Κυριακή, 6 Μαρτίου 2011

Κείμενα προορισμένα για κριτήριο αξιολόγησης με τα αντίστοιχα θέματα εξέτασης

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ – ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ- ΑΞΙΟΚΡΑΤΙΑ κριτήριο στη ΓΛΩΣΣΑ (Έκφραση- Έκθεση) της Γ΄ Λυκείου)



α. ΚΕΙΜΕΝΟ: «Θέλει αρετή και φρόνηση η Δημοκρατία;»
Είναι κοινή παραδοχή ότι ουδέπεοτε οι θεσμοί του δημοκρατικού πολιτεύματος της νεότερης Ελλάδας λειτούργησαν ομαλότερα από όσο στις μέρες μας. Θα πρόσθετα και τούτο: ότι ποτέ στο παρελθόν τα πολιτικά πάθη δεν ήταν τόσο απονευρωμένα. Κάτι πολύ πιο σημαντικό: ποτέ οι πολίτες δεν είχαν –σε καθημερινή βάση- τόσο εκτεταμένη και τόσο άμεση πρόσβαση στα τρέχοντα πολιτικά γεγονότα, τόσες αναλύσεις, τόσες διαμετρικά αντίθετες και παράλληλα προσφερόμενες στον καναπέ του σπιτιού τους εκτιμητικές κρίσεις.
     Μολοντούτο, δεν είναι λίγοι εκείνοι που όλο και περισσότερο αποστασιοποιούνται από τον τρόπο λειτουργίας του δημοκρατικού πολιτεύματος. Όλο και πιο συχνά γίνεται λόγος ή διακριτικός υπαινιγμός ότι υπάρχει μια σταθερή ανακύκλωση: από τη μια μεριά, πολλά (κυρίως) ηλεκτρονικά Μέσα Μαζικού Επηρεασμού, που άνετα περνούν γραμμή, καθώς τα μηνύματά των απορροφούνται δίχως εγρήγορση και χωρίς περίσκεψη, ιδίως σε βραδινές ώρες, όταν ο κάματος της ημέρας έχει ρίξει τα όποια αποθέματα για λογική επαγρύπνηση. Κι από την άλλη μεριά, οι σφυγμομετρήσεις που επακολουθούν, καταγράφοντας τις εντυπώσεις και τις συναισθηματικές αντιδράσεις που τώρα αντικαθρεφτίζουν οι δέκτες του μαζικού επηρεασμού.
     Ασφαλώς, αυτή δεν είναι η μοναδική αδυναμία της Δημοκρατίας. Είναι όμως η πιο χαρακτηριστική. Ήδη από τη δική του εποχή ο Αριστοτέλης εφιστούσε την προσοχή στην σταθερή παθογένεια, ότι ναι μεν ο λαός (ο δήμος) αποφασίζει κυριαρχικά, όμως αυτή η κυριαρχική κρίση είναι που άγεται και φέρεται από τους δημαγωγούς, που λειτουργούν με την ίδια διαβρωτική διεισδυτικότητα, όπως οι κόλακες στα αυταρχικά καθεστώτα. Αυτή η αδυναμία της Δημοκρατίας είναι στην εποχή μας ακόμα εντονότερη, καθώς η δημαγωγία ασκείται πια με τους σοφά μελετημένους κανόνες της σύγχρονης επιστήμης της επικοινωνιολογίας και με τις πρακτικές (ιδίως ηλεκτρονικές) εφαρμογές της.
     Η υπεροχή λοιπόν του δημοκρατικού πολιτεύματος έναντι όλων των άλλων δεν εντοπίζεται στο ότι τάχα αυτό είναι απαλλαγμένο από αδυναμίες και παγίδες. Κοινή όμως είναι η παραδοχή ότι όλα τα άλλα πολιτεύματα είναι πολύ πιο επικίνδυνα. Αυτήν την παραδοχή συμμεριζόταν και ο Αριστοτέλης, με τα λόγια: «Με το ν’ αποφασίζει η πλειοψηφία των πολιτών διασφαλίζεται σε τέτοια έκταση η κοινωνική ειρήνη, ώστε οι τυχόν κραδασμοί από αντιδράσεις οργανωμένων μειοψηφιών να μην θέτουν σε κίνδυνο τη λειτουργία των θεσμών της πολιτείας και της κοινωνικής συμβίωσης….
     Η Δημοκρατία εξασφαλίζει σταθερά και πάντοτε την κοινωνική ειρήνη. Όμως για να λειτουργήσει επιπροσθέτως και ως ατμομηχανή που θα σύρει το τρένο προς τα εμπρός με τις ταχύτητες που απαιτεί η κρισιμότητα των καιρών, θέλει αρετή και φρόνηση του λαού. Και αυτά –κακά τα ψέματα- δεν αφθονούν. Ασφαλώς, πολλήν ευθύνη έχουν οι κυβερνήσεις από τη Μεταπολίτευση ως τις μέρες μας για την εκτεταμένη διαφθορά, το βάλτωμα της καθημερινότητας στις συμπληγάδες της λεγόμενης ελληνικής δημόσιας διοίκησης, τη χαμηλής ποιότητας και τόσο κουραστική στην αναμονή της παροχή ιατρικής περίθαλψης, και άλλα πολλά. Όμως όλοι αυτοί οι τομείς από τον κορμό του λαού επανδρώνονται και εκείνου το επίπεδο ήθους και ενεργητικότητας καθρεπτίζουν.


Υπάρχει ελπίδα για μια αλλαγή;
Έχω τόσες φορές διαψευστεί στις προσδοκίες μου, ώστε δεν τολμώ να τρέφω ελπίδες. Ο κοινός νους πειθαναγκάζει στην παραδοχή ότι στη Δημοκρατία το επίπεδο ήθους και φρόνησης του λαού σηματοδοτεί τις εξελίξεις, όποια πολιτική παράταξη κι αν διαχειρίζεται το αποτέλεσμα των εκλογικών αναμετρήσεων. Μια ματιά στους οργανισμούς της τοπικής αυτοδιοίκησης, με την ποικιλία της διακυβέρνησής των από όλες τις κομματικές παρατάξεις, πείθει ότι οι παθογένειες της μεγάλης πολιτικής εξίσου ενδημούν και στη μικρή πολιτική των τοπικών κοινωνιών.
     Για όλους αυτούς τους λόγους ο σκεπτόμενος πολίτης κρατεί αποστάσεις. Και περιμένει πολλά περισσότερα από τη μικρού βεληνεκούς επιστράτευση των προσωπικών του δυνάμεων, παρά τα φραστικά πυροτεχνήματα της πολιτικής ζωής του τόπου.
[Κώστας Μπέης, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 7-01-2004, διασκευασμένο ως κριτήριο αξιολόγησης στο βιβλίο ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΕΘΣΗ Γ΄ Λυκείου Παναγιώτη Χατζημωϋσιάδη σελ. 145 ]


Β. ΚΕΙΜΕΝΟ: Η μεγαλοσύνη του ηγέτη
Το ανάστημα ενός ηγέτη κρίνεται με τα μέτρα των απαιτήσεων και των στόχων κάθε λαού. Για τους Ινδούς μεγάλος ηγέτης ήταν ο Μαχάτμα Γκάντι, για τους Τούρκους ο Κεμάλ Ατατούρκ. Στην αξιολόγηση της μεγαλοσύνης δηλώνονται τα κριτήρια ποιότητας, η «κατά κεφαλήν» καλλιέργεια, το επίπεδο ωριμότητας (ή της αρχοντιάς που θα ’λεγε ο Ελύτης) κάθε λαού. Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε και για τα μέτρα που προδίδουν κοινωνική ακμή ή για μέτρα που τα επιβάλλει η ιστορική παρακμή: προσόντα απαιτούμενα ως αυτονόητες προϋποθέσεις για την ανάληψη μιας ηγετικής ευθύνης, φαντάζουν σε κοινωνίες έκπτωσης και παρακμής σαν ανυπέρβλητη μεγαλοσύνη.
     Είναι και η σύγκριση που διαμορφώνει τα κριτήρια. Όταν στο ηγετικό προσκήνιο κυριαρχούν σπιθαμιαία αναστήματα, ή κραυγαλέος αμοραλισμός, ο απλώς επαρκής, σοβαρός και τίμιος παίρνει στα μάτια των πολλών διαστάσεις χαρισματικής εξαίρεσης.
     Ουσιαστικό κριτήριο της μεγαλοσύνης ενός ηγέτη (αλλά και της επάρκειας ενός πολιτικού) ίσως να είναι η ικανότητά του στην αξιολόγηση των δυνατοτήτων και αναγκών του δικού του συγκεκριμένου λαού (και η συνακόλουθη ιεράρχηση προτεραιοτήτων). Ό,τι φαντάζει σαν αστραφτερή επιτυχία μπορεί να εξαντλείται στο επικαιρικό και εφήμερο, να μη θεμελιώνει μακροπρόθεσμη γόνιμη προοπτική. Ούτε και οι «αντικειμενικά» θεμιτοί μεγαλεπήβολοι στόχοι είναι πάντοτε και αναγκαίοι για κάθε συγκεκριμένο λαό. Θα ήταν αποτυχημένος ένας Ελβετός πολιτικός που θα επιχειρούσε τη γλωσσική ενοποίηση των καντονίων ή την καλλιέργεια συνείδησης λαμπρού ιστορικού παρελθόντος των Ελβετών, βάζοντας σε δεύτερη μοίρα την τραπεζική οικονομία, τον τουρισμό και την ωρολογοβιοτεχνία της χώρας του. Αντίστοιχα αποτυχημένος θα ήταν και ένας ισραηλινός πολιτικός που θα επιχειρούσε ν’ αναπτύξει την οικονομία, την άμυνα και τη διπλωματία της χώρας του παραμελώντας τη γλωσσική ενότητα ή την καλλιέργεια της πολιτιστικής ιδιαιτερότητας του λαού του.
     Ακόμη και ο απαραίτητος σε κάθε κοινωνία συνεχής εκσυγχρονισμός δεν είναι πανάκεια πολιτικής επιτυχίας. Υπάρχουν κράτη που αποκλείεται να επιβιώσουν ιστορικά ή να γίνονται σεβαστά στο διεθνή στίβο με μόνο τον εκάστοτε εκσυγχρονισμό τους. Αποκλείεται ακόμα να κατορθώσουν τον απαραίτητο εκσυγχρονισμό, αν τον αυτονομήσουν και τον διαχωρίσουν από τις δικές τους ιδιαίτερες ανάγκες και επιδιώξεις. Το εφήμερα «σύγχρονο» δεν είναι αυταξία, δεν αρκεί από μόνο του για να εξασφαλίσει ποιότητα ζωής σε μια κοινωνία, κυρίως όταν δεν αφομοιώνεται οργανικά στη εμπράγματη πείρα υψηλών πολιτιστικών κατορθωμάτων, κριτηρίων αξιολόγησης και ιεράρχησης αναγκών. Δεν είναι σπάνια τα παραδείγματα χωρών που εκβαρβαρώθηκαν αισθητικά, υποβαθμίστηκε τραγικά το μέσο μορφωτικό τους επίπεδο και αποδιοργανώθηκαν κοινωνικά εξαιτίας αλόγιστων ή πολιτικών εγχειρημάτων «εκσυγχρονισμού».
     Ίσως είναι αδύνατο ένας ηγέτης να συνδυάζει με επάρκεια το φυσικό πολιτιστικό «ένστικτο» ή χάρισμα και την οξυμμένη ευαισθησία και καλλιέργεια. Γι’ αυτό και το κυρίως γνώρισμα του μεγάλου ηγέτη θα πρέπει μάλλον να εντοπιστεί στην ικανότητα του να έχει (και να διατηρεί) σαφή επίγνωση των ορίων του. Να ξέρει να βρίσκει συνεργάτες που θα αναπληρώνουν τα δικά του υστερήματα, να τους εμπιστεύεται, να δουλεύει επιτελικά, να είναι ανοιχτός στην κριτική, να μη θωρακίζεται σε εγωκεντρικές άμυνες. Η αρχαία ρήση ότι «αρχή άνδρα δείξει» φαίνεται να υποδηλώνει την καίρια δοκιμασία της ανθρώπινης ποιότητας (της αρετής έλεγαν οι Έλληνες) που συνεπάγεται η άσκηση εξουσίας. Τα σπιθαμιαία στην πολιτική αναστήματα καυχησιολογούν και κομπάζουν αδιάκοπα για μηδαμινά ή εφήμερα επιτεύγματα –όπως κάθε αποτυχημένος στο επάγγελμά του. Αντίθετα, ο αληθινά μεγάλος ηγέτης κυριαρχείται από την αίσθηση των αποτυχιών και λαθών του αυτοκρινόμενος συνεχώς με τα μέτρα των μεγαλεπήβολων οραματισμών του.
     Υπάρχει βέβαια και η άλλη αρχαία ρήση ότι «ουδεμία ηδονή εγγυτέρω του θείου ή η περί τάς τιμάς ευφροσύνη». Γι’ αυτό και η πολιτική είναι συνήθως ένας αμείλικτος στίβος ανταγωνιστικών ηδονοθηρικών ορέξεων, μανιασμένων επιδιώξεων αναρρίχησης στην ψευδαίσθηση της «θειότητας». Οι κοινωνίες συνήθως τιμούν τους ηγέτες τους, είτε από ευγνωμοσύνη για την προσφορά τους είτε προβάλλοντας στα πρόσωπά τους την ανεπίγνωστη νοσταλγία για τις ηδονικές απολαύσεις που προσπορίζει η άσκηση εξουσίας. Πόσο μπορεί ο ηγέτης να αποφύγει την παγίδα της μέθης από τις τιμές του πλήθους, τα φώτα της δημοσιότητας τα στραμμένα συνεχώς στο πρόσωπό του, τη λάμψη της επισημότητας σε υποδοχές και διεθνείς συναντήσεις, την πρόσβαση στον πλούτο, την άνεση, την ομορφιά πολύτιμων αποκτημάτων; Ίσως η μεγαλοσύνη του μεγάλου ηγέτη να έγκειται στη νηφάλια αποφυγή αυτής της καταστροφικής παγίδας.
      Κοινωνίες αληθινά προηγμένες είναι φειδωλές στην εξιδανίκευση ή ειδωλοποίηση των ηγετών τους. Διατηρούν την κριτική τους εγρήγορση, ξέρουν να τιμούν, αλλά και να σταθμίζουν προσόντα και μειονεκτήματα. Καταδικασμένες στην παρακμή είναι οι κοινωνίες του άκριτου λιβανωτού, της μυθοποιητικής υστερίας.
[κείμενο του Χρήστου Γιανναρά, διασκευασμένο ως κριτήριο στο βιβλίο ΛΟΓΟΣ και ΕΚΦΡΑΣΗ Γ΄ Λυκείου της Ειρήνης Μαστρομανώλη σελ. 288]


Θέματα εξέτασης (με ερωτήσεις όλων των κατηγοριών)
Α. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (100 λέξεις μόρια 25)
Β1 ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΔΕΑΣ ΣΕ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟ: Να αναπτύξετε σε μια παράγραφο 100 περίπου λέξεων την αρχαία ρήση «αρχή άνδρα δείξει» (από το δεύτερο κείμενο) συσχετίζοντας την με τη σύγχρονη εποχή.
Β2. Να αναγνωρίσετε τον τρόπο ανάπτυξης της 3ης και της 4ης παραγράφου του δεύτερου κειμένου «Ουσιαστικό κριτήριο της μεγαλοσύνης ενός ηγέτη…» ΚΑΙ τέλος 4ης παραγράφου: «και αποδιοργανώθηκαν κοινωνικά εξαιτίας αλόγιστων ή πολιτικών εγχειρημάτων «εκσυγχρονισμού»(σελ. 3η)
Β3. α] Ποιες τεχνικές πειθούς χρησιμοποιεί ο συντάκτης του πρώτου κειμένου, για να ενισχύσει την πειστικότητα των απόψεών του; Να αναφέρετε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για κάθε περίπτωση. β] Να βρείτε τη συλλογιστική πορεία που ακολουθεί ο αρθρογράφος του πρώτου κειμένου στην προτελευταία παράγραφο, όπου η πρώτη προκείμενη- κρίση του έχει ως εξής: «Το επίπεδο ήθους και φρόνησης του λαού σηματοδοτεί τις εξελίξεις στη δημοκρατία». γ] Να αναγνωρίσετε τη συλλογιστική πορεία και τους τρόπους πειθούς στην 6η παράγραφο του δεύτερου κειμένου «Υπάρχει βέβαια και άλλη αρχαία ρήση…. ίσως η μεγαλοσύνη του μεγάλου ηγέτη να έγκειται στη νηφάλια αποφυγή αυτής της καταστροφικής παγίδας» (σελ. 4)


Β4. Να αναγνωρίσετε το γραμματειακό είδος του δεύτερου κειμένου δίνοντας αποδεικτικά στοιχεία.


Β5.ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ α] περνούν γραμμή, άγεται και φέρεται, συμπληγάδες, φραστικά πυροτεχνήματα (από το πρώτο κείμενο) : να αποδώσετε με κυριολεκτικό λόγο το νόημα των παραπάνω λέξεων και φράσεων β] αυτονόητες, εξαίρεσης, εφήμερα, αυταξία, εμπράγματη (από το δεύτερο κείμενο) : να βρείτε τα συστατικά στοιχεία των παραπάνω λέξεων και να σχηματίσετε νέες σύνθετες από το τελευταίο συνθετικό.


Β6 ΚΡΙΣΕΩΣ. Ποια, κατά τη γνώμη του αρθρογράφου του πρώτου κειμένου, είναι τα προβλήματα που αντιμετωπίζει το δημοκρατικό πολίτευμα της χώρας μας;


Γ. (πρόταση για παραγωγή κειμένου): Η στάση της κοινωνικής αδιαφορίας και της πολιτικής αδράνειας τείνει πλέον να λάβει το χαρακτήρα γενικευμένου φαινομένου, ιδιαίτερα μάλιστα στις τάξεις των νέων. Να αναλύσετε τους παράγοντες που συνεργούν στην τοποθέτησή της και να εξηγήσετε με ποιο τρόπο θα μπορούσε το σχολείο να συμβάλει στην ανάδειξη του νέου σε ενεργό και δραστήριο πολίτη. Υποθέστε πως το κείμενό σας (500-600 λέξεις) αποτελεί εισήγηση που θα εκφωνήσετε σε μια σχολική εκδήλωση.