Σάββατο, 26 Φεβρουαρίου 2011

Κατηγορίες ερωτήσεως με στοιχεία για υποδειγματική απάντηση


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ: κατηγορίες ερωτήσεων με στοιχεία θεωρίας και οδηγίες για ολοκληρωμένες απαντήσεις – Παραδείγματα


Α. ΠΕΡΙΛΗΨΗ (ζητείται η συνοπτική και περιεκτική απόδοση σε συνεχή λόγο ενός κειμένου, που, τις περισσότερες φορές είναι άρθρο ή δοκίμιο): Να γράψετε στο τετράδιο σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (100-120 λέξεις – Μονάδες 25)


ΘΕΩΡΙΑ: ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ:
Διαβάζουμε προσεκτικά ολόκληρο το κείμενο κρατώντας σημειώσεις κατά παράγραφο (πλαγιότιτλους) ή υπογραμμίζοντας τις βασικές ιδέες και, ίσως, κάποιες σημαντικές λεπτομέρειες.
ΟΠΩΣΔΗΠΟΤΕ επισημαίνουμε το θεματικό κέντρο, που το αναζητούμε στον τίτλο, στον πρόλογο, αλλά και σ’ ολόκληρο το κείμενο.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ: η περίληψή μας πρέπει να πάρει τη μορφή μιας οργανωμένης παραγράφου:
ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ αυτής της παραγράφου θα είναι το θέμα του κειμένου: Οπότε, αρχίζουμε, είτε με αναφορά στο συγγραφέα ή στο κείμενο είτε κατευθείαν με τις ιδέες του κειμένου. Επειδή, όμως, η περίληψη εντάσσεται σε επικοινωνιακό πλαίσιο, μπορεί ν’ αρχίζει με τη φράση: «Ο συγγραφέας ή ο δημοσιογράφος ασκεί κριτική…….», «Στο άρθρο αυτό ο συγγραφέας ασχολείται με…» (= ορισμός θέματος), «Ο συγγραφέας/ αρθρογράφος του κειμένου αναφέρει/ αναφέρεται/ παρουσιάζει / προβάλλει / προβληματίζεται / τονίζει / επισημαίνει… ( και στη συνέχεια συνοπτική/περιεκτική διατύπωση του θεματικού κέντρου)
Η δεύτερη περίοδος θα αποτελεί την περιληπτική απόδοση της πρώτης ενότητας του κειμένου. Πρέπει να συνδέεται με την πρώτη περίοδο με τη χρήση μιας διαρθρωτικής λέξης ή φράσης: π.χ. Αρχικά κτλ.
Ακολουθούμε την ίδια διαδικασία για όλες τις επόμενες παραγράφους προσέχοντας ιδιαίτερα τις διαρθρωτικές λέξεις (= λέξεις που ενώνουν/ διαρθρώνουν μικρότερα ή μεγαλύτερα τμήματα του λόγου) διότι…
Ο λόγος πρέπει να είναι συνεχής και να διασφαλίζεται η αλληλουχία και η συνοχή των νοημάτων με τις κατάλληλες διαρθρωτικές λέξεις ή φράσεις. π.χ. Επίσης τονίζει…, Παράλληλα επισημαίνει…, Προσθέτει ακόμα…, Αντίθετα προβάλλει…, Επιπλέον υποστηρίζει κτλ. ΒΛΕΠΕ βιβλίο Έκφραση/ Έκθεση Β΄ Λυκείου σ. 248
Την τελευταία παράγραφο του αρχικού κειμένου τη διαμορφώνουμε σε πρόταση κατακλείδα της περίληψης, αρχίζοντας με την κατάλληλη έκφραση: π.χ. Ο συγγραφέας καταλήγοντας, συμπεραίνει (ή κάτι αντίστοιχο).


ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ (στο κείμενο του Ε.Π. Παπανούτσος «Η παιδεία το μεγάλο μας πρόβλημα», που διασκευασμένο χρησιμοποιήθηκε στις Γενικές εξετάσεις του 2004 – μπορείς να το βρεις με ΚΛΙΚ στην αντίστοιχη πλαϊνή στήλη ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ του ιστολογίου)
Το κείμενο αναφέρεται στο ρόλο του δασκάλου. Ο Ε. Παπανούτσος αρχικά παραθέτει παλαιότερη άποψη, κατά την οποία ο Δάσκαλος δεν ανανεώνεται, γιατί επαναπαύεται στη συγκριτική υπεροχή του απέναντι στα παιδιά. Κατά το συγγραφέα, αυτό δεν ισχύει σήμερα, αφού ο Δάσκαλος δεν είναι η αποκλειστική πηγή γνώσεων που ο μαθητής μπορεί να αντλήσει για οποιοδήποτε θέμα από τα σύγχρονα μέσα ενημέρωσης. Προσθέτει μάλιστα ότι το παιδί, ελεύθερο από το βάρος της αυθεντίας, εκφράζει την αμφισβήτησή του, δυσχεραίνοντας το έργο του Δασκάλου. Καταλήγοντας, ο συγγραφέας παροτρύνει το δάσκαλο να προσεγγίσει μια νεότητα απαιτητική πλέον. Η προσέγγιση εν πρέπει να είναι επιπόλαια απορριπτική. Αντίθετα, με την πειθώ και το παράδειγμα, ο Δάσκαλος, πρέπει να «κερδίσει» τον νέο.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Β1. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΔΕΑΣ ΣΕ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟ (παραδείγματα εκφώνησης): Να αναπτύξετε σε μια παράγραφο 80 έως 100 λέξεων το περιεχόμενο του παρακάτω αποσπάσματος (2006, 2009, 2010): π.χ. «οι νέοι άνθρωποι των τεχνολογικών κοινωνιών καλούνται ν’ αλλάξουν δύο ή τρία επαγγέλματα» ή Να αποδώσετε το νόημα της παρακάτω περιόδου σε μια παράγραφο 70-90 λέξεων (2008) π.χ. «Ο άνθρωπος είναι συνάνθρωπος, αλλιώτικα καταντά απάνθρωπος» (2007) ή Να σχολιάσετε την άποψη που διατυπώνει ο συγγραφέας σε 60-80 λέξεις π.χ. «Τα νέα παιδιά θεωρούν βουνό την ανάγνωση βιβλίων…» (2003) - ή Σε μια παράγραφο 70-80 λέξεων να διατυπώσετε την άποψή σας για το περιεχόμενο του πιο κάτω αποσπάσματος «απόσπασμα» (2005) - Μονάδες 10-12


ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ για την ανάπτυξη ιδέας σε παράγραφο κι ένα παράδειγμα: αν η ερώτηση ζητάει ν’ αναπτύξουμε ή να σχολιάσουμε μια φράση ή μια περίοδο σε περιορισμένο αριθμό λέξεων (συνήθως 80-100), θα πρέπει να προσέξουμε τις ακόλουθες περιπτώσεις:
1. Αν μας δώσουν φράση: αυτή θα αποτελέσει τη θεματική πρόταση και στις λεπτομέρειες ανάπτυξης θα την σχολιάσουμε δείχνοντας τη σημασία της.
2. Αν μας δώσουν μια μικρή ή μεγάλη περίοδο: πρέπει από το παράθεμα να κατανοήσουμε το θέμα που μας ζητάνε να σχολιάσουμε προσέχοντας μήπως η διατύπωση της περιόδου περικλείει και τον τρόπο με τον οποίο θα την αναπτύξουμε.
3. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ άσκησης από Γενικές εξετάσεις 2003: «Να αναπτύξετε με 80-100 λέξεις το νόημα της παρακάτω άποψης του συγγραφέα: «η ανάπτυξη, βέβαια, των ανθρώπων αντί για την ανάπτυξη των σκουπιδοπροϊόντων θα απαιτούσε μια άλλη οργάνωση της εργασίας, η οποία θα έπρεπε να παύσει να είναι αγγαρεία και να γίνει πεδίο προβολής των ικανοτήτων του ανθρώπου»
ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Μέχρι τώρα, φαίνεται, να δίνουμε μεγαλύτερη έμφαση στην παραγωγή προϊόντων –αχρήστων πολλές φορές- παρά στην ολοκληρωμένη ανάπτυξη του ανθρώπου. Αυτό εκδηλώνεται και στην εργασία, που αποβλέπει κυρίως στην αύξηση παραγωγής καταναλωτικών αγαθών, με αποτέλεσμα να τυποποιείται και να εκφυλίζεται σε αγγαρεία, καθώς ο εργαζόμενος αλλοτριώνεται. Πρέπει, επομένως, να ανανεώσουμε την εργασία. Να την μετατρέψουμε σε δημιουργική δραστηριότητα, σε πεδίο έκφρασης των κλίσεων και των ικανοτήτων του εργαζόμενου. Μια τέτοια αλλαγή θα συμβάλει στην ολόπλευρη ανάπτυξη ενός πραγματικά δημιουργικού ανθρώπου
5. Πώς σχολιάζουμε μια άποψη γράφοντας παράγραφο: αν σε μια άσκηση μας ζητούν να σχολιάσουμε την άποψη ενός συγγραφέα ή να διατυπώσουμε τη δική μας γνώμη για κάποια του θέση, μπορούμε να οργανώσουμε την παράγραφό μας ως εξής: α] Αρχικά, παρουσιάζουμε με συντομία την άποψη/ θέση του συγγραφέα και β] παρουσιάζουμε αναλυτικά τη δική μας γνώμη. Αν συμφωνούμε αρχίζουμε με τη λέξη «πράγματι», ή συνώνυμή της, που δηλώνει επιβεβαίωση. Αν διαφωνούμε, αρχίζουμε με τη λέξω «ωστόσο» ή συνώνυμή της, που δηλώνει εναντίωση.



ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Β2. ΔΟΜΗ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ–ΤΡΟΠΟΙ ΠΕΙΘΟΥΣ – ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ και ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ (συνήθως σε δύο υπό ερωτήματα- ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ εκφωνήσεων από θέματα της τελευταίας δεκαετίας): α] ΔΟΜΗ: Να αναφέρετε τους τρόπους ανάπτυξης της τελευταίας παραγράφου του κειμένου εντοπίζοντας τα σχετικά χωρία (2008, 2010) ή Να βρείτε τη δομή και τους τρόπους ανάπτυξης της 2ης παραγράφου (2004, 2010) ή Να επισημάνετε τα δομικά στοιχεία της τάδε παραγράφου (2005) β] ΠΕΙΘΩ: Ποια μέσα πειθούς χρησιμοποιεί ο συγγραφέας στην τάδε παράγραφο; Να αναφέρετε ένα παράδειγμα για κάθε περίπτωση (2006) ή Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί ως τρόπο πειθούς και την επίκληση στην αυθεντία. Να εντοπίσετε το συγκεκριμένο τρόπο πειθούς και να αιτιολογήσετε τη χρήση του (2009 και 2007) Μονάδες 4-7 γ] Ποια συλλογιστική πορεία ακολουθεί ο συγγραφέας στην τελευταία παράγραφο του κειμένου (2008) ή Ποια είναι η συλλογιστική πορεία (παραγωγική επαγωγική) του παρακάτω συλλογισμού και να τον αξιολογήσετε ως προς την αλήθεια, την εγκυρότητα και την ορθότητά του (2004) - Μονάδες 5


ΣΤΟΙΧΕΙΑ για τις απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα:
ΔΟΜΗ και ΤΡΟΠΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ: Σημειώνουμε τα μέρη από τα οποία αποτελείται η παράγραφος (ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ, λεπτομέρειες ανάπτυξης, κατακλείδα – εφόσον υπάρχει) και στη συνέχεια ονομάζουμε τον τρόπο ή τους τρόπους με τους οποίους αναπτύσσονται οι λεπτομέρειες επιλέγοντας από τα παρακάτω: με παραδείγματα, με σύγκριση αντίθεση, με αιτιολόγηση, με ορισμό, με διαίρεση, με αιτία και αποτέλεσμα, με αναλογία, με συνδυασμό μεθόδων
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΕΣ ΛΕΞΕΙΣ ή ΦΡΑΣΕΙΣ που μας βοηθούν να εντοπίσουμε σωστά τη μέθοδο ανάπτυξης μιας παραγράφου: αν μια παράγραφος αναπτύσσεται με ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ, οι λέξεις ή φράσεις που θα δείχνουν ότι ο συγγραφέας έχει ακολουθήσει αυτή τη μέθοδο είναι: λόγου χάρη, για παράδειγμα κτλ. Για τις άλλες μεθόδους περιμένουμε τις παρακάτω λέξεις:
ΜΕ ΑΙΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: οφείλεται, προκαλεί, οι αιτίες, το αποτέλεσμα
ΜΕ ΔΙΑΙΡΕΣΗ (βλέπε παράδειγμα): διακρίνουμε, διαιρούμε
ΜΕ ΣΥΓΚΡΙΣΗ – ΑΝΤΙΘΕΣΗ: παρόμοια, αντίθετα
ΜΕ ΑΝΑΛΟΓΙΑ (βλέπε παράδειγμα): όπως, σαν
ΜΕ ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΣΗ: επειδή, διότι


Παράδειγμα ανάπτυξης παραγράφου με αναλογία (ΘΕΜΑ ποιους κινδύνους κρύβει η διαφήμιση):
Όπως οι πληροφορίες είναι αναγκαίες στον άνθρωπο για να επιλέξει σωστά, να πάρει ορθές αποφάσεις και να οργανώσει τη ζωή του με τον καλύτερο γι’ αυτόν τρόπο, έτσι αναγκαία είναι και η διαφήμιση, αφού του δίνει τη δυνατότητα να γνωρίσει, να επιλέξει και να απολαύσει τα νέα προϊόντα κλπ.


ΠΡΟΣΟΧΗ: αν σε αντίστοιχη με την παραπάνω παράγραφο, μας ζητηθεί ο εντοπισμός και η αξιολόγηση συλλογιστικής πορείας, η απάντηση πρέπει να είναι: επαγωγική συλλογιστική πορεία με αναλογία (μεταφορική ή κυριολεκτική)


Παράδειγμα ανάπτυξης παραγράφου με ορισμό και διαίρεση (ΘΕΜΑ γιατί οι νέοι πρωτοστατούν σε εκδηλώσεις αμφισβήτησης):
Αμφισβήτηση είναι η άρνηση της εγκυρότητας, της αξίας που θεωρείται ότι έχει κάποιος κοινωνικός ή πολιτικός θεσμός, ιδεολογία, γνώση, πρόσωπο ή έργο. Δεν είναι όμως έκφραση διαφωνίας μόνο, αλλά και αντίθεση απέναντι στον κόσμο που μας περιβάλει. Η αντίθεση αυτή μπορεί να κλιμακώνεται από τη διαμαρτυρία ως και την απόρριψη αυτού που αμφισβητείται και τη σύγκρουση με όσους το υπερασπίζονται. Η αμφισβήτηση είναι επώδυνη και γι’ αυτόν που αμφισβητείται και γι’ αυτόν που αμφισβητεί. Γι’ αυτό στις εκδηλώσεις αμφισβήτησης πρωτοστατούν οι νέοι, που έχουν την εντιμότητα και το σθένος να εναντιωθούν και να συγκρουστούν με το κατεστημένο.


ΣΥΝΟΧΗ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ διάρθρωση – σύνδεση μεταξύ των προτάσεων ή των παραγράφων : να βρείτε τις διαρθρωτικές λέξεις ή φράσεις και να σημειώσετε τη νοηματική σχέση που εκφράζουν (βλέπε πίνακα στο σχολικό βιβλίο στη σελ.248)


ΤΡΟΠΟΙ ΠΕΙΘΟΥΣ: ποια μέσα ή τρόπους πειθούς χρησιμοποιεί ο συγγραφέας στην τάδε παράγραφο
ΣΤΟΙΧΕΙΑ για μια ολοκληρωμένη ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Αρχικά, ονομάζουμε τον τρόπο ή τους τρόπους πειθούς που έχουμε επισημάνει: Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί την ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΗ ΛΟΓΙΚΗ, την ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ, την ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΥΘΕΝΤΙΑ κλπ και στη συνέχεια αναφερόμαστε στο συγκεκριμένο μέσο με το οποίο γίνεται η επίκληση παραπέμποντας σε συγκεκριμένα σημεία του κειμένου:
α] ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΗ ΛΟΓΙΚΗ με τεκμήρια (= παραδείγματα, στατιστικά στοιχεία, επιστημονικά δεδομένα, αποτελέσματα ερευνών, γενικές αλήθειες, γεγονότα, γνωμικά, παροιμίες) ή με επιχειρήματα (= λογικές προτάσεις που τοποθετούνται κλιμακωτά για να οδηγήσουν σ’ ένα συμπέρασμα  παραγωγικοί επαγωγικοί συλλογισμοί)
β] ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ με: περιγραφή ή αφήγηση, λέξεις συγκινησιακά φορτισμένες, σχήματα λόγου, κινδυνολογία, σημεία στίξης, χιούμορ, ειρωνεία, ρητορικό ερώτημα κλπ.


3] ΕΥΡΕΣΗ και ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ ΠΟΡΕΙΑΣ παραγράφου ή κειμένου: ποια συλλογιστική πορεία ακολουθεί ο συγγραφέας
ΣΤΟΙΧΕΑ για μια ολοκληρωμένη ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Αρχικά, επισημαίνουμε και ονομάζουμε τη συλλογιστική πορεία: Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί ακολουθεί ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ή ΕΠΑΓΩΓΙΚΗ συλλογιστική πορεία κλπ και στη συνέχεια δικαιολογούμε την επιλογή μας με στοιχεία από το κείμενο ως εξής:
α] ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ: ο συγγραφέας ξεκινάει από μια γενική αλήθεια (μέσα σε παρένθεση θα την αναφέρουμε) που είναι γενικώς ή κοινά αποδεκτή (θεωρείται ότι έχει αποδειγμένη ισχύ) ή κάνει μια γενική εύλογη υπόθεση και στη συνέχεια με την παράθεση κάποιων λεπτομερειών καταλήγει σε το πιο ειδικό συμπέρασμα ή σε μια συγκεκριμένη πρόταση για το θέμα…..


ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ απάντησης από το κείμενο ΑΙΩΝΑΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ
Το κείμενο αναπτύσσεται με παραγωγική συλλογιστική πορεία, γιατί αρχίζει με μια γενική διαπίστωση για την επικράτηση της βιολογίας, στη συνέχεια αναλύει αυτή τη θέση με παραδείγματα και άλλα τεκμήρια και στο τέλος διατυπώνει (ως συμπέρασμα) έναν προβληματισμό για τις συνέπειες τις εξέλιξης (συνεπώς έχουμε μια συλλογιστική πορεία από το γενικό στο ειδικό= ΠΑΡΑΓΩΓΗ)


β] ΕΠΑΓΩΓΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ: ο συγγραφέας ξεκινάει από κάτι ειδικό και συγκεκριμένο (μέσα σε παρένθεση θα παραπέμψουμε στο κείμενο) και από τις επιμέρους περιπτώσεις καταλήγει στο γενικό συμπέρασμα (το ονομάζουμε)
ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ απάντησης από το δοκίμιο ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ή ΜΑΘΗΤΕΥΟΜΕΝΟΣ ΜΑΓΟΣ
Η συλλογιστική πορεία με την οποία αναπτύσσεται η 3η παράγραφο του κειμένου είναι επαγωγική. Ο συγγραφέας παρουσιάζει τις δυσμενείς επιπτώσεις από την άναρχη ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας. Αναφέροντας, λοιπόν, συγκεκριμένα παραδείγματα με τις μηχανές που υποκατέστησαν τον άνθρωπο, τη διάδοση των σύγχρονων όπλων που αποτελούν τον εφιάλτη της ανθρωπότητας κλπ,, καταλήγει στο γενικότερο συμπέρασμα ότι δεν πρέπει να υποτιμηθεί η δυνατότατα που έχει ο άνθρωπος μέσα για μεγαλύτερες καταστροφές σε λιγότερο χρόνο με τα ολοένα και πιο σύγχρονα. Τα στοιχεία θεωρούνται επαρκή και επομένως η γενίκευση είναι επιτρεπτή.


4] ΔΟΚΙΜΙΟ αποδεικτικό ή στοχαστικό: το κείμενο που σας δόθηκε είναι δοκίμιο. Να το επιβεβαιώσετε
ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Το κείμενο είναι δοκίμιο, γιατί ο συγγραφέας ασχολείται με το θέμα…….. που είναι γενικότερου ενδιαφέροντος. Είναι γραμμένο με εύληπτο τρόπο και επομένως ευπρόσιτο στο πλατύ κοινό στο οποίο απευθύνεται. Ή ο συγγραφέας με αυτό κάνει μια απόπειρα να προσεγγίσει ένα θέμα επιστημονικό/ κοινωνικό / πολιτικό / αισθητικής / ηθικής με γνώση και καλλιέπεια χωρίς όμως να το εξαντλεί. Είναι εμφανής η προσπάθειά του να εκφράσει τις παρατηρήσεις του / τις σκέψεις του και τα συναισθήματα του για τη ζωή / ή προσπαθεί να αναλύσει και να ερμηνεύσει ή περιπλανιέται ελεύθερα στο χώρο των ιδεών


β] Αποδεικτικό ή στοχαστικό δοκίμιο;
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗΣ (αν είναι στοχαστικό): Το κείμενο της ΔΗΜΟΥΛΑ φέρει τα κύρια χαρακτηριστικά ενός στοχαστικού δοκιμίου. Πιο συγκεκριμένα, το θέμα εξετάζεται από την προσωπική σκοπιά του συγγραφέα και με διάθεση ελεύθερης έκφρασης των απόψεων, οι ιδέες παρουσιάζονται με συνειρμικό-διαισθητικό τρόπο και είναι χαλαρά οργανωμένες, ο λόγος διακρίνεται από τη συχνή ποιητική λειτουργία της γλώσσας και χρωματίζεται με στοιχεία προσωπικού ύφους και λογοτεχνικής χροιάς. Είναι συχνή η χρήση της επίκλησης στο συναίσθημα με σχήματα λόγου και λέξεις συγκινησιακά φορτισμένες κλπ (όπου χρειάζεται με συγκεκριμένες αναφορές στο κείμενο)


ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ (αν είναι αποδεικτικό): Το κείμενο του ΠΑΠΑΝΟΥΤΣΟΥ φέρει τα κύρια χαρακτηριστικά ενός αποδεικτικού δοκιμίου. Πιο συγκεκριμένα, ο συγγραφέας ορίζει με σαφήνεια στον πρόλογο το θέμα του και προσπαθώντας να προκαλέσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη φανερώνει από την αρχή την θέση του την οποία θα προσπαθήσει ν’ αποδείξει. Στο κύριο μέρος προσκομίζει με λογική σειρά το υλικό που διαθέτει για να αποδείξει τη θέση. Η λογική οργάνωση φαίνεται στις παραγράφους του κύριου μέρους, όπου κτλ. Όπως είναι φυσικό κυριαρχεί η επίκληση στη λογική με τεκμήρια και επιχειρήματα (με συγκεκριμένες αναφορές στο κείμενο)


5] Άρθρο, δοκίμιο ή επιφυλλίδα; Με κάποιο τρόπο θα μας ζητήσουν να διαφοροποιήσουμε το δοκίμιο από το άρθρο εντοπίζοντας τα χαρακτηριστικά τους
α] ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ αν είναι άρθρο: Το κείμενο αποτελεί ΑΡΘΡΟ όπως μπορούμε να επισημάνουμε από διάφορα χαρακτηριστικά του: φέρει τίτλο και δημοσιεύτηκε στον ημερήσιο τύπο, θίγει θέμα γενικότερου ενδιαφέροντος (το υποσημειώνουμε) και απευθύνεται στο ευρύ κοινό. Γράφτηκε με αφορμή ένα επίκαιρο γεγονός (το σημειώνουμε) και από γλωσσική άποψη κυριαρχεί η αναφορική λειτουργία της γλώσσας ενώ το ύφος παραμένει παραμένει αρκετά απρόσωπο (παραδείγματα)
β] ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ διάκρισης δοκιμίου- άρθρου: Το πρώτο κείμενο «Προμηθέας ή μαθητευόμενο μάγος» είναι δοκίμιο, αντίθετα το κείμενο «ΤΟ ΤΕΙΧΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΚΟΛΙΕΣ» είναι άρθρο. Και τα δύο έχουν τίτλο αλλά το πρώτο, όπως φαίνεται από την παραπομπή είναι απόσπασμα από ευρύτερο έργο του συγγραφέα με τίτλο ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ενώ το δεύτερο δημοσιεύτηκε αυτούσιο στον ημερήσιο τύπο (ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ). Και οι δύο συγγραφείς θίγουν θέματα γενικότερου ενδιαφέροντος και απευθύνεται στο ευρύ κοινό («Η συμβολή της τεχνολογίας στην ανάπτυξη του πολιτισμού» το 1ο και την «Παράνομη μετακίνηση πληθυσμών» το 2ο) Το 2ο κείμενο όμως «ΤΟ ΤΕΙΧΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΚΟΛΙΕΣ» γράφτηκε με αφορμή την πρόσφατη απόφαση του Υπουργού Προστασίας για την «δημιουργία» τείχους/ φράχτη στον Έβρο, και κινείται σαφώς στο χώρο της ερμηνευτική δημοσιογραφίας. Ωστόσο και τα δύο συγκεκριμένα κείμενα, και το δοκίμιο και το άρθρο, διακρίνονται για τον πλούτο των αναφορών τους και την προσπάθεια των συγγραφέων να δώσουν την ευκαιρία στον αναγνώστη να προβληματιστεί σχετικά με θέματα που θίγουν. Τέλος, ως προς τη γλώσσα στο δοκίμιο διακρίνουμε πιο προσωπικό και οικείο ύφος (ο άνθρωπος δεν είναι πια ο Προμηθέας, που με την ευρηματικότητά του δάμασε τη φύση), ενώ στο άρθρο είναι πιο απρόσωπο και επίσημο (παραπομπή)


6] ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ (για επιστημονικό άρθρο ή άλλο αντίστοιχο κείμενο): να επισημάνετε τρία χαρακτηριστικά γνωρίσματα επιστημονικού λόγου (εξετάσεις 2010)
ΣΤΟΙΧΕΙΑ για την ΑΠΑΝΤΗΣΗ (επιλέγουμε από τα παρακάτω, αυτά που μπορούμε να τα εντοπίσουμε και να τα επιβεβαιώσουμε στο κείμενο): Στο κείμενο αυτό υπάρχουν τα παρακάτω χαρακτηριστικά επιστημονικού λόγου:
Προσεκτική τεκμηρίωση μιας άποψης: ο συγγραφέας προσπαθεί συστηματικά να τεκμηριώσει την κάθε άποψή του, για παράδειγμα….
Έγκυρα επιστημονικά δεδομένα: παραπέμπει σε σχετικές έρευνες π.χ. ….
Σαφήνεια και ακρίβεια στη διατύπωση: σε αρκετά σημεία του κειμένου διευκρινίζει έναν όρο ή επεξηγεί μια σκέψη π.χ. …. Χρησιμοποιεί, επίσης, πολύ προσεκτικά λέξεις με τις οποίες δηλώνει με ακρίβεια τη θέση του απέναντι στο θέμα π.χ. …..
Αυστηρή λογική οργάνωση: είναι ευδιάκριτα τα βασικά μέρη του κειμένου (πρόλογος, κύριο μέρος κλπ)
Ειδικό λεξιλόγιο/ ειδικούς όρους: παραπέμπουμε σε τυχόν επιστημονική ορολογία που έχει αξιοποιήσει ο συγγραφέας στην παρουσίαση του θέματός του


ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ: θεωρία και ασκήσεις
ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ άρθρο δημοσιευμένο στο κάτω άκρο της εφημερίδας, που έχει δοκιμιακό χαρακτήρα και αναφέρεται σε διάφορα θέματα (φιλολογικά, επιστημονικά, κοινωνικά, καλλιτεχνικά, πολιτικά)
ΚΥΡΙΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ:
α] Ο επιφυλλιδογράφος μπορεί να ξεκινήσει από ένα επίκαιρο θέμα (κοινό στοιχείο με άρθρο), π.χ. η «διαφήμιση» αλλά δεν μένει προσκολλημένος στο επίκαιρο. Προχωρεί σε παρατηρήσεις και σκέψεις διαχρονικού χαρακτήρα και γενικότερου ενδιαφέροντος (αυτό δεν το κάνει ο αρθρογράφος;).
β] Είναι «κείμενο δοκιμιακού χαρακτήρα» (άρα η επιφυλλίδα είναι πιο κοντά στο δοκίμιο απ’ ότι το άρθρο). Από την άλλη πλευρά, ωστόσο, πρέπει να τονίσουμε ότι τα όρια ανάμεσα στην επιφυλλίδα και στο άρθρο δεν είναι εντελώς ευδιάκριτα και γι’ αυτό άλλωστε, σύμφωνα με άλλα λεξικά, π.χ. στο ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ του ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗ «η επιφυλλίδα ορίζεται ως «άρθρο δημοσιευμένο στο κάτω άκρο της εφημερίδας που χωρίζεται από την υπόλοιπη ύλη με οριζόντια γραμμή».
γ] Μπορούμε επομένως να πούμε ότι η επιφυλλίδα είναι ένα είδος σύντομου άρθρου.
ΣΥΝΟΨΙΖΟΝΤΑΣ: επιφυλλίδα είναι μια ειδική ονομασία για κάποια κείμενα δοκιμιακού χαρακτήρα (συνήθως μικρά) που δημοσιεύονται σε συγκεκριμένη θέση της 1ης σελίδας των εφημερίδων, τα οποία δεν έχουν ευδιάκριτες διαφορές από ένα κοινό άρθρο ή από το δοκίμιο.


ΑΣΚΗΣΗ (η ερώτηση στις πανελλαδικές εξετάσεις θα έχει μάλλον την παρακάτω μορφή):
«Το παρακάτω κείμενο είναι επιφυλλίδα. Να αναφέρετε τα χαρακτηριστικά που το εντάσσουν σ’ αυτό το είδος»
Για την απάντηση μπορούμε κατά περίπτωση να χρησιμοποιήσουμε τα παρακάτω:
1] την πιθανή πληροφορία ότι έχει δημοσιευτεί σε εφημερίδα σε συνδυασμό με το θέμα που (… κατά κανόνα) δεν θα έχει ειδησεογραφικό χαρακτήρα
2] το θέμα, που θα το ονομάσουμε χαρακτηρίζοντας το π.χ. φιλολογικό, επιστημονικό, καλλιτεχνικό, κοινωνικό κ.τλ.
3] την πληροφορία (αν υπάρχει) για το συγγραφέα, που δεν θα είναι δημοσιογράφος αλλά ειδικός για το εν λόγω θέμα (π.χ. κριτικός, λογοτέχνης, φιλόλογος, οικονομολόγος κ.λπ.)
4] Στοιχεία από το κείμενο τα οποία να αποδεικνύουν ότι η διαπραγμάτευση του θέματος είναι τέτοια που δίνει στο κείμενο διαχρονικό χαρακτήρα (ακόμα κι αν αφορμάται από ένα επίκαιρο θέμα ή πρόβλημα)


ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Β3. ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ (παραλλαγές) α] Να γράψετε ένα συνώνυμο κι ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις: π.χ. ετερόφωτος κλπ (2009, 2010) - Μονάδες 5
β] Να βρείτε τέσσερα παραδείγματα μεταφορικής χρήσης του λόγου μέσα από το κείμενο που σας δόθηκε (2009) - Μονάδες 4
γ] Να σχηματίσετε μία πρόταση ή μια περίοδο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις π.χ.: αμφιταλαντεύεται… (2008) - Μονάδες 5
δ] Οι ακόλουθες λέξεις και φράσεις χαρακτηρίζουν ένα επίσημο ύφος λόγου. Να αποδώσετε με ύφος πιο ανεπίσημο και οικείο τις υπογραμμισμένες λέξεις: π.χ. ατόπημα,… (2007) - Μονάδες 5
ε] Από το β΄ συνθετικό των παρακάτω λέξεων να σχηματίσετε μια νέα σύνθετη λέξη: σταυροδρόμι κλπ (2008) ή Να αναλύσετε τις παρακάτω λέξεις στα συνθετικά τους και από το β΄ συνθετικό της κάθε λέξης να σχηματίσετε μια δική σας (απλή ή σύνθετη) λέξη: π.χ. παντογνώστης κλπ - Μονάδες 5




ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Β4. (παραλλαγές) α] Να αναγνωριστεί το είδος της σύνταξης (ενεργητικής ή παθητικής) στις παρακάτω προτάσεις και να μετατραπεί η καθεμιά σύνταξη στην αντίθετή της (2009) - Μονάδες 6 ή Να ξαναγράψετε τις παρακάτω περιόδους μετατρέποντας την ενεργητική σύνταξη σε παθητική (2008) – ή Να αναφέρετε πέντε παραδείγματα μεταφορικής χρήσης της γλώσσας από το κείμενο που σας δόθηκε (2006) Μονάδες 5 -6
β] Τι επιτυγχάνει ο συγγραφέας με τη χρήση ερωτήσεων στην τελευταία παράγραφο του κειμένου (2008) - Μονάδες 5 ή Να επισημάνετε
γ] Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί συχνά στο κείμενό του α΄ πληθυντικό πρόσωπο. Να δικαιολογήσετε την επιλογή του αυτή (2007) - Μονάδες 5
δ] Να επισημάνετε τρία χαρακτηριστικά γνωρίσματα επιστημονικού λόγου στο κείμενο (2010) - Μονάδες 6


Γ. ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ (παραλλαγές επικοινωνιακού πλαισίου): Να αναπτύξετε σ’ ένα άρθρο, που θα δημοσιευτεί στην εφημερίδα του δήμου σας…. (2009, 2010) ή Το προσεχές τεύχος του περιοδικού του σχολείου σας θα περιλαμβάνει αφιέρωμα με θέμα τη Δημοκρατία στη σύγχρονη εποχή να γράψετε ένα άρθρο 500 λέξεων στο οποίο…(2008) ή Ως εκπρόσωπος της μαθητικής κοινότητας αναλάβετε τη σύνταξη ενός κειμένου που θα εκφωνηθεί στην εκδήλωση… ή έχετε κληθεί ως εκπρόσωπος του σχολείου σας να απευθύνετε σύντομη ομιλία (2005, 2006) ή Είσαι διευθυντής ή διευθύντρια Λυκείου και αποφασίζεις να απευθύνεις μέσω της μαθητικής εφημερίδας έκκληση στους μαθητές να περιορίσουν το χρόνο που διαθέτουν για την παρακολούθηση τηλεοπτικών εκπομπών και να τον διαθέσουν για την ανάγνωση εξωσχολικών λογοτεχνικών βιβλίων… (2003)



ΣΗΜΕΙΩΣΗ: θα ακολουθήσουν αναρτήσεις ανακεφαλαίωσης με πληροφοριακό υλικό για όλες τις θεματικές ενότητες και κατάλληλα επεξεργασμένα υποδείγματα παραγωγής κειμένου