβαστούν με μια τέτοια κατάσταση και πολλές φορές αντιδρούν.


Χάσμα γενεών: ορισμός και κάποια γενικά στοιχεία
Με τον όρο ΧΑΣΜΑ ΤΩΝ ΓΕΝΕΩΝ υποδηλώνονται οι μεγάλες διαφορές που χωρίζουν την εκάστοτε γενιά των ωρίμων με τη γενιά των νέων και υπονοούνται οι μεταξύ τους συγκρούσεις. Οι διαφορές αυτές έχουν να κάνουν με αντιλήψεις για τον κόσμο και τη ζωή, με αξίες και ιδανικά και με συμπεριφορές που απορρέουν από τα παραπάνω.
Το φαινόμενο είναι παλιό και οφείλεται, σύμφωνα με τους ειδικούς, στο ότι η φύση του νέου είναι διαφορετική απ’ αυτή του ώριμου και στο γεγονός ότι οι κοινωνικές συνθήκες στις οποίες μεγαλώνει η κάθε γενιά είναι λίγο πολύ διαφορετικές. Από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη μέχρι σήμερα έχει γίνει πολύς λόγος για το όλο θέμα. Πολύ χαρακτηριστικό και το παράδειγμα του Αριστοφάνη, που στην κωμωδία του ΝΕΦΕΛΑΙ, κάνει λόγο για ανάρμοστη συμπεριφορά των νέων προς τους μεγαλύτερους.
Η πιο ήπια μορφή με την οποία παρουσιάζεται το φαινόμενο είναι οι διαφωνίες ανάμεσα στις δύο γενιές. Οι διαφωνίες αυτές αφορούν σε θέματα ηθικής, πολιτικής, αγωγής και κοινωνικών αντιλήψεων. Οι ώριμοι συνήθως κατηγορούν τους νέους ως ανεύθυνους, επιπόλαιους και οκνηρούς, ενώ οι νέοι με τη σειρά τους θεωρούν τους μεγάλους υποκριτές, αυταρχικούς και αντιδραστικούς. Οι αλληλοκατηγορίες είναι το πρώτο στάδιο της έντασης που δημιουργείται μεταξύ τους και στο βαθμό που η επικοινωνία και η συνεννόηση μεταξύ τους γίνεται δύσκολη, μπορούμε να περάσουμε και στο δεύτερο στάδιο.
Η πιο ακραία μορφή με την οποία μπορεί να εκδηλωθεί το χάσμα είναι η σύγκρουση και η οριστική ρήξη των σχέσεων τους. Αυτό μπορεί να συμβεί όταν οι μεγάλοι από θέση ισχύος, καταφεύγουν στον αυταρχισμό και οι νέοι με τη σειρά τους αντιδρούν δυναμικά καταφεύγοντας σε ανταρσίες. Βέβαια τις περισσότερες φορές βρίσκεται μια μέση οδός διαλόγου και συνεννόησης.


Αιτίες που οδηγούν σε σύγκρουση τις δύο γενιές
Η σύγκρουση ανάμεσα στην παλιά και τη νέα γενιά είναι, κατά βάθος, η αιώνια σύγκρουση του παλιού με το καινούργιο, του παρελθόντος με το παρόν, της συντήρησης με την πρόοδο, εκφρασμένη από τους φορείς των στοιχείων αυτών, δηλαδή τους μεγάλους και τους νέους
Επομένως τα βαθύτερα αίτια θα πρέπει να τα αναζητήσουμε στην ίδια τη φύση του νέου και του ώριμου και στις διαφορετικές συνθήκες στις οποίες αυτοί έζησαν και ζουν, επειδή από αυτές δέχονται ανάλογες επιδράσεις και διαμορφώνουν τις ιδέες, τις αξίες και τον τρόπο ζωής τους.
Για παράδειγμα έντονη διάσταση απόψεων μπορεί να προκύψει σε θέματα συμπεριφοράς από τη διαφορετική ιδεολογία για τον τρόπο ζωής και τις αξίες στις οποίες πρέπει να πιστεύουμε. Ο νέος συνήθως δεν δέχεται άκριτα την κοινωνικά αποδεκτή συμπεριφορά, γιατί την θεωρεί προσποιητή και υποκριτική και γι’ αυτό το λόγο αδιαφορεί για την κοινή γνώμη. Αντίθετα αυτά μετρούν πολύ για τους πιο συνετούς ώριμους. Άλλος ένας παράγοντας που οδηγεί σε διάσταση και επομένως σε προστριβές είναι το γεγονός ότι οι νέοι προσαρμόζονται πιο εύκολα στις αλλαγές που συντελούνται με γρήγορους ρυθμούς στην εποχή μας εξαιτίας των τεχνολογικών επιτευγμάτων, ενώ αντίθετα οι μεγαλύτεροι επειδή δυσκολεύονται να προσαρμοστούν σε νέες συνθήκες, τις απορρίπτουν χωρίς δεύτερη κουβέντα.
Βασικά στοιχεία για να συντελεστεί η προσέγγιση είναι η ευθύτητα και η ειλικρίνεια κι από τις δύο πλευρές, ο ρεαλισμός και η αμοιβαία εμπιστοσύνη και φυσικά ο διάλογος
Να διαβαστεί προσεκτικά το κείμενο «ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΔΥΟ ΓΕΝΕΩΝ: Προσπάθεια για κάποια συνεννόηση», του Ε.Π. Παπανούτσου από τον Ημερήσιο Τύπο, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 66, στο οποίο αντιπαρατίθενται οι απόψεις ενός νέου ανθρώπου και ενός ώριμου συγγραφέα και να αποδοθούν περιληπτικά οι απόψεις των δύο πλευρών
Να διαβαστεί προσεκτικά το κείμενο «ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ», του Μανόλη Ανδρόνικου, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 62 και να απαντηθούν (προφορικά) τα τρία πρώτα ερωτήματα του σχολικού βιβλίου από τη σελ. 64: ΕΡΩΤΗΣΗ: Σε ποιες κατηγορίες χωρίζει τους ώριμους ανθρώπους ο συγγραφέας όσον αφορά τη στάση τους απέναντι στους νέους; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά κάθε στάσης και ποιο το κοινό τους στοιχείο; Γιατί θεωρεί και τις δύο στάσεις ανεπαρκείς απέναντι στα προβλήματα των νέων ανθρώπων; 2η ΕΡΩΤΗΣΗ: Ποια στάση θεωρεί ο συγγραφέας ως την πιο ενδεδειγμένη απέναντι στους νέους; Με ποιες προϋποθέσεις μπορεί να υλοποιηθεί η στάση αυτή; 3η ΕΡΩΤΗΣΗ: Σε ποιους ανθρώπους και γιατί ο συγγραφέας διακρίνει μια ιδιαίτερη ικανότητα άρα και ευθύνη, να προσφέρουν βοήθεια στους νέους;


Αμφισβήτηση των νέων: οι αντιφάσεις του σημερινού πολιτισμού υποθάλπουν τα φαινόμενα αμφισβήτησης και άρνησης των πάντων
Ο πολιτισμός μας σήμερα χαρακτηρίζεται από την εκπληκτική ανάπτυξη της τεχνολογίας και των επιστημών, από αφθονία αγαθών και υλικό ευδαιμονισμό, τα δημοκρατικά πολιτεύματα έχουν κυριαρχήσει στις δυτικές κοινωνίες και οι διακηρύξεις για ισότητα και δικαιοσύνη για ίσες ευκαιρίες στη γνώση και την εργασία είναι στην ημερήσια διάταξη. Από την άλλη πλευρά όμως το φυσικό περιβάλλον καταστρέφεται ανεπανόρθωτα και ο πλανήτης Γη κινδυνεύει, ο υπερκαταναλωτισμός που έχοντας εξαντλήσει τα όρια του οδηγεί τον άνθρωπο στην αλλοτρίωση συμβαδίζει με μια άνευ προηγουμένου οικονομική κρίση που απειλεί να τινάξει στον αέρα ολόκληρο το δυτικό εποικοδόμημα. Αν σ’ όλα αυτά προσθέσουμε τα φαινόμενα αναξιοκρατίας και ανηθικότητας, την αναβίωση του ρατσισμού και την ανεργία που καλπάζει ειδικά στους νέους, θα έχουμε ένα εκρηκτικό μείγμα λίγο πριν την έκρηξη.
Όλα τα παραπάνω συνθέτουν τον πολιτισμό μας που όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό είναι γεμάτος με αντιφάσεις. Άμεσο αποτέλεσμα αυτών των αντιφάσεων είναι να κλονίζεται η πίστη των ανθρώπων σ’ αυτόν τον πολιτισμό και στις κοινωνίες που τον εκφράζουν. Έτσι, αρχίζουν όλοι λίγο πολύ και οι νέοι περισσότερο από όλους ν’ αμφισβητούν το κατεστημένο του πολιτισμού μας, που διαιωνίζει τις αντιφάσεις αυτές. Δηλαδή, δεν παραδέχονται το κύρος ή την αξία των κοινωνικών και των πολιτικών θεσμών, αμφισβητούν τις ιδεολογίες που είναι σύμφυτες με το παρόν κοινωνικό σύστημα και όλο και πιο συχνά φτάνουν έως την άρνηση των πάντων: της γνώσης, των προσώπων κλπ. Η αμφισβήτηση αυτή κλιμακώνεται από την απλή έκφραση διαφωνίας ως την απόρριψη, το μηδενισμό και τη ρήξη.
Αν δούμε ιστορικά το φαινόμενο της αμφισβήτησης, θα διαπιστώσουμε ότι τις περισσότερες φορές ήταν συνδεδεμένο με την θέληση των ανθρώπων να βρουν λύσεις για την εξάλειψη των αντιφάσεων του πολιτισμού. Πολλές φορές μάλιστα οι «αμφισβητίες» ήταν επαναστάτες και καινοτόμοι, που κόντρα στο κατεστημένο και στις άλλες δυσκολίες της εποχής τους, αγωνίζονταν να γκρεμίσουν αντιλήψεις και καταστάσεις αναχρονιστικές. Το μένος που είχε η συντηρητική συνήθως κοινωνία εναντίον τους μετατρέπονταν συχνά σε διώξεις και σε ακραίες περιπτώσεις έφτανε ως την παραδειγματική τιμωρία. Για παράδειγμα στο Μεσαίωνα θα καίγονταν στην πυρά όποιος τολμούσε να είναι αντίθετος στα δόγματα της κυρίαρχης ιδεολογίας που τότε την έκφραζε το κατεστημένο της εκκλησίας. Ακόμα και στο χώρο της επιστήμης η αμφισβήτηση ήταν δύσκολη. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Αϊνστάιν που, επειδή η θεωρία της σχετικότητας γκρέμιζε τις μέχρι τότε αντιλήψεις για τη φυσική και τον κόσμο, κατηγορήθηκε από το Ναζί ως ανατρεπτικός και μπήκε πρώτος στη λίστα των ανθρώπων που έπρεπε να πεθάνουν, ενώ η θεωρία του καταδικάστηκε. Γι’ αυτό πολλοί, είτε από φόβο είτε από απογοήτευση, σιωπούν μπροστά στα προβλήματα και τις αντινομίες του πολιτισμού μας πιστεύοντας πως τελικά τίποτα δεν μπορεί ν’ αλλάξει.
Για να μπορέσει, επομένως, κάποιος να αμφισβητήσει το κατεστημένο του πολιτισμού μας, πρέπει να είναι επαναστάτης και καινοτόμος. Πρέπει να έχει ανεπτυγμένη ευαισθησία, κυρίως σε ζητήματα δικαιοσύνης και ελευθερίας, και να έχει τη δύναμη να οραματιστεί έναν κόσμο καλύτερο, χωρίς να φοβάται τις όποιες συνέπειες. Αυτά τα χαρακτηριστικά τα έχουν σε μεγαλύτερο βαθμό συνήθως οι νέοι. Γι’ αυτό τους βλέπουμε συχνά να διαφωνούν, να κατακρίνουν το άδικο, να διαμαρτύρονται και να πρωτοστατούν σε δυναμικές εκδηλώσεις.
Το Πολυτεχνείο, ο Μάης του 68 ήταν εκδηλώσεις που έδειχναν την αμφισβήτηση του κοινωνικού κατεστημένου από τους νέους. Δεν ήταν όμως οι μόνες. Σε διάφορες ιστορικές περιόδους, και ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης και μεταβατικές, αναπτύχθηκαν έντονα κοινωνικά φαινόμενα αμφισβήτησης, στα οποία πρωτοστάτησαν νέοι άνθρωποι ή με νέες αντιλήψεις. Άλλοτε αυτά πήραν τη μορφή προσωπικής ή ομαδικής διαμαρτυρίας και άλλοτε εξελίχθηκαν σε πνευματικά και κοινωνικά κινήματα. Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από πολλούς μεταβατική, και τα στοιχεία που φανερώνουν ότι ο πολιτισμός μας διέρχεται κρίση είναι πολλά. Γι’ αυτό οι νέοι τον αμφισβητούν σε όλες σχεδόν τις εκφράσεις του.


Τι συγκεκριμένα αμφισβητούν οι σημερινοί νέοι: α] την εκπαίδευση
Πρώτα απ’ όλα, όπως δείχνουν οι πράξεις τους, αμφισβητούν το εκπαιδευτικό σύστημα. Το μέλλον των νέων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την εκπαίδευση που τους παρέχεται. Στην εποχή μας, όμως, διαπιστώνεται ότι η παιδεία μας δεν εκπληρώνει επαρκώς τους στόχους της, να καλλιεργήσει δηλαδή τους νέους, να τους κάνει δημιουργικούς ανθρώπους και να τους βοηθήσει να αποκατασταθούν επαγγελματικά. Το περιεχόμενο σπουδών δεν ανταποκρίνεται πάντα στις απαιτήσεις της σύγχρονης ζωής, αρκετοί διδάσκοντες δεν διαθέτουν την επιστημονική και διδακτική επάρκεια και δεν γνωρίζουν καλά τις ιδιαιτερότητες και τα προβλήματα των νέων, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να προσελκύσουν το ενδιαφέρον τους. Επιπλέον, και η κατάσταση σε αρκετά σχολικά κτήρια είναι κακή, υπάρχουν ελλείψεις σε απαραίτητα εκπαιδευτικά μέσα και κατάλληλα βιβλία. Για όλους αυτούς τους λόγους η εκπαίδευση απωθεί τους νέους, που αντιδρούν και επιζητούν τη βελτίωσή της συχνά με δυναμικό τρόπο.


β] Αμφισβητούν επίσης το πολιτικό σύστημα και τους πολιτικούς
Για την κακή κατάσταση της παιδείας ευθύνονται οι εκάστοτε κυβερνήσεις και γενικά η πολιτική ηγεσία του τόπου, οπότε τα πυρά της αμφισβήτησης των νέων στρέφονται και εναντίον της πολιτικής οργάνωσης. Και δεν είναι μόνο αυτός ο λόγος. Βλέποντας την αναξιοκρατία και τους πολιτικούς που εκλέγονται στην εξουσία να ενδιαφέρονται περισσότερο για την ικανοποίηση των προσωπικών φιλοδοξιών και συμφερόντων τους, περισσότεροι από οκτώ στους δέκα νέους, όπως δείχνουν οι στατιστικές, δηλώνουν αποστροφή για την πολιτική και τους πολιτικούς. Ζητάνε έναν κόσμο με ισότητα και δικαιοσύνη. Αντί γι’ αυτό βλέπουν έναν κόσμο γεμάτο κοινωνικές ανισότητες και διακρίσεις, στον οποίο αντιμετωπίζουν πολλά έντονα προβλήματα, που αντί να βρίσκουν κάποια λύση διαρκώς οξύνονται.


γ] Αμφισβητούν τους μεγαλύτερους, τους γονείς και τους δασκάλους τους
[βλέπε σχετικό υλικό παραπάνω στην ενότητα ΧΑΣΜΑ ΓΕΝΕΩΝ]


δ] Η αμφισβήτηση των αξιών από τους εφήβους
Χαρακτηριστικό της εφηβικής ηλικίας είναι η δυσπιστία και η αμφισβήτηση των παραδοσιακών αξιών και αρχών και η έντονη κριτική τους. Και η αμφισβήτηση αυτή των αξιών από τον έφηβο σήμερα γίνεται ακόμη πιο δραματική γι’ αυτόν εξαιτίας της ταχύτατης μεταβολή και αλλαγής των αξιών και της μη σταθερότητάς τους, όπως στο παρελθόν. Κριτικάρει τους πάντες και τα πάντα. Αμφισβητεί τις αντιλήψεις και τις πεποιθήσεις των ωρίμων, τις παραδόσεις και τις ηθικές αξίες της εποχής του. Η αμφισβήτηση των παραδοσιακών αξιών εκ μέρους του εφήβου οφείλεται στη μεγάλη ηθική και διανοητική αμηχανία, που περνά σ’ αυτή την ηλικία. Η αδυναμία προσαρμογής στην πραγματικότητα της ζωής είναι αποτέλεσμα ενός νεανικού ιδεαλισμού, που είναι φυσιολογικός για αυτή την ηλικία. Θεωρείται μάλιστα ως εκδήλωση ψυχικής υγείας αφού, σύμφωνα με τους ειδικούς, η εφηβεία είναι η περίοδος της ονειροπόλησης και της κυοφορίας νέων ιδεών, απόψεων, ανακαλύψεων κλπ.


ε] Αμφισβητούν και τη θρησκεία
Χαμένοι μέσα σε τόσες αντιφάσεις και απογοητεύσεις, θα περίμενε κανείς από τους νέους, αφού δεν ελπίζουν πια στην καλή θέληση των ανθρώπων για την επίλυση των προβλημάτων τους, να στραφούν στη θρησκεία και στην εκκλησία ως μόνη διέξοδο. Όμως, κι αυτή είναι υπό αμφισβήτηση. Τα δόγματα και οι πολλές αναχρονιστικές αντιλήψεις δεν ταιριάζουν πάντοτε με τις διαθέσεις των σημερινών νέων. Αυτό σε συνδυασμό με την υποκρισία και την απόσταση λόγων και πράξεων πολλών εκπροσώπων της θρησκείας κάνουν πολλούς νέους να την αποστρέφονται.


Η αμφισβήτηση των νέων είναι δικαιολογημένη, αλλά δεν είναι πάντα γόνιμη και αποτελεσματική
Μέσα σ’ έναν πολιτισμό όπως το δικό μας, που περνάει κρίση, θα ήταν αδικαιολόγητο να μην υπάρχουν αμφισβητίες. Αλίμονο στον άνθρωπο, ιδιαίτερα το νέο, που βλέπει τόσες αντιφάσεις και μένει παθητικός παρατηρητής. Βέβαια, τις περισσότερες φορές οι νέοι δεν αντιδρούν και δεν επαναστατούν ενάντια σε κάτι συγκεκριμένο. Κατηγορούν και αμφισβητούν γενικά και αόριστα το κάθε τι, χωρίς να έχουν εντοπίσει με ακρίβεια το γιατί ή τι ακριβώς φταίει. Είναι δηλαδή «οι επαναστάτες χωρίς αιτία». Αιτία, όμως, υπάρχει και είναι πολύ σοβαρή. Απλώς η πολυπλοκότητα της σημερινής κοινωνίας κάνει δυσδιάκριτες τις αιτίες που δημιουργούν τα προβλήματα όχι μόνο στους νέους, αλλά και στους μεγάλους. Όταν, λοιπόν, οι περισσότεροι μεγάλοι δεν μπορούν να καταλάβουν γιατί υπάρχουν τόσες αντιφάσεις στον πολιτισμό μας, πώς είναι δυνατόν να καταλάβουν οι νέοι, που τους λείπει η πείρα και η ωριμότητα;
Επομένως, είναι μάλλον λογικό που οι ενέργειες των νέων που απορρέουν από την αμφισβήτησή τους, να μην είναι πάντα δημιουργικές και να μην στοχεύουν άμεσα στην επίλυση των προβλημάτων. Όπως είναι φυσιολογικό και πολλές φορές αναμενόμενο που οι νέοι ενεργούν σπασμωδικά, ενάντια σ’ ό,τι βρουν μπροστά τους και όχι απαραίτητα ενάντια σ’ εκείνο που πραγματικά φταίει. Όσο θα παραμένουν άλυτα και θα χρονίζουν σοβαρά προβλήματα που ταλανίζουν τους νέους, τόσο θα είναι δικαιολογημένη η αντίδρασή τους και οι αγώνες τους για έναν καλύτερο κόσμο όποια μορφή κι αν παίρνουν. Οι αντιδράσεις αυτές των νέων μπορεί να είναι ανοργάνωτες, μπορεί να φτάνουν σε υπερβολές και σε ακρότητες ή να συνοδεύονται συχνά από αντικοινωνικά φαινόμενα που δεν οδηγούν πουθενά, ωστόσο κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι η αμφισβήτηση τους σε κάθε τι το καθιερωμένο δεν έχει κάποια βάση.


πρόταση για ΠΑΡΑΓΩΓΗ κειμένου
«Ζούμε σε μια εποχή η οποία χαρακτηρίζεται από πολλούς ως παράλογη. ΟΙ νέοι συχνά καυτηριάζουν τα κακώς κείμενα και αμφισβητούν αξίες και θεσμούς. Να παρουσιάσετε παραδείγματα που πιστοποιούν το παράλογο του κόσμου μας και που αποτελούν πόλους αμφισβήτησης των νέων. Πως χαρακτηρίζετε την αμφισβήτηση των σημερινών νέων: είναι άγονη ή συνοδεύεται από τα υψηλά εκείνα οράματα, που είναι ικανά να αναδημιουργήσουν τον κόσμο μας;»


Άρθρα, δοκίμια ή επιφυλλίδες σχετικά με τους ΝΕΟΥΣ και τα ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ τους (που πρέπει να μελετηθούν)
 ΤΑ ΗΘΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ και τα ΗΘΗ ΤΩΝ ΓΕΡΟΝΤΩΝ αποσπάσματα από τη Ρητορική του Αριστοτέλη, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 58 και 60 αντίστοιχα [βλέπε παραπάνω εργασίες]
 ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ, απόσπασμα κειμένου από την «ΠΑΙΔΕΙΑ ή ΥΠΝΟΠΑΙΔΕΙΑ του Μανόλη Ανδρόνικου, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 64
 ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΔΥΟ ΓΕΝΕΩΝ: Προσπάθεια για κάποια συνεννόηση, κείμενο του Ε.Π. Παπανούτσου από τον Ημερήσιο Τύπο, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 66 [Άσκηση περίληψης]
 Ο ΤΖΟΝ ΓΚΛΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΜΜΟΡΙΕΣ ΑΝΗΛΙΚΩΝ, κείμενο του Αντώνη Λιάκου από τον ημερήσιο Τύπο, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 71
 ΠΑΡΑΙΝΕΣΕΙΣ ΕΝΟΣ ΠΑΤΕΡΑ ΤΟΥ ΚΑΙΡΟΥ ΜΑΣ, από τα ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ του Γιώργου Θεοτοκά, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 78 [ΕΡΓΑΣΙΑ: ποιες είναι οι συμβουλές που δίνει ο πατέρας στο γιο και ποιους τομείς της ζωής αφορούν κυρίως; Να τις αξιολογήσετε αφού βάλετε τον εαυτό σας στη θέση του γιου]
 ΕΡΩΤΑΣ: Η ΤΡΑΧΕΙΑ ΜΑΘΗΤΕΙΑ, αποσπάσματα από τα ΓΡΑΜΜΑΤΑ Σ’ ΕΝΑ ΝΕΟ ΠΟΙΗΤΗ, του Ράινερ Μαρία Ρίλκε, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 82 [ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ: τι προσφέρει ο έρωτας στην ολοκλήρωση του ατόμου, τι κινδυνεύει να χάσει ο νέος άνθρωπος, όταν ρίχνεται βιαστικά στις απολαύσεις του έρωτα;]
 ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ (πληροφοριακό υλικό), Πειστικός Λόγος τεύχος Β Σπ. Κούτρα σελ. 35
 ΝΕΟΙ, ΧΑΣΜΑ ΓΕΝΕΩΝ, ΠΡΟΤΥΠΑ, ΟΜΑΔΕΣ ΟΜΗΛΙΚΩΝ (πληροφοριακό υλικό), Πειστικός Λόγος τεύχος Α Σπ. Κούτρα σελ. 55,77,88
 ΜΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΟΥ ΜΙΣΕΙ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ ΤΗΣ άρθρο από τον ημερήσιο τύπο - ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΑΝΥΠΑΚΟΗΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΔΙΑΨΕΥΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΔΟΚΙΩΝ ΤΟΥΣ άρθρο από τον ημερήσιο τύπο - ΝΕΟΙ ΖΗΣΤΕ ΤΑ ΠΑΘΗ ΣΑΣ συμβουλές ενός σοφού δάσκαλου προς τους νέους - ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΤΑ ΚΛΩΝΑΡΙΑ δοκίμιο του Άγγελου Τερζάκη για το χάσμα των γενεών και το θέμα του σεβασμού – Όλα τα παραπάνω είναι αναρτημένα στο Ιστολόγιο (blog): ΙΣΤΟΡΙΕΣ λέξεων με αρχή μέση και ΓΑΜΑ Λυκείου http://ta4mx.blogspot.com/ (αναζήτηση στο ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ άρθρων, δοκιμίων κλπ)


Κριτήρια αξιολόγησης (με ερωτήσεις και θέματα εξέτασης αντίστοιχα των πανελλαδικών εξετάσεων)
 ΝΕΟΙ του ΚΑΙΡΟΥ ΜΑΣ (διάγραμμα και κριτήριο αξιολόγησης), Έκφραση έκθεση για όλες τις τάξεις του Λυκείου Σπ. Κούτρα σελ. 39
 ΧΑΣΜΑ ΤΩΝ ΓΕΝΕΩΝ (διάγραμμα και κριτήριο αξιολόγησης), Έκφραση έκθεση για όλες τις τάξεις του Λυκείου Σπ. Κούτρα σελ. 52
 ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ (διάγραμμα και κριτήριο αξιολόγησης), Έκφραση έκθεση για όλες τις τάξεις του Λυκείου Σπ. Κούτρα σελ. 239
 ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ ΠΡΟΚΑΤΑΛΗΨΕΙΣ (θέματα για συζήτηση και κριτήρια αξιολόγησης), Έκφραση έκθεση Β΄ Λυκείου Αλεξάνδρα Στράτου σελ. 212
 ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ και ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ (ενημερωτικό υλικό και κριτήρια αξιολόγησης), Έκφραση έκθεση Β΄ Λυκείου Δημ. Λούλου σελ. 169 και 177
 ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ (ενημερωτικό υλικό και κριτήριο αξιολόγησης), Έκφραση έκθεση Β΄ Λυκείου Δημ. Λούλου σελ. 117