Παρασκευή, 25 Μαρτίου 2011

Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΔΙΚΑΙΟΣ ΛΟΓΟΣ και ΑΔΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ: ηθική πλευρά της πειθούς



ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΙΤΛΟ ΚΑΙ ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Πρόκειται για θεματική ενότητα που αναφέρεται στην ΗΘΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ της πειθούς, περιέχει ποικιλία κειμενικών ειδών (άρθρα, συνεντεύξεις, ποιήματα κλπ), στα οποία συγκρούονται ο ΔΙΚΑΙΟΣ ΛΟΓΟΣ και ο ΑΔΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ (δηλαδή, με τη θεωρία που αναπτύσσεται στην εισαγωγική ενότητα και με τα κείμενα που επιλέγονται στη συνέχεια παρουσιάζονται αντίθετες θέσεις αναφορικά με το δίκαιο και το άδικο, που στην ουσία συνιστούν δυο διαφορετικούς τρόπους επικοινωνίας, δύο διαμετρικά αντίθετες χρήσεις της γλώσσας- παράλληλα όμως παρουσιάζονται και άλλα θέματα SOS που άπτονται του ΔΙΚΑΙΟΥ ΛΟΓΟΥ: ανθρωπισμός, παιδεία, μεσσιανισμός – βλέπε παράλληλα κείμενα και στην ενότητα «Ο πόθος της εξουσίας και η δύναμη της ελευθερίας» στους ΘΕΜΑΤΙΚΟΥΣ ΚΥΚΛΟΥΣ 379-421 ).
(ο τίτλος της ενότητας παραπέμπει στις ΝΕΦΕΛΕΣ του Αριστοφάνη, στο μέρος δηλαδή της κωμωδίας, όπου συγκρούονται ο Δίκαιος και Άδικος Λόγος, καθώς ο καθένας τους προσπαθεί να επιβάλει τις δικές του θέσεις – απόσπασμα σ. 213)


Ενδιαφέρον παρουσιάζει η στενή σύνδεση του ΔΙΚΑΙΟΥ ΛΟΓΟΥ με την παιδεία, ενώ ο ΑΔΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ ταυτίζεται με την εξουσία: οπότε, σύμφωνα με τους συγγραφείς:
α] η γλώσσα της εξουσίας αποσκοπεί στην χειραγώγηση και τον έλεγχο, ενώ
β] η γλώσσα της παιδείας στην απελευθέρωση του ανθρώπου.


Η ενότητα διαρθρώνεται σε επιμέρους άξονες:
Στην πρώτη ενότητα το θέμα είναι: Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ (= άδικος λόγος) και η ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (= δίκαιος λόγος) – βλέπε σχετικό κείμενο στις σελίδες: 220-224
Στόχος της ενότητας είναι να δουν οι μαθητές τα βασικά γνωρίσματα της γλώσσας της εξουσίας και το κύριο γνώρισμα της γλώσσας της παιδείας, και μέσα από τη σύγκριση να καταλάβουν πως πρόκειται για γλώσσες διαμετρικά αντίθετες. Στόχος επίσης είναι μέσα από τα κείμενα να μελετηθούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κάθε γλώσσας και να αξιολογηθεί η δύναμή τους.


1ο ΘΕΜΑ: ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ
ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ: α] Ποια είναι η πιο δυνατή, η γλώσσα της εξουσίας ή η γλώσσα της ελευθερίας, της παιδείας και του ανθρωπισμού;
β] (κρίσεως) γιατί κυριαρχεί σ’ αυτή την πάλη η γλώσσα της εξουσίας και όχι η γλώσσα της παιδείας, της ελευθερίας και του ανθρωπισμού;


Διαβάζουμε απόσπασμα από εισαγωγικό κείμενο σ. 218-219 και απαντάμε:
«Εκείνος που διέθετε και διαθέτει την πιο μεγάλη ισχύ πολεμικού πυρός είναι γνωστό ότι και κατά το παρελθόν κυριαρχούσε και σήμερα κυριαρχεί σε μεγαλύτερα ή σε μικρότερα τμήματα του πλανήτη μας ή και σε ολόκληρο τον πλανήτη. Η κυριαρχία του αυτή γίνεται ασφαλέστερη, όταν συνοδεύεται από ανάλογη οικονομική ισχύ, καθώς και από την ισχύ των ΜΕΣΩΝ ΜΑΖΙΚΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ, όταν δηλαδή ελέγχει την τηλεόραση, το ραδιόφωνο, τον Τύπο και όλους τους άλλους μηχανισμούς, ορατούς και αόρατους, με τους οποίους οι ισχυροί της γης στέλνουν τα μηνύματά τους σε κάθε γωνιά της και καθορίζουν τις τύχες των λαών της. Οι ισχυροί αυτού του είδους επιβάλλουν, έτσι, τη βούλησή τους τη στρατιωτική, την πολιτική, και όχι μόνο, αφού έχουν τον τρόπο να επηρεάζουν και να καθορίζουν τις εξελίξεις σε παγκόσμια κλίμακα, ακόμη και τις «πολιτιστικές». Είναι και αυτή μια γλώσσα, η γλώσσα της εξουσίας. Μπροστά της ο μέσος άνθρωπος υποχωρεί καθιστώντας με την υποχώρησή του ισχυρότερο τον ήδη ισχυρό δυνάστη»


β] ALTERA PARS: (σελ. 219): Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά: υπάρχει η άποψη ότι την πιο μεγάλη δύναμη την έχει η πιο ελεύθερη ψυχή, επομένως αυτή διαθέτει και την πιο δυνατή γλώσσα, γλώσσα δυνατότερη ακόμη και από τη γλώσσα της εξουσίας, έστω και αν ο χρήστης αυτής της γλώσσας δεν επιβάλλει την κυριαρχία του. Φτάνει ότι δεν ενδίδει στη δύναμη των όπλων και κρατάει την εσωτερική του ελευθερία. Είναι αυτή η στάση του γι’ αυτόν, και για όσους έχουν την ίδια ευαισθησία, μια ολοκλήρωση. Παραπέμπει στο γνωστό μας «ΤΟ ΕΥΔΑΙΜΟΝ ΤΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ, ΤΟ Δ’ ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΤΟ ΕΥΨΥΧΟΝ» (σχόλια- ΕΥΤΥΧΙΑ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΓΕΝΝΑΙΟΤΗΤΑ)


(πιθανά συμπεράσματα μετά τις απαντήσεις στα ερωτήματα): Υπάρχει γλώσσα της εξουσίας και η γλώσσα του ελευθέρου ανθρώπου, της ελεύθερης ψυχής: είναι γλώσσες διαμετρικά αντίθετες και η καθεμιά έχει τα γνωρίσματά της. Μερικοί πιστεύουν ότι παντοδύναμη είναι η γλώσσα της εξουσίας γιατί μπροστά της ο μέσος άνθρωπος υποχωρεί καθιστώντας με την υποχώρησή του ισχυρότερο τον ήδη ισχυρό δυνάστη. Άλλοι όμως θεωρούν ότι την πιο μεγάλη δύναμη την έχει η πιο ελεύθερη ψυχή, επομένως αυτή διαθέτει και την πιο ισχυρή γλώσσα, έστω κι αν ο χρήστης αυτής της γλώσσας δεν επιβάλει την κυριαρχία του.




2ο ΚΕΙΜΕΝΟ: για τη γλώσσα της εξουσίας και τη γλώσσα της παιδείας (βασικά γνωρίσματα της γλώσσας της εξουσίας και το κύριο γνώρισμα της γλώσσας της παιδείας – άρθρο στις σελ. 220-224)


α] διαβάζουμε το σχόλιο που έχει το βιβλίο για το εν λόγω άρθρο (σελ. 220) και σχολιάζουμε τα υπογραμμισμένα:)
Αυτό το άρθρο υπογραμμίζει την παραμόρφωση της γλώσσας από την εξουσία και την προσαρμογή της στα μέτρα και τους σκοπούς της. Η δύναμη της εξουσιαστικής γλώσσας μεταβάλλει, είπαν, σε αγέλες προδομένων παλιάτσων τα ανθρώπινα πλάσματα. Αυτό συμβαίνει σήμερα περισσότερο ίσως από κάθε άλλη φορά, αφού σήμερα περισσότερο από κάθε άλλη φορά η εξουσία έχει μελετήσει και έχει αναγάγει σε επιστήμη αυτόν τον τρόπο διοίκησης. Άλλωστε σήμερα περισσότερο από άλλοτε η τεχνολογία της παρέχει τα μέσα να εξακτινώσει σε όλα τα σημεία του πλανήτη το λόγο της. Η πραγματικότητα όμως αυτή δεν είναι καθόλου αθεράπευτη. Θεραπεύεται και αναστρέφεται με τη γλώσσα της παιδείας, η οποία αποτελεί και τη μόνη ελπίδα για ν’ αρχίσει κάποτε η αντίστροφη μέτρηση.




β.- ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΚΕΙΜΕΝΟΥ (δυο πρώτες παράγραφοι):
Η γλώσσα είναι παντοδύναμη. Την παντοδυναμία της αυτήν την γνωρίζουν οι εξουσίες, και μάλιστα οι εξουσίες των ολοκληρωτικών καθεστώτων, και την εκμεταλλεύονται προκειμένου να επιβάλουν τη βούλησή τους. Φτάνουμε έτσι στις ολοκληρωτικές γλώσσες, οι οποίες στηρίζονται κυρίως στη βουλητική λειτουργία της γλώσσας (πρβλ. επίκληση στο συναίσθημα πολιτικού λόγου). Μια λειτουργία που προσπαθεί να αλλοιώσει/ κάμψει τη βούληση του δέκτη, πράγμα που έχει ως αποτέλεσμα και την πλύση του εγκεφάλου του (οπότε προπαγάνδα).
      Την πιο δυνατή γλώσσα σήμερα, λένε, τη διαθέτει εκείνος που διαθέτει την πιο μεγάλη δύναμη, και την πιο μεγάλη δύναμη την διαθέτει εκείνος που ελέγχει και κατευθύνει τον τύπο το ραδιόφωνο, την τηλεόραση, χωρίς να αγνοούμε τον ψίθυρο και τους κάθε είδους προπαγανδιστικούς μηχανισμούς των ολοκληρωτικών καθεστώτων, οι οποίοι (μηχανισμοί) με άκρως μελετημένους τρόπους και με επιστημονική μεθοδικότητα χρωματίζουν και προσφέρουν στην κοινή γνώμη, ό,τι κάθε φορά συμφέρει στην εξουσία την οποία υπηρετούν. Η δύναμη αυτή της εξουσιαστικής γλώσσας μεταβάλλει, όπως είπαν, σε αγέλες προδομένων παλιάτσων τα ανθρώπινα πλάσματα.


3ο ΘΕΜΑ: ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΩΝ ΕΞΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ (= λόγοι πολιτικών, διατάγματα, προκηρύξεις, διαφημίσεις, άρθρα σε εφημερίδες, νομοθεσίες κλπ καθώς και κάθε λόγος στον οποίο υποκρύπτονται εξουσιαστικές τάσεις – πρβλ. και στοιχεία από την ενότητα ΠΕΙΘΩ ΣΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΛΟΓΟ σελ. 68 SOS):
«Ο πολιτικός λόγος, επειδή συνδέεται με την εξουσία, συχνά χαρακτηρίζεται από έντονη συναισθηματική φόρτιση και από ρητορεία και ορισμένες φορές στοχεύει στην παραπλάνηση ή στον εκφοβισμό του ακροατηρίου, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί η άκριτη αποδοχή από το δέκτη των αποφάσεων του πομπού: ΑΡΑ ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ!!! Στις περιπτώσεις αυτές η αποδεικτική ισχύς των επιχειρημάτων αντικαθίσταται από αυταπόδεικτες έννοιες ή από λέξεις με τέτοια ηθική διάσταση π.χ. ΕΘΝΟΣ, ΛΑΟΣ, ΕΘΝΙΚΗ ΣΩΤΗΡΙΑ κτλ, που εμποδίζουν το λογικό έλεγχο και παγιδεύουν το δέκτη». Όταν ο πολιτικός λόγος παίρνει αυτή τη μορφή, με την παραποίηση των εννοιών και τη στρέβλωση των αξιών, γίνεται προπαγάνδα»)


διαβάζουμε προσεκτικά τις παραγράφους 10-14 του κειμένου «Γλώσσα εξουσίας & γλώσσα παιδείας» (από «Η προσέγγιση και η ανάλυση του εξουσιαστικού λόγου…» στο μέσον της σελ. 221 ΕΩΣ… «Η στρέβλωση, δηλαδή, και η αυθαιρεσία της διαφθοράς θριαμβεύουν σε βάρος της γλώσσας και του επικοινωνιακού της χαρακτήρα» (τέλος σ. 222)


• Καταγραφή γνωρισμάτων των δύο γλωσσών


Α.- γνωρίσματα εξουσιαστικού λόγου ΣΤΗ ΜΟΡΦΗ- ΕΚΦΡΑΣΗ:
1. Εμφανής ή λανθάνων διατακτικός χαρακτήρας. Ο διατακτικός χαρακτήρας επιτυγχάνεται μέσα από:
α] ελλειπτικές και ονοματικές προτάσεις με χρήση προσδιορισμών οι οποίοι υπογραμμίζουν αυταπόδεικτες αλήθειες με τρόπο δογματικό και απόλυτο.
β] περιορισμό του ρηματικού λόγου ή όταν χρησιμοποιείται το ρήμα προτιμούνται οι εξακολουθητικοί χρόνοι οι οποίοι εμφανίζουν τις συγκεκριμένες χρονικές στιγμές και τονίζουν τη διάρκεια και την αιωνιότητα.
2. Αοριστία, γενικότητα, ταυτολογία, μυστικοπάθεια: όλα αυτά καλλιεργούνται μέσα από το μονοσήμαντο και κατευθυνόμενο μονόλογο.
3. Συνειδητή δημιουργία απόστασης και χάσματος ανάμεσα στο πομπό και το δέκτη, ο οποίος πρέπει να αισθάνεται ασήμαντος, κατώτερος και εξαρτημένος από τον πομπό (απόρροια όλων των προηγούμενων)


Β.- γνωρίσματα εξουσιαστικού λόγου ΣΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ:
1. Προβολή των δομικών στοιχείων ενός αντι-κριτικού λόγου σκέψης: συντήρηση και μεταφορά με μεγαληγορία και βεβαιότητα «αιώνιων και μοναδικών» αξιών, αυταρχικός περιορισμός του διαλόγου μέσα από την εντολή στο δέκτη να συντονίζεται στα μηνύματα του πομπού
2. Παραγκωνισμός ή συνειδητή άγνοια της καθημερινότητας μέσα από τη γενίκευση (και τη θέωση) αποδεκτών μεγάλων αξιών (πατρίδα, θρησκεία, οικογένεια κλπ)
3. Στρέβλωση αξιών και παραποίηση του νοήματος εννοιών


4ο ΘΕΜΑ: ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΟΣ:
(να διαβαστεί προσεκτικά η 14 παράγραφος στο βιβλίο σελίδα 222) «Θα μπορούσαμε δηλαδή συνοπτικά να πούμε ότι η γλώσσα της εξουσίας είναι γλώσσα φθοράς και διαφοράς και όχι γλώσσα επικοινωνίας, αφού διασαλεύεται αυθαίρετα η σχέση συμβόλων και συμβολιζομένων, σημαινόντων και σημαινομένων, καθώς τα σημεία φορτίζονται με τα αντίθετά τους σημασιολογικά φορτία. Είναι γνωστό π.χ. πως σε ολόκληρο τον κόσμο οι δικτατορίες επιβάλλονται εν ονόματι της σωτηρίας των δημοκρατικών ελευθεριών των λαών. Η στρέβλωση, δηλαδή, και η αυθαιρεσία της διαφθοράς θριαμβεύουν σε βάρος της γλώσσας και του επικοινωνιακού της χαρακτήρα».




5ο ΘΕΜΑ: Η ΑΛΛΗ ΠΛΕΥΡΑ «Την πιο μεγάλη δύναμη πιστεύω ότι τη διαθέτει η πιο ελεύθερη ψυχή. Αυτή έχει την πιο δυνατή γλώσσα. Δυνατότερη ακόμα και από τη γλώσσα της εξουσίας»
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ η απάντηση του Μακρυγιάννη στον Δεριγνύ στο μέσον της σ. 223:
Το θέμα δεν είναι καθόλου τωρινό. Έχει τεθεί με διάφορους τρόπους:
α] στον Προμηθέα του Αισχύλου (όπου συγκρούεται η ελεύθερη ψυχή του Προμηθέα με τον άδικο λόγο της εξουσίας του Δία – βλέπε σχετικό απόσπασμα στο βιβλίο σελ. 225-227)
β] στην Αντιγόνη του Σοφοκλή: το δίκαιο λόγο εκπροσωπεί η Αντιγόνη (υπερασπίζεται τον άγραφο δίκαιο λόγο), ενώ τον άδικο της εξουσίας ο Κρέοντας (αποσπάσματα στις σελ. 225-230)
γ] η απάντηση του Κολοκοτρώνη στον Ιμπραήμ (σελ. 231)


ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΑ: «Τα μεγάλα προβλήματα της ζωής δε λύνονται στην επιφάνεια, αλλά μονάχα στο βυθό. Σε επιφανειακές διαστάσεις παραμένουν άλυτα» (Wittgenstein). Και στο βυθό βρίσκεται η ψυχή του ανθρώπου. Τα αίτια λοιπόν της κρίσης της γλώσσας (και της γλώσσας της εξουσίας) παραπέμπουν στα αίτια της κρίσης της παιδείας, τα οποία με τη σειρά τους παραπέμπουν στην κρίση του ανθρώπου. Ένας φαυλεπίφαυλος κύκλος.


τελικά συμπεράσματα για τον άδικο λόγο της εξουσίας και το δίκαιο λόγο της παιδείας
Γίνεται φανερό από τα παραπάνω πως ο εξουσιαστικός είναι άδικος λόγος, αφού φθείρει έννοιες και νοήματα, διαφθείρει τους δέκτες του και καταστρατηγεί κάθε έννοια εντιμότητας και ειλικρίνειας στην επικοινωνία.
Στον αντίποδα αυτού του είδους του λόγου, ως μόνη ελπίδα για να αντισταθεί ο άνθρωπος στη δύναμή του, αναδύεται ο δίκαιος λόγος της παιδείας. Πρόκειται για το λόγο που εκπέμπουν οι ελεύθερες ψυχές, τα βαθιά καλλιεργημένα πνεύματα, για ένα λόγο ο οποίος, σε αντίθεση με τον άδικο λόγο των ισχυρών, διακρίνεται από τα δικά του ιδιαίτερα γνωρίσματα:
1] Εντιμότητα, ειλικρίνεια, αλήθεια: αυτή έγκειται στη διατήρηση της πραγματικής σχέσης σημαινόντων και σημαινομένων, στη σήμανση των πραγμάτων του κόσμου με το αληθινό τους όνομα.
2] Σαφήνεια, διαύγεια, ακριβολογία: επιτυγχάνεται με το λεξιλογικό πλούτο, ο οποίος επιστρατεύεται, για να δηλωθεί κάθε σημασιολογική απόχρωση, με τις ολοκληρωμένες συντακτικές δομές, με την εκφραστική ποικιλία χάρη στην οποία δηλώνονται τα οριστικά και τα αβέβαια, τα πραγματικά και τα πιθανά, τα εφήμερα και τα αιώνια.
3] Διαλλακτικότητα: ο λόγος της παιδείας είναι λόγος που συσχετίζει, αντιπαραθέτει και συγκρίνει ποικίλα νοήματα, θέτει ερωτήματα και δοκιμάζει απαντήσεις. Είναι ένας λόγος ερευνητικός, ζωντανός, δυναμικός.
4] Γνησιότητα, αυθεντικότητα, απουσία επιτήδευσης: είναι λόγος βαθύς, γιατί αναδύεται από καλλιεργημένες συνειδήσεις, πυκνός γιατί εκπέμπεται από ανθρώπους με περιεχόμενο, ουσιαστικός, γιατί αποτελεί τη φωνή ανθρώπων που έχουν λάβει επιμελημένη αγωγή και παιδεία.


ΚΕΙΜΕΝΑ σχετικά με το θέμα της ενότητας (πρέπει να μελετηθούν):
1.-Γιώργου Σεφέρη: ΟΜΙΛΙΑ ΣΤΗ ΣΤΟΚΧΟΛΜΗ (σ. 232-234)
Πρόκειται για την εμπνευσμένη ομιλία του ποιητή με αφορμή τη βράβευσή του με το ΝΟΜΠΕΛ Λογοτεχνίας, στην οποία συσχετίζεται η ελληνική γλώσσα με την αντίληψη που έχει ο ελληνισμός για τη δικαιοσύνη και τον άνθρωπο (= ΔΙΚΑΙΟΣ ΛΟΓΟΣ): «σ’ αυτό τον κόσμο, που ολοένα στενεύει, ο καθένας μας χρειάζεται όλους τους άλλους. Πρέπει να αναζητήσουμε τον άνθρωπο όπου και να βρίσκεται… Όταν, στο δρόμο της Θήβας, ο Οιδίπους συνάντησε τη Σφίγγα, κι αυτή του έθεσε το αίνιγμά της, η απόκρισή του ήταν: ο άνθρωπος. Τούτη η απλή λέξη χάλασε το τέρας. Έχουμε πολλά τέρατα να καταστρέψουμε. Ας συλλογιστούμε την απόκριση του Οιδίποδα».


2.- Αλέξανδρου Δελμούζου: ΠΑΙΔΕΙΑ και Εθνική Μόρφωση (εισαγωγικό σημείωμα στη σ. 235 και όλο το ΚΕΙΜΕΝΟ στις σ. 235-240)
Χρήσιμοι στη μελέτη του θέματος και οι ορισμοί για τις έννοιες του ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΥ (σελ. 240), ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΥ (σελ. 241), ΜΕΣΣΙΑΝΙΣΜΟΥ (κείμενο στη σελίδα 250)


4.- Ι.Θ. Κακριδή: ΠΑΙΔΕΙΑ ΔΥΝΑΜΙΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΗΣ (εισαγωγικό σημείωμα στη σ. 260 και όλο το ΚΕΙΜΕΝΟ στις σ. 260-265)
Ο λόγος του Κακριδή αναφέρεται στην παιδεία (= ΔΙΚΑΙΟΣ ΛΟΓΟΣ), την οποία αντικρίζει σαν μια δύναμη που καλλιεργεί την ψυχή και εστιάζεται (ο λόγος του) στην πνευματική σχέση δάσκαλου και μαθητή – μια παιδευτική, δηλαδή μορφωτική, σχέση, με αμφίδρομη κίνηση: η μια ψυχή κινεί την άλλη, και μέσα απ’ τη συν-κίνηση (= συγκίνησή) τους υψώνονται και οι δύο.
5.- ΠΟΘΟΣ της ελευθερίας και η δύναμη της εξουσίας ή ο πόθος της εξουσίας και η δύναμη της ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ (διάφορα κείμενα στους ΘΕΜΑΤΙΚΟΥΣ ΚΥΚΛΟΥΣ σελ. 379-421) Λίγα λόγια για τα πιο αντιπροσωπευτικά και ενδιαφέροντα:
α] ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ: η πραγμάτωση του ανθρώπου του Παπανούτσου (στη σελίδα 386 των Θεματικών Κύκλων: όπου ο συγγραφέας με αφορμή τον ορισμό της ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ καταλήγει στον ορισμό του ανθρώπου: «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΘΑ ΕΙΠΕΙ: απόσειση του ζυγού μιας δουλείας. Και τελείωση: υπερνίκηση της ατέλειας. Εδώ ακριβώς πλέκεται ολόκληρη η ανθρώπινη τραγωδία. Τη δίψα της ελευθερίας, τον πόθο της τελειότητας τον αισθάνεται και τον καταξιώνει μόνο ένα δραματικά προνομιούχο ον μέσα στον κόσμο: εκείνο που έχει επίγνωση της ατέλειας και της δουλείας του, αλλά επειδή δεν θέλει να συνθηκολογήσει και να υποταχθεί, κάνει νόημα και πρόγραμμα της πνευματικής ζωής την υπέρβαση της ατέλειας, την αποτίναξη της δουλείας. ΟΠΟΤΕ Ιδού ο ορισμός του ανθρώπου: «το ψεύδος είναι δουλεία, είναι ατέλεια. Η ασκήμια είναι δουλεία, είναι ατέλεια. Το κακό είναι δουλεία, είναι ατέλεια. Όταν καταλύω το ψεύδος με την εύρεση και τη βεβαίωση της αλήθειας, όταν καταλύω την ασκήμια με την αποκάλυψη του ωραίου σε όλες τις μορφές του, όταν καταλύω το κακό με την αναγνώριση και επιβολή του αγαθού – ελευθερώνω μέσα μου τον άνθρωπο από μια ταπεινωτική δουλεία, του δίνω τη δύναμη και τη χαρά να υπερνικήσει μιαν ανυπόφορη ατέλεια, κι έτσι προσφέρω νόημα στη ζωή μου, την κάνω αξιοβίωτη. κατά το μέτρο που θέλω και μπορώ να φτάσω σ’ αυτή την πραγμάτωση και δικαίωση του Ανθρώπινου, προσδιορίζεται μαζί με το βάρος της ευθύνης και το πνευματικό μου μέγεθος. Τόσο πιο άνθρωπος γίνεται το θνητό ζώο, όσο μεγαλύτερες και βεβαιότερες νίκες σημειώνει σ’ αυτή τη δύσκολη άθληση»


β] ΓΡΑΜΜΑ ΑΠ’ ΤΗ ΦΥΛΑΚΗ του Γεωργίου Α. Μαγκάκη (ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ σελ 388-391): ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενο που γράφτηκε κρυφά στις φυλακές από τον καθηγητή της Νομικής Γ. Μαγκάκη και δημοσιεύτηκε σ’ όλες τις μεγάλες εφημερίδες του κόσμου στη διάρκεια της δικτατορίας (1967-1974). Στο γράμμα αυτό ο καθηγητής, ως πολιτικός κρατούμενος της Χούντας, τις συνθήκες της φυλάκισής του και τον πόθο για ελευθερία που τον κράτησε ζωντανό μέσα στις φυλακές.


γ] ΤΙΜΗΤΙΚΗ ΑΠΟΤΥΧΙΑ επιφυλλίδα του Άγγελου Τερζάκη (ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ σελ 393): ένα κείμενο με τίτλο αυτό το οξύμωρο σχήμα (τιμητική αποτυχία), που αναφέρεται στο πραξικόπημα του στρατηγού Πινοσέτ εναντίο του δημοκρατικά εκλεγμένου προέδρου της Χιλής Αλιέντε.




δ] ΕΘΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΠΙΓΝΩΣΗ του Παπανούτσου (ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ σελ 410): πολιτική ανάλυση του συγγραφέα για το ενδιαφέρον που δείχνουν στις μέρες οι νέοι για την πολιτική


ε] Ο ΠΕΙΡΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ του Βάτσλαβ Χάβελ, Τσέχου συγγραφέα και διανοούμενου που αγωνίστηκε εναντίον του ολοκληρωτικού καθεστώτος της πατρίδος του και στη συνέχεια εκλέχθηκε πρόεδρος της Τσεχίας (ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ σελ 416): μια από τα έσω κριτική στην εξουσία.


στ] Ο ΣΤΡΑΤΙΩΤΗΣ ΤΟΥ La Ciotat (= γαλλική πόλη) του Μπέρτολτ Μπρεχτ (ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ σελ 397): όπου ο γνωστός ποιητής και θεατρικός συγγραφέας επινοεί την ιστορία του «ανθρώπινου αγάλματος» για να μεταδώσει το αντιπολεμικό του μήνυμα.