Τρίτη, 18 Ιανουαρίου 2011

ΔΟΚΙΜΙΟ ή ΑΡΘΡΟ (κείμενα για άσκηση και υποδειγματική απάντηση)

ΑΣΚΗΣΗ: δοκίμιο ή άρθρο; Να εντάξετε τα κείμενα που σας δίνονται σε μια από τις δύο κατηγορίες και να δικαιολογήσετε την επιλογή σας



1ο ΚΕΙΜΕΝΟ: Προμηθέας ή μαθητευόμενος μάγος
       Η συμβολή της τεχνολογίας υπήρξε αποφασιστική για την οργάνωση των κοινωνιών και την ανάπτυξη του πολιτισμού. Χάρη σ’ αυτήν, ο άνθρωπος μιμείται τη φύση, και στη συνέχεια την αλλάζει προς το συμφέρον του. «Τροποποιώντας» όμως τη φύση, δρομολογεί μια ολόκληρη σειρά από επιμέρους τεχνικές, που λίγο πολύ προκύπτουν αναγκαστικά η μία από την άλλη. Καλλιεργώντας τη γη και εκτρέφοντας ζώα, γίνεται ο ίδιος παραγωγός της τροφής του και δεν περιορίζεται, όπως παλιότερα, να την παραλαμβάνει έτοιμη από τη φύση. Οι δραστηριότητες όμως αυτές επιβάλλουν τη μεταφορά υλικών, και η τελευταία προϋποθέτει την ύπαρξη δρόμων και πλοίων. Οι πολλές τεχνικές δραστηριότητες συνεπάγονται κοινωνική οργάνωση, καταμερισμό της εργασίας και δημιουργία των επαγγελματικών συντεχνιών, ενώ η συσσώρευση πλούτου επιτρέπει την ανάδειξη μιας άρχουσας αριστοκρατίας.
      Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η τεχνολογία ως διαδικασία αξιοποίησης επιτευγμάτων της επιστήμης έχει πετύχει αποτελέσματα θεαματικά. Απάλλαξε τον άνθρωπο από τον εξοντωτικό, χρονοβόρο και εξευτελιστικό μόχθο, έθεσε στη διάθεσή του μηχανές και συσκευές που του απλουστεύουν τη ζωή, του εξασφάλισε τροφή, ενδυμασία και κατοικία, του επέτρεψε να επικοινωνεί σε ελάχιστο χρόνο σχεδόν με κάθε σημείο του πλανήτη, του παρέτεινε τη μέση διάρκεια ζωής, του εξασφάλισε ποικίλες μορφές ψυχαγωγίας, έδωσε ώθηση στην πνευματική δημιουργία και στη βελτίωση της εκπαίδευσης και, γενικότερα, του δημιούργησε τις προϋποθέσεις για μια ανώτερη, ποιοτικά ζωή.
      Υπάρχει όμως και η άλλη όψη του νομίσματος. Πρόκειται για τις δυσμενείς επιπτώσεις από την άναρχη ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας. Τα σύγχρονα τεχνικά μέσα επέτρεψαν στη μηχανή να υποκαταστήσει τον άνθρωπο, με αποτέλεσμα τη διόγκωση της ανεργίας. Ο πολλαπλασιασμός και η διάδοση σύγχρονων όπλων και, ιδιαίτερα, μέσων μαζικής καταστροφής αποτελούν μόνιμο εφιάλτη της ανθρωπότητας. Η συστηματική παραγωγή ολοένα και πιο εξελιγμένων επιτευγμάτων ενισχύει το πνεύμα του καταναλωτισμού και επιβαρύνει σημαντικά τις οικονομίες των κρατών, που υποχρεώνονται να τα αγοράζουν καταβάλλοντας σοβαρά ανταλλάγματα. Και, βέβαια, δεν πρέπει να υποτιμηθεί και η δυνατότητα που τα σύγχρονα τεχνικά μέσα παρέχουν στον άνθρωπο να υποβαθμίζει ή και να καταστρέφει το φυσικό περιβάλλον σε πολύ μεγαλύτερη έκταση με πολύ μεγαλύτερη άνεση και σε πολύ λιγότερο χρόνο από ό,τι άλλοτε.
      Το χειρότερο είναι ότι η επιστήμη και η τεχνολογία, αντί να υπηρετούν τον άνθρωπο και να αναπτύσσονται σύμφωνα με τους δικούς του ορθολογικούς σχεδιασμούς, έχουν κατά κάποιο τρόπο αυτονομηθεί και ακολουθούν μια δική τους, μη αναστρέψιμη πορεία.
      Στον σύγχρονο μελετητή, δημιουργείται η εντύπωση ότι ο άνθρωπος δεν είναι πια ο Προμηθέας, που με την ευρηματικότητά του δάμασε τη φύση. Είναι μάλλον ο μαθητευόμενος μάγος, που εξαπέλυσε εωσφορικές δυνάμεις, τις οποίες αδυνατεί πλέον να τιθασεύσει, έστω κι αν αυτές στρέφονται συχνά εναντίον του. [Κυριάκου Κατσιμάνη, Προβλήματα Φιλοσοφίας]


2ο ΚΕΙΜΕΝO: «ΤΟ ΤΕΙΧΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΚΟΛΙΕΣ»
     Η μετακίνηση πληθυσμών από χώρες που βρίσκονται σε ανθρωπιστική κρίση και από το φτωχό Τρίτο Κόσμο προς Δυσμάς και βορράν, θα χαρακτηρίσει τον αιώνα που διανύουμε. Και τέτοια πλανητικής κλίμακας προβλήματα δεν επιδέχονται εύκολες, προσωρινές ή μεμονωμένες λύσεις. Ωστόσο, το μεταβαλλόμενο οικονομικοπολιτικό περιβάλλον μεταβάλλει και τα συμφέροντα και τις αντιλήψεις: πολλές χώρες προορισμού δεν είναι πλούσιες, βρίσκονται σε οικονομική κρίση. Άρα δεν μπορούν πια να απασχολήσουν τους μετανάστες, δεν μπορούν να τους ενσωματώσουν, δεν μπορούν καν να τους υποδεχθούν υπό ανθρώπινες συνθήκες.
     Η επισώρευση άνεργων, άεργων, φτωχών, άγλωσσων, σε μια χώρα ήδη πληττόμενη σφοδρά από ύφεση και ανεργία, δεν μπορεί να καταλήξει σε ευτυχές ανθρωπιστικό αποτέλεσμα. Η φτώχεια δεν αθροίζεται καν, πολλαπλασιάζεται• οι δοκιμαζόμενες υποδομές λυγίζουν από το επιπλέον βάρος ενάμισι ή και πλέον εκατομμυρίου ανθρώπων.
     Για την υπεράσπιση του υπάρχοντος κοινωνικού χώρου, τελούντος ήδη σε δεινή δοκιμασία, επιβάλλεται η προστασία του: από την υπερφόρτωση, την κατάρρευση, τα ανομικά φαινόμενα, τον ρατσισμό. Η φύλαξη των συνόρων, δηλαδή της εθνικής κυριαρχίας, είναι ένας από πολλούς τρόπους• άλλοι τρόποι πρέπει να αναζητηθούν επειγόντως σε διεθνή φόρα, με πειστικά και πιεστικά επιχειρήματα προς υποκριτές εταίρους και απρόθυμους γείτονες, με ουσιαστική διεθνή βοήθεια προς τις δοκιμαζόμενες χώρες που «διώχνουν» τους ανθρώπους τους, με εξορθολογισμό της ένταξης των εντάξιμων.
     Από την άλλη, η δημοκρατική κοινωνία οφείλει να αναστοχασθεί τους όρους και τα όρια της ασφάλειας, της ρητορικής και της πρακτικής της. Η ασφάλεια δεν μπορεί να αντιδιαστέλλεται δημαγωγικά απέναντι στην ελευθερία και τις θεμελιώδεις ανθρώπινες αξίες• πρέπει να συνυπάρχουν αρμονικά και ισοβαρώς, με διαρκή μέριμνα για τη διαφύλαξη των ελευθεριών και του αυτοσεβασμού. Το τείχος δεν πρέπει να γενικευτεί σαν μέσον πολιτικής πράξης, διότι, εκτός των άλλων, κανένα τείχος δεν μπορεί να ανακόψει τις ροές της ιστορίας. Το τείχος μπορεί να αποτρέψει μερικές χιλιάδες περιπατητές στα 12,5 χιλιόμετρα του Έβρου. Τίποτε άλλο». [ΠΗΓΗ ΝΙΚΟΣ ΞΥΔΑΚΗΣ, από την ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ.]


Στοιχεία για τη σωστή απάντηση
ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ:
Το πρώτο κείμενο «Προμηθέας ή μαθητευόμενο μάγος» είναι δοκίμιο, αντίθετα το κείμενο «ΤΟ ΤΕΙΧΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΚΟΛΙΕΣ» είναι άρθρο.
Και τα δύο έχουν τίτλο αλλά το πρώτο, όπως φαίνεται από την παραπομπή είναι απόσπασμα από ευρύτερο έργο του συγγραφέα με τίτλο ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ενώ το δεύτερο δημοσιεύτηκε αυτούσιο στον ημερήσιο τύπο (ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ)
Και οι δύο συγγραφείς θίγουν θέματα γενικότερου ενδιαφέροντος και απευθύνεται στο ευρύ κοινό («Η συμβολή της τεχνολογίας στην ανάπτυξη του πολιτισμού» το 1ο και την «Παράνομη μετακίνηση πληθυσμών» το 2ο)
Το 2ο κείμενο όμως «ΤΟ ΤΕΙΧΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΚΟΛΙΕΣ» γράφτηκε με αφορμή την πρόσφατη απόφαση του Υπουργού Προστασίας για την «δημιουργία» τείχους/ φράχτη στον Έβρο, προκειμένου να εμποδίζεται η ελεύθερη διέλευση λαθρομεταναστών. Κινείται σαφώς στο χώρο της ερμηνευτική δημοσιογραφίας.
Ωστόσο και τα δύο συγκεκριμένα κείμενα, και το δοκίμιο και το άρθρο, διακρίνονται για τον πλούτο των αναφορών τους και την προσπάθεια των συγγραφέων να δώσουν την ευκαιρία στον αναγνώστη να προβληματιστεί σχετικά με το γενικότερο θέμα που αφορμή του, στη δεύτερη περίπτωση, τουλάχιστον, ήταν ένα επίκαιρο γεγονός.
Τέλος, ως προς τη γλώσσα στο δοκίμιο διακρίνουμε πιο προσωπικό και οικείο ύφος (η άλλη όψη του νομίσματος, ο άνθρωπος δεν είναι πια ο Προμηθέας, που με την ευρηματικότητά του δάμασε τη φύση), ενώ στο άρθρο είναι πιο απρόσωπο και επίσημο (η δημοκρατική κοινωνία οφείλει να αναστοχασθεί τους όρους και τα όρια της ασφάλειας, της ρητορικής και της πρακτικής της)