Τρίτη, 8 Φεβρουαρίου 2011

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΛΕΞΕΩΝ: άσε με να κάνω ΛΑΘΟΣ

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΛΕΞΕΩΝ (περιδιαβάζοντας λεξικά της νεοελληνικής γλώσσας): λάθος, άσε με να κάνω λάθος, λάθε βιώσας, κατά λάθος



λάθη είμαστε κι ανθρώπους κάνουμε: λάθος ορθογραφικό, γλωσσικό, συντακτικό, φραστικό, λάθος ηθικό, επιπόλαιο, μοιραίο, βασικό, επικίνδυνο λάθος, χοντρό/ βαρύ/ μεγάλο ασυγχώρητο λάθος, λάθη άγνοιας, απροσεξίας ή και βλακείας, λάθη στην εξωτερική, την οικονομική πολιτική, λάθη τακτικής
κάνεις λάθος, αν νομίζεις ότι δεν θα επιμείνω

κανένα λάθος δεν αναγνωρίζεται μετά την απομάκρυνση από το ταμείο
το ρολόι πάει λάθος
όλα τα λάθη εδώ πληρώνονται
λάθος άνθρωπος σε λάθος θέση
χτυπώ λάθος πόρτα


ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΛΕΞΗΣ ΛΑΘΟΣ: λάθος, λήθη, αληθής είναι ομόρριζα του λανθάνω που σημαίνει διαφεύγω την προσοχή. Λάθος, λοιπόν, είναι αυτό που διαφεύγει την προσοχή. Αληθής είναι αυτός που δεν μπορεί να διαλάθει της προσοχής, να ξεφύγει, να κρυφτεί, άρα ο πραγματικός, ο αληθινός. Λήθη είναι η διαφυγή από την προσοχή, το ξέχασμα, η λησμονιά. Κοντά στην κυριολεκτική σημασία της λέξης λάθος «αυτό που διαφεύγει την προσοχή» είναι και οι λέξεις αβλεψία και αβλέπτημα (το τυπογραφικό λάθος που έχει ξεφύγει από την προσοχή) καθώς και η λέξη απροσεξία (προσέχω). Μια σειρά άλλων συνώνυμων της λέξης λάθος συνδέονται ετυμολογικά με την έννοια του τόπου: σφάλμα από το ρήμα σφάλλομαι που σήμαινε γλιστρώ και πέφτω. Το σφάλμα είναι το γλίστρημα, το πέσιμο, η παρέκκλιση από την όρθια θέση, το παράπτωμα (πίπτω), ατόπημα (τόπος), ολίσθημα (πέσιμο από γλίστρημα). Άλλες συνώνυμες του λάθους λέξεις συνδέονται με την έννοια της περιπλάνησης και της λοξοδρόμησης από τον κανονικό δρόμο: πλάνη και παραδρομή στη φράση εκ παραδρομής. Η αποτυχία στη σκόπευση (αστοχώ) οδηγεί στο αστόχημα, που είναι λάθος σκόπευση. Ολόκληρο το φάσμα των λανθασμένων παρεκκλίσεων, δηλαδή των λαθών θα μπορούσε να παρουσιαστεί σαν ένα λεξιλογικό συνεχές από το αβλεψία μέχρι το γκάφα «χοντρό λάθος», με την παρακάτω κλιμάκωση: αβλεψία – απροσεξία – παραδρομή – λάθος – σφάλμα – αστόχημα – ατόπημα – ολίσθημα – παρατυπία – πλάνη – παράπτωμα – γκάφα.


Ας σημειωθεί, επ’ ευκαιρία, η συχνή χρήση της λέξης λάθος με επιθετική και επιρρηματική σημασία αντί του λανθασμένος / λανθασμένα: αυτή η απάντηση είναι λάθος, έλυσε την άσκηση λάθος, έδωσα λάθος τηλέφωνο, λάθος άνθρωπος σε λάθος θέση

[ΛΕΞΙΚΑ: Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ Λεξικό Νέας Ελληνικής Γλώσσας και Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας Ιστορία των Λέξεων με σχόλια και ένθετους πίνακες, ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΚΟΙΝΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ιδρύματος Μανώλη Τριανταφυλλίδη ]