Παρασκευή, 11 Μαρτίου 2011

ΦΑΝΑΤΙΣΜΟΣ και ΒΙΑ: παραγωγή κειμένου με θέμα τις αιτίες και τις συνέπειες τους

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ με θέμα το ΦΑΝΑΤΙΣΜΟ και τη ΒΙΑ, τις αιτίες που προκαλούν αυτά τα φαινόμενα, τις συνέπειές τους και προτάσεις για την αντιμετώπισή τους.



Α. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ: Οι αντιφάσεις του πολιτισμού: ανάπτυξη και πρόοδος παράλληλα με φαινόμενα φανατισμού και βίας. Πώς και γιατί;


Ζούμε σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από μεγάλες αντιφάσεις. Από τη μια, ανάπτυξη επιστημών και τεχνολογίας με επιτεύγματα θαυμαστά σ’ όλους τους τομείς δραστηριοτήτων του ανθρώπου, φανερώνουν την ικανότητά του να διαμορφώνει τον πολιτισμό και τους όρους της ζωής του με τη δύναμη του νου. Από την άλλη όμως φαινόμενα μισαλλοδοξίας και φανατισμού και όλες οι μορφές της βίας συνθέτουν ένα πανόραμα καταστροφών που γυρίζουν το δείκτη της ιστορίας σε αιώνες σκοτεινούς. Γιατί, λοιπόν, και σήμερα γινόμαστε μάρτυρες αυτής της παράλληλης αντιφατικής πορείας; Ποιες δυνάμεις τυφλώνουνε το νου του ανθρώπου και καταστρέφει τον ίδιο τον πολιτισμό του; [λέξεις 97]


Β. ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ: Ιστορική αναδρομή και αιτίες. Αδιάκοπη πορεία προόδου ή ένας φαύλος κύκλος; Γιατί τα φαινόμενα φανατισμού και βίας αναζωπυρώνονται σχεδόν σε κάθε εποχή;
      Το όραμα ενός καλύτερου κόσμου απαλλαγμένου από τα δεινά του παρελθόντος ήταν πάντοτε το ερέθισμα για τη δημιουργική πορεία του ανθρώπου. Στην πορεία του αυτή ήτανε μοιραίο να συναντήσει πολλά εμπόδια και ν’ αντιμετωπίσει δυσκολίες ανυπέρβλητες. Πρώτος ο Σοφοκλής, στο χορικό της «Αντιγόνης», ύμνο στη δεινότητα του ανθρώπου, διαπίστωνε με τρόπο λυρικό ότι κανένα εμπόδιο δεν θα ήταν ικανό να σταματήσει την προσπάθεια του ανθρώπου να διαλύει τα σκοτάδια όποιου «Μεσαίωνα» συναντούσε εμπρός του. Πράγματι από τότε, αρρώστιες και επιδημίες υποχώρησαν στη δύναμή του, λύθηκαν μυστήρια και ξεπεράστηκαν προλήψεις και δεισιδαιμονίες. Παραδείγματα σαν αυτό του Μεσαίωνα που από τη θρησκοληψία, το φανατισμό και τη μισαλλοδοξία, ξοδεύοντας είναι η αλήθεια πολύ αίμα, πέρασε στην Αναγέννηση και το σημερινό πολιτισμό του, υπήρξαν μέχρι τώρα πολλά στην ιστορία.
      Θα περίμενε, λοιπόν, κανείς, σήμερα που η ευχερής διάδοση της γνώσης και οι άλλες κοσμογονικές αλλαγές της τεχνολογίας και των επιστημών, «ξύπνησαν» τον άνθρωπο και θωράκισαν την κριτική του σκέψη, τα φαινόμενα φανατισμού και βίας να είναι μακρινό παρελθόν. Ωστόσο, πολύ συχνά και σήμερα γινόμαστε μάρτυρες ιερών πολέμων που συνεγείρουν πλήθη πιστών, ακόμα πιο συχνά παρακολουθούμε απαράδεκτα κρούσματα ρατσισμού κατά εθνικών μειονοτήτων και γινόμαστε θεατές πολλών εκδηλώσεων βίας και φανατισμού σε πολλούς τομείς της κοινωνικής και πολιτικής ζωής. Η τρομοκρατία και ο χουλιγκανισμός, σ’ όλες τις κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις, είναι το αρνητικό σημάδι στην ταυτότητα του πολιτισμού μας. Τι φταίει, λοιπόν, που ο φαύλος κύκλος δεν λέει να κλείσει;
      Θεμέλιο του φανατισμού ήταν πάντοτε ο δογματισμός. Δηλαδή, η πίστη σ’ ένα δόγμα, σε μιαν άνωθεν «αλήθεια» που, όταν ο άνθρωπος συμπεριφέρεται σαν μάζα, την προσκυνάει σαν σωτήρα. Δυστυχώς, ο Μεσσιανισμός, έχει «μακριά ποδάρια» και πολλές εκφάνσεις. Από την άλλη, η απουσία ουσιαστικής παιδείας και πνευματικής καλλιέργειας σε συνδυασμό με την κρίση αξιών της εποχής μας, τις θεριεύουν αυτές τις αντιλήψεις. Από κει και πέρα, τα οικονομικά προβλήματα και η ανασφάλεια, λειτουργούν σαν υπομόχλιο που κάνει «λογική» την παράλογη και παθολογική προσκόλληση σε δόγματα και την πίστη σε «έτοιμες» μεσαιωνικές αλήθειες, «αρετή». Σ’ αυτές τις περιπτώσεις, η απόσταση από τη μισαλλοδοξία και τη φανατική υπεράσπισή της, με κάθε μέσο, που το «καθαγιάζει» μάλιστα ο «ιερός σκοπός», είναι σχεδόν μηδενική.
      Έτσι, απρόσωπος κι άβουλος αντάμα μέσα στο πλήθος, με ψυχολογία μάζας, χωρίς κρίση και προσωπική ευθύνη, ο σύγχρονος άνθρωπος εύκολα προσηλυτίζεται από κηρύγματα μισαλλοδοξίας και πολιτικού φανατισμού και ενεργεί σύμφωνα με τις απαιτήσεις κέντρων εξουσίας που τον παρασύρουν στη δίνη των δικών τους συμφερόντων. Κάτι τέτοιο το ευνοούν ιδιαίτερα οι σύγχρονες συνθήκες διαβίωσης στις μεγαλουπόλεις. Γιατί, η αποξένωση και η ανωνυμία των πολιτών στα μεγάλα αστικά κέντρα, ο συνωστισμός, οι έντονες αντιθέσεις ως προς το βιοτικό επίπεδο, οι απαιτήσεις του γρήγορου ρυθμού ζωής, το άγχος, η ανασφάλεια, η χαλάρωση των οικογενειακών δεσμών και η γενικότερη κρίση αξιών, όλα αυτά πιέζουν το σύγχρονο άνθρωπο και, όπως είναι φυσικό, όταν η πίεση αυτή συσσωρεύεται και γίνεται φορτική, οδηγείται σε ανεξέλεγκτες και συχνά βίαιες αντιδράσεις. Η τηλεόραση με τη σειρά της, προβάλλοντας εικόνες ωμής βίας σε κάθε ευκαιρία, κάνοντας «ήρωες» τους ποικίλους εκφραστές της, εθίζει το θεατή να αποδέχεται τα φαινόμενα αυτά σαν φυσιολογικά στη ζωή του και, έτσι, προκαλεί τα πάθη και τα ένστικτά του.
      Ο φανατισμός ήταν και θα είναι πάντοτε πρόδρομος της βίας. Και είναι αποδειγμένο από την ιστορία ότι ο κυριευμένος από το πάθος του φανατισμού άνθρωπος, για να υπερασπιστεί τα «όσια και τα ιερά», χρησιμοποιεί κάθε ανόσιο και ανίερο μέσο. Κατά κοινή ομολογία, μάλιστα, μελετητών της ιστορίας, παντού, όπου συναντήθηκαν άνθρωποι με συγκρουόμενους μύθους, ιδέες και δόγματα, παρατηρήθηκε ένα αμφίπλευρο αβυσσαλέο μίσος και μια ακλόνητη πίστη ότι οι «άλλοι» βρίσκονται σε αναμφισβήτητη πλάνη γι’ αυτό νομοτελειακά θεωρούνται «εισβολείς, άπιστοι, ειδωλολάτρες, προδότες της ιδέας». Κάπως έτσι γεννήθηκαν και θα γεννιούνται ιεροί πόλεμοι, δηλαδή ανεξέλεγκτη και παράλογη βία. [λέξεις 612]


Γ. ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ συνέπειες σε ατομικό, κοινωνικό, οικονομικό, πολιτικό και πολιτιστικό επίπεδο.
      Οι συνέπειες του φανατισμού εντοπίζονται κυρίως στο ήθος των ανθρώπων, στις σχέσεις τους με τους άλλους αλλά και στον πολιτισμό γενικότερα. Η ακλόνητη βεβαιότητα του φανατικού ότι μόνο αυτός κατέχει την αναμφισβήτητη αλήθεια περιορίζει το οπτικό του πεδίο, μειώνει την κριτική του ικανότητα και εξαφανίζει την πολυτιμότερη μορφή ελευθερίας, την ελευθερία της σκέψης. Κι όταν με κάθε θεμιτό ή αθέμιτο τρόπο, προσπαθεί με φανατισμό να επιβάλει τις απόψεις του, χάνει την αξιοπρέπειά του. Ο φανατικός, αγνοεί συμβιβασμούς και δεν ξέρει από καλόπιστες και ευγενικές παραχωρήσεις, γίνεται απόλυτος στη συμπεριφορά του, απάνθρωπος, ωμός και βίαιος. Φρουρός, υποτίθεται, ενός δόγματος ή μιας αλήθειας που για να την υπερασπίσει από τους «εχθρούς» γίνεται εχθρικός με όλους. Δηλαδή αποθηριώνεται για να εξανθρωπίσει δήθεν τους ανθρώπους. Το μόνο σίγουρο, επομένως, είναι ότι ο φανατισμός δημιουργεί καταστάσεις εμπάθειας και μίσους με τελικό αποτέλεσμα από την καχυποψία, την αδιαλλαξία και την αντικοινωνικότητα να γεννιούνται πράξεις βίας.
      Η βία αποτελεί την πιο προχωρημένη και ακρότατη εκδήλωση της επιθετικότητας και του φανατισμού. Η Ιερά εξέταση στο Μεσαίωνα, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης στη διάρκεια των πολέμων κατά τους νεότερους χρόνους, η αγριότητα των εμφύλιων σπαραγμών, οι αυθαιρεσίες και η ωμή καταπίεση των σύγχρονων τυραννικών καθεστώτων δεν είναι κάποιες ασήμαντες και μακρινές εξαιρέσεις. Αφού και στην εποχή μας, με τη χρήση μάλιστα σύγχρονων τεχνικών ή και με την αξιοποίηση επιστημονικών πορισμάτων πειθαναγκασμού, η βία ως άμεσο αποτέλεσμα του φανατισμού συνεχίζει να δίνει το παρόν. Πολιτικές διώξεις, βασανιστήρια, εγκλήματα, τρομοκρατία, κοινωνικές αναταραχές και συγκρούσεις μέσα κι έξω από τα γήπεδα, «ων ουκ έστι αριθμός»!
     Η ιστορία, δυστυχώς, είναι γεμάτη με παραδείγματα, όπου βιβλία με περιεχόμενο διαφορετικό από το κυρίαρχο δόγμα ρίχτηκαν στη φωτιά, έργα τέχνης καταστράφηκαν, πνευματικοί άνθρωποι βασανίστηκαν για τις ιδέες τους, η ανθρωπότητα βυθίστηκε σε πνευματικό σκοτάδι με ηθικό αυτουργό και δράστη αυτού του εγκλήματος το φανατισμό. [λέξεις 295]


Δ. ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΑ: προτάσεις
      «Δεν είναι δυνατόν να μεταβάλλουμε τον κόσμο, αν δεν ξέρουμε καλά την κοινωνία στην οποία ζούμε κι αν δεν γνωρίζουμε ακριβώς πώς και πότε να την μεταμορφώνουμε», λένε οι σοφοί. Υψώνοντας σημαίες, χτυπώντας γροθιές στο τραπέζι, καταστρέφοντας και λεηλατώντας, δεν είναι δυνατόν να έχουμε αυτή την αλλαγή. «Δεν είναι ούτε οι βόμβες ούτε τα πυροβόλα όπλα που μεταβάλλουν την ιστορία, αλλά η νοημοσύνη, η λογική, η διαλεκτική, με μια λέξη η πνευματική καλλιέργεια και, μερικές φορές, η φαντασία» (P. Grassi)
      Ποιος μπορεί να διαφωνήσει με αυτά τα λόγια; Στην παιδεία, επομένως είναι η λύση. Διότι μόνο ο αληθινά μορφωμένος και πνευματικά καλλιεργημένος άνθρωπος μπορεί ν’ αναζητεί την ουσία και να κατανοεί τις λογικές σχέσεις των πραγμάτων. Η πνευματική καλλιέργεια του δίνει την ευχέρεια να υποβάλει στον έλεγχο της αμφιβολίας και της κριτικής κάθε δοξασία. Έτσι, δημιουργεί ερωτηματικά, σκεπτικισμό και ενδοιασμούς. Η συνολική θεώρηση του κόσμου, εξάλλου, του δείχνει και τη σχετικότητα των αξιών, τη ματαιοπονία όσων τις υπερασπίζονται με πάθος και φανατισμό, και έτσι αυτός μπορεί να βρει το θάρρος να τα αποστρέφεται καλλιεργώντας με ουσιαστικό και αποτελεσματικό τρόπο την αρετή του μέτρου και της ανεκτικότητας. [τελικό σύνολο λέξεων 1187]

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: εξυπακούεται ότι η ανάπτυξη του θέματος στις πανελλαδικές εξετάσεις πρέπει να είναι πιο περιεκτική. Οπότε, ανάλογα με τη διατύπωση των ζητουμένων, επιλέγουμε από το παραπάνω υλικό τα στοιχεία εκείνα που προσφέρονται περισσότερο για την απόδειξή τους.