Κυριακή, 13 Μαρτίου 2011

Όσα παίρνει το Ιντερνέτ (τη σκέψη, την κρίση, την κοινωνικότητα…)


ΟΙ ΠΑΓΙΔΕΣ ΠΟΥ ΚΡΥΒΕΙ Η ΑΚΡΙΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ


Πού θα οδηγήσει η άκρατη τεχνολογική ανάπτυξη και η αλόγιστη χρήση του διαδικτύου στην καθημερινότητά μας;

Οι υπολογιστές θα σκέφτονται σαν άνθρωποι ή οι άνθρωποι θα σκέφτονται σαν υπολογιστές;

«Και τα μυαλά στο Ιντερνέτ»: η συνεχής επαφή με το Ιντερνέτ οδηγεί το άτομο να συμπεριφέρεται σαν ένα κομπιούτερ. Κάνοντας, όμως αυτό που κάνει και ο υπολογιστής, δεν κατανοεί τι συμβαίνει στην πραγματικότητα.



Η συνεχής διείσδυση του Ιντερνέτ και των νέων τεχνολογιών στην καθημερινότητά μας ίσως εντάξει στα πρώτα θύματά της το πιο μυστήριο, δυνατό και εύπλαστο όργανο του ανθρώπου, τον εγκέφαλο. Σε μια εποχή παγκόσμιου κοινωνικού αναβρασμού, ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης όπως το Facebook και το Twitter, εξυμνούνται παγκοσμίως για το ρόλο που έπαιξαν και παίζουν στις εξεγέρσεις στον αραβικό κόσμο, πρωταγωνιστής των οποίων αναδεικνύεται η νέα γενιά. Το ιντερνέτ, λοιπόν, φαίνεται ν’ αλλάζει άρδην τον τρόπο σκέψης και δράσης μας, χαράζοντας μια νέα πορεία όχι μόνο για τις κοινωνίες μας, αλλά, πρωτίστως, για τον εγκέφαλό μας και τις πολύπλοκες λειτουργίες του.


      Όλο και περισσότεροι ειδικοί επιστήμονες παγκοσμίως κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο χειριζόμαστε την τεχνολογία, η οποία ίσως αλλάξει ανεπιστρεπτί τη σχέση των νέων γενεών με την πληροφορία και τη γνώση, αλλά και τον ίδιο τον ανθρώπινο εγκέφαλο στον 21ο αιώνα. Για παράδειγμα, η Σούζαν Γκρίνφιλντ, καθηγήτρια νευροβιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, στην προσπάθειά της να επιστήσει την προσοχή στις επιπτώσεις που μπορεί να έχει στον ανθρώπινο νου η υπερβολική ενασχόληση με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, χρησιμοποιεί συχνά τον όρο «αλλαγή του μυαλού», θέλοντας να επισημάνει τον κίνδυνο που ελλοχεύει για το ανθρώπινο είδος από αυτήν την ενασχόληση – ένας κίνδυνος παρόμοιος με αυτόν που εγκυμονεί για την ανθρωπότητα η κλιματική αλλαγή. Η γνώμη της είναι ότι, αν δεν κάνουμε σωστή χρήση των νέων τεχνολογιών, έτσι ώστε ν’ αναπτύξουμε τη δημιουργικότητά μας, τότε κινδυνεύουμε να μετατραπούμε σε ομογενοποιημένες προσωπικότητες.
      Σήμερα οι ειδικοί επιστήμονες θεωρούν δεδομένο ότι ο εγκέφαλός μας αλλάζει από τη συνεχή επαφή με τις νέες μορφές τεχνολογίας. Και αυτό γιατί το κύριο χαρακτηριστικό του ανθρώπινου εγκεφάλου είναι η πλαστικότητά του, το ότι προσαρμόζεται πολύ καλά στο περιβάλλον που ζει. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο ο άνθρωπος, περισσότερο από κάθε ζωικό είδος, καταλαμβάνει τις περισσότερες περιοχές του πλανήτη μας. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν θ’ αλλάξει ο εγκέφαλος από την επαφή του με το ιντερνέτ, αλλά το πώς θα αλλάξει. Όπως έδειξε ένα παλιότερο πείραμα της ιατρικής σχολής του Χάρβαρντ, οι αλλαγές στη δομή του εγκεφάλου επηρεάζονται από τις βαθύτερες σκέψεις και τα πιο ενδόμυχα συναισθήματά μας, η δομή του εγκεφάλου μπορεί να αλλάξει και μόνο με τη δύναμη της φαντασίας μας. Συνεπώς, η συνεχής επαφή με το ιντερνέτ μπορεί να έχει κάποιες θετικές αλλαγές, όπως ένα υψηλότερο IQ ή το γεγονός ότι μπορούμε να επεξεργαζόμαστε πολύ γρήγορα πολύπλοκες πληροφορίες, να εστιάζουμε την προσοχή μας σ’ ένα θέμα, έπειτα σ’ ένα άλλο, με μεγάλη αποτελεσματικότητα. Όμως, αυτό δεν αποτελεί μόνο πλεονέκτημα: παρότι η ψυχο-νοητική λειτουργία βελτιώνεται, αυτό συμπεριφέρεται σαν ένα κομπιούτερ και αναπτύσσεται μια ποικιλία αντιδράσεων απέναντι στην ποικιλία των νέων ερεθισμάτων που δέχεται. Το άτομο, όμως, έτσι κάνει αυτό που κάνει κι ένας υπολογιστής: δεν κατανοεί τι συμβαίνει.
      Με όρους νευροχημείας, αυτός που παίζει για παράδειγμα ένα βιντεοπαιχνίδι, μοιάζει με χρήστη ναρκωτικών. Αισθάνεται μια έξαψη λόγω της διέγερσης να κερδίσει και νιώθει δυσφορία αν χάσει. Δεν ενδιαφέρεται γι’ αυτό καθεαυτό το θέμα του παιχνιδιού – όπως συμβαίνει για παράδειγμα, μ’ ένα βιβλίο που διαβάζει.
      Το ιντερνέτ, λοιπόν, σύμφωνα με τους επιστήμονες, δεν αλλάζει απλώς τις συνήθειες της σκέψης, αλλά τον ίδιο τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Κι αυτό, απ’ ότι φαίνεται, μπορεί να έχει μακροπρόθεσμες συνέπειες σε κάποιες περιοχές του εγκεφάλου, ειδικά στο μπροστινό τμήμα του που αναπτύσσεται στο τέλος της εφηβείας. Αν κάποιος έφηβος, λοιπόν, ζει καθημερινά στο ψηφιακό περιβάλλον όπου επικρατούν οι έντονες αισθήσεις στο εδώ και τώρα, αυτό προδιαθέτει τον εγκέφαλό του να έχει ένα λιγότερο ενεργό μπροστινό τμήμα αργότερα στη ζωή του. Ο έφηβος αυτός συνεχώς προβάρει μια δραστηριότητα η οποία συνήθως σχετίζεται με τον εγκέφαλο παιδιών παθολογικών τζογαδόρων ή σχιζοφρενών….
      Μεγαλώνοντας ψηφιακά οι σημερινοί νέοι μπορεί, βέβαια, να έχουν ένα νέο τύπο «εγραμματοσύνης», που είναι μια πρόκληση για τη νόηση. Αποκτούν, δηλαδή, μια ικανότητα που δεν περιορίζεται απλώς στην ικανότητα για ανάγνωση και γραφή, όπως γινόταν παλιά με την ανάγνωση ενός βιβλίου, αλλά μαθαίνουν να λειτουργούν πιο σύνθετα και αποτελεσματικά σε διάφορα περιβάλλοντα και καταστάσεις επικοινωνίας, χρησιμοποιώντας κείμενα γραπτού και προφορικού λόγου σε συνδυασμό με εικόνες, σχεδιαγράμματα, χάρτες κλπ. Από την άλλη όμως η ταχύτητα και ο καταιγισμός πληροφοριών, που στο ιντερνέτ δεν έχει αρχή και τέλος, ακυρώνουν στην πράξη το παραπάνω θετικό στοιχείο. Αντίθετα η ουσία στην ανάγνωση ενός βιβλίου είναι στο ότι είχε αρχή, μέση και τέλος και μια ξεκάθαρη κατεύθυνση. Δεν χρειαζόταν να κάνεις κάτι γρήγορα, δεν υπήρχαν χρονικοί περιορισμοί. Η σχέση με το ιντερνέτ απαιτεί από τον ανθρώπινο εγκέφαλο ακριβώς τα αντίθετα στοιχεία. Χρειάζεται, λοιπόν, να φρενάρουμε τον εγκέφαλό μας και χρειάζεται να είμαστε συγκεντρωμένοι σε κάτι, ώστε αυτό το κάτι να μας οδηγήσει σε κάτι άλλο. Δηλαδή, για να σκεφτούμε, το μυαλό μας πρέπει να προπονείται ακολουθώντας μια ξεκάθαρη σειρά. Και αυτό δεν συμβαίνει όταν έχουμε μια άναρχη, χαοτική πρόσβαση σε πληροφορίες μέσω ιντερνέτ.
      Η εξάρτηση της νέας γενιάς από τον πολιτισμό του ιντερνέτ έχει σημαντικές αρνητικές συνέπειες και για την ταυτότητά τους. Το θέμα της τεχνολογίας και της ταυτότητας, σύμφωνα πάλι με τους ειδικούς, είναι πολύ ενδιαφέρον για δυο λόγους. Πρώτον, για το πώς αντιλαμβανόμαστε τους άλλους σε σχέση με μας και, δεύτερον, για το πώς αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας. Στην Αγγλία τα τελευταία 3-4 χρόνια έχει επικρατήσει μια νέα μόδα ανάμεσα στους νεαρούς χρήστες κινητών με κάμερες, το λεγόμενο slapping: παρέες νέων βιαιοπραγούν εναντίον αγνώστων στο δρόμο, καταγράφουν στο κινητό τους το συμβάν και το ανεβάζουν έπειτα στο διαδίκτυο μέσω του YouTube. Είναι μια συνήθεια χειρότερη και από το σαδισμό. Τα παιδιά αυτά δεν έχουν κάποια εμπάθεια, κάποιο μίσος απέναντι στους ανθρώπους στους οποίους επιτίθενται. Το κάνουν για πλάκα, χωρίς να σκεφτούν. Αν ζεις σ’ ένα ψηφιακό κόσμο όπου επικρατούν οι άκριτες πράξεις και όχι η σκέψη, τότε δεν καταλαβαίνεις τις συνέπειες των πράξεών σου, τι αισθάνονται οι άλλοι άνθρωποι μέσα από αυτές.
       Η νοοτροπία του «αυτό που βλέπεις είναι αυτό που είσαι», που δεν σου επιτρέπει να καταλάβεις ότι οι άλλοι μπορεί να αισθάνονται διαφορετικά από εσένα, πηγάζει και από το γεγονός ότι με το Facebook και το Twitter δεν ερχόμαστε σε άμεση επαφή με τους γύρω μας. Όταν μιλάμε σε κάποιον πρόσωπο με πρόσωπο, αναλύουμε τη ματιά του, τον τόνο της φωνής του, τη γλώσσα του σώματός του, μπορούμε να τον αγγίξουμε. Αυτή η πολυδιάστατη, ανθρώπινη επικοινωνία ακρωτηριάζεται στις σελίδες κοινωνικής δικτύωσης. Συνηθίζουμε έτσι να συναντάμε ανθρώπους ολοένα και λιγότερο εκτός διαδικτύου και αυτό μας κάνει σχεδόν αυτιστικούς.
      Το Ιντερνέτ, όμως, όπως και κάθε είδους τεχνολογία, είναι από μόνα τους ουδέτερα εργαλεία στα χέρα του ανθρώπου. Εκείνο που έχει σημασία και συντελεί στη θετική ή αρνητική επίδρασή τους, είναι ο τρόπος με τον οποίο τα χειρίζονται οι άνθρωποι. Για παράδειγμα, τόσο το Facebook όσο και το Twitter βοήθησαν αφάνταστα τους νέους του αραβικού κόσμου να ενώσουν την επαναστατική σκέψη και φωνή τους και στη συνέχεια να οργανώσουν μαζική δράση εναντίον των αυταρχικών καθεστώτων των χωρών τους. Από την άλλη, είναι γνωστό σε όλους, ότι όσο εύκολο είναι το ιντερνέτ να αποτελέσει ένα εργαλείο εκδημοκρατισμού, άλλο τόσο εύκολο είναι να γίνει ένα εργαλείο που θα καταργήσει τον ιδιωτικό μας βίο, με άγνωστες συνέπειες.
       Μια γνωστή προς το παρόν συνέπεια είναι ότι όσο περισσότερο χρόνο σπαταλά κανείς μπροστά σε μια οθόνη τόσο λιγότερο χρόνο έχει να αναπτύξει άλλες δραστηριότητές του. Και, δυστυχώς, η ζωή πολλών ανθρώπων σήμερα, και σε μεγαλύτερο βαθμό ίσως των νέων, μοιάζει μ’ ένα διαδικτυακό chat room. Το chat room από μόνο του δεν είναι απαραίτητα κάτι κακό, αλλά αν, με τη χρήση του, ξεχνάμε να πάμε μια βόλτα με τους φίλους μας, να κάνουμε μια διεξοδική συζήτηση ή να διαβάσουμε ένα βιβλίο, αφήνοντας τις λέξεις να βυθιστούν αργά στο μυαλό μας, και αντ’ αυτού ανταλλάσουμε σύντομα και πολύ γρήγορα «κωδικοποιημένα» μηνύματα με μισές λέξεις και άλλα «συνθηματικά», τότε ο εγκέφαλός μας λειτουργεί όπως ένα κομπιούτερ. Με αυτή την έννοια, ίσως, δεν είναι μακριά η εποχή, που ο καθένας μας θ’ αρχίσει να συμπεριφέρεται σαν ηλεκτρονικός υπολογιστής: θα προτιμά να αλληλεπιδρά με άλλα κομπιούτερ και όχι με ανθρώπους. Κάτι το οποίο ήδη συμβαίνει ως ένα βαθμό, καθώς πολλοί ήδη αισθάνονται πιο άνετα μπροστά σ’ έναν υπολογιστή.
       Απ’ όλα τα παραπάνω, συνάγεται το συμπέρασμα, ότι είναι επιβεβλημένο ν’ αναπτύξουμε την τεχνολογία με τέτοιον τρόπο, ώστε να βοηθήσει τους ανθρώπους να αποκτήσουν την αίσθηση της ταυτότητάς τους, της ατομικότητάς τους, της αυτοεκπλήρωσής τους. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της έκφρασης της δημιουργικότητας τους. Όμως, για να συμβεί αυτό, πρέπει το άτομο να είναι ενεργό και όχι παθητικός δέκτης, πρέπει να κατανοεί όσα συμβαίνουν γύρω του και όχι απλώς να επεξεργάζεται πληροφορίες. Απαραίτητη προϋπόθεση για κάτι τέτοιο είναι η ουσιαστική παιδεία και η ολόπλευρη πνευματική καλλιέργεια, που δυστυχώς αυτή τη στιγμή δεν μπορούν να την προσφέρουν από μόνοι τους οι υπολογιστές και το διαδίκτυο.