Τρίτη, 12 Απριλίου 2011

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ: κείμενα και ασκήσεις

Δυο ΚΕΙΜΕΝΑ για την παγκοσμιοποίηση με ασκήσεις όλων των κατηγοριών



α. ΚΕΙΜΕΝΟ: «Το πλοίο των τρελών»
Ίσως ένα από τα εντυπωσιακότερα γεγονότα των τελευταίων ετών είναι οι περίφημες διαδηλώσεις σε διάφορα μέρη του κόσμου εναντίον του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης. Η τελευταία, ως λέξη τουλάχιστον, παρόλο που έχει εξαιρετικά μικρή ηλικία, εγκαταστάθηκε ήδη με τόση αυτάρεσκη βεβαιότητα στο καθημερινό λεξιλόγιο που δεν χρειάζεται να την εξηγήσει κανείς: θεωρείται κάτι το αυτονόητο και το αμέσως λειτουργικό, όπως εξάλλου και η λέξη διαδήλωση. Οι δύο λέξεις φαίνεται ότι είναι καταδικασμένες να συνυπάρξουν, αν και δεν είναι απολύτως βέβαιο ότι χαρακτηρίζονται και οι δύο, από τον ίδιο δείκτη σαφήνειας. Υπάρχουν πράγματι σκεπτικοί που, ενώ καταλαβαίνουν πολύ καλά τι είναι μια διαδήλωση, επιμένουν να μην καλοκαταλαβαίνουν τι είναι παγκοσμιοποίηση. Τούτη ’δω για τους εμπνευστές της, μοιάζει η μοναδική λύση, στην κλίμακα του πλανήτη, στα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα: υπόσχεται ένα είδος συλλογικής ευτυχίας, κάπως επιβεβλημένης και μονόδρομης είναι η αλήθεια, η οποία απορρέει από τους νόμους της παγκόσμιας αγοράς.
       Για τους αντιπάλους της όμως η παγκοσμιοποίηση είναι ένα είδος πονηρού ευφημισμού ο οποίος συγκαλύπτει πολύ παλιά και γνωστά φαινόμενα που έχουν να κάνουν απλούστατα με την αρπαχτική διάθεση αυτών που κατέχουν εναντίον αυτών που δεν έχουν. Από τη σκοπιά αυτή, η «παγκοσμιοποίηση» συνδυάζεται με άλλους ευφημισμούς, όπως είναι για παράδειγμα, η περίφημη «ελαστικότητα» της εργασίας. Δε χρειάζεται να είναι κανείς σοφός ή οικονομολόγος για να καταλάβει ότι με τον όρο αυτόν οι εμπνευστές του εννοούν κάτι που όλοι γνωρίζαμε από πάντα: τη νυχτερινή εργασία, τα ακανόνιστα ωράρια, την εργασία το Σαββατοκύριακο και άλλες τέτοιες χαρούμενες πρωτοβουλίες, που αποτελούσαν τα όνειρα της εργοδοσίας. Στην προοπτική αυτή, κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι η εποχή μας είναι πεζή και αφαιρεί το δικαίωμα στο όνειρο: μόνο που τα όνειρα που πραγματοποιεί είναι τα όνειρα του τραπεζίτη, του χρηματιστή, του ασφαλιστή και του βιομηχάνου. Και ποιος θα μπορούσε να αμφισβητήσει το δικαίωμα αυτών των ανθρώπων στο όνειρο; Προφανώς εκείνοι για τους οποίους τα όνειρα αυτά είναι εφιάλτης: δηλαδή η μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων.
      Ίσως έτσι θα μπορούσε να εξηγήσει κανείς, τουλάχιστον σε πρώτη προσέγγιση, τις βίαιες εκδηλώσεις εναντίον της παγκοσμιοποίησης στο Σηάτλ, στον Καναδά, στη Νίκαια, στο Γκετεμποργκ και αυτήν που ετοιμάζεται στη Γένοβα της Ιταλίας. Βεβαίως, οι ηγέτες των κρατών που έχουν αναλάβει να υπερασπιστούν το δικαίωμα των εργοδοτών στο όνειρο δεν αντιλαμβάνονται τα πράγματα με τον ίδιο τρόπο, όπως προκύπτει από τις δηλώσεις τους ύστερα από τα επεισόδια στη σουηδική πόλη που στοίχισαν τη ζωή σε ένα νεαρό φοιτητή, ο οποίος δε θα μπορέσει ποτέ πια να ονειρευτεί. Η ομοφωνία των δηλώσεων ήταν αξιοσημείωτη: όλοι οι ηγέτες αναγνώρισαν, ύστερα από ώριμη σκέψη, όπως είναι φυσικό για ανθρώπους που κρατούν στα χέρια τους τις τύχες του κόσμου, ότι κινδυνεύουν οι δημοκρατικές διαδικασίες και η ίδια η δημοκρατία. Όχι, βεβαίως, από τις αποφάσεις τους, με τις οποίες κερδίζουν ίσως την εμπιστοσύνη των αγορών χάνοντας όμως την εμπιστοσύνη των λαών, αλλά από τις ενέργειες των διαδηλωτών. Οι διαδηλωτές λοιπόν είναι, σύμφωνα με τα λεγόμενα των Ευρωπαίων ηγετών, «εξτρεμιστές», «αναρχικοί», «εγκληματίες», «χούλιγκανς», «αλήτες», «διεστραμμένοι», «τρελοί», «περιφερόμενο τσίρκο» και άλλα παρόμοια, τα οποία δηλώνουν μάλλον ότι αυτή τη φορά οι πολιτικοί ιθύνοντες φοβήθηκαν και έχασαν την ψυχραιμία τους, μπροστά στον κίνδυνο να απολέσουν την εικόνα των ανθρώπων που ξέρουν τι κάνουν, όταν χαμογελούν ευδαίμονες στην καθιερωμένη φωτογραφία που σφραγίζει το τέλος των Διασκέψεων Κορυφής. Το αποτέλεσμα ήταν οι περίτεχνες λέξεις, οι πολύπλοκες έννοιες, οι εμβριθείς αναλύσεις πήγαν περίπατο και στη θέση τους εμφανίστηκαν τα λόγια που χρησιμοποιούν οι αγοραίοι όλων των εποχών όταν βρίζουν τους αντιπάλους τους.
      Ευτυχώς όμως όλα τα μέτρα έχουν ληφθεί ώστε στη Γένοβα να αποφευχθούν παρόμοια έκτροπα. Οι ιταλικές μυστικές υπηρεσίες ανέλαβαν εργασία και η αστυνομική επιτήρηση θα είναι αρκούντως αυστηρή. Τα απλωμένα ρούχα θα αποσυρθούν απ’ τα μπαλκόνια των σπιτιών στις φτωχογειτονιές της πόλης, όπως το διέταξε ο εστέτ πρωθυπουργός της χώρας, με μια απόφαση ιστορικής σημασίας για το μέλλον του κόσμου. Εξάλλου οι ταραξίες αυτή τη φορά προβλέπονται ευάριθμοι, φαίνεται ότι χωρούν όλοι σ’ ένα καράβι, όπου σχεδιάζεται η συγκέντρωσή τους. Το καράβι είναι υπερπολυτελές, ώστε τίποτα να μην λείψει από τους εφήμερους ταξιδιώτες και όλα να μοιάζουν με ονειρική κρουαζιέρα: το πλοίο των τρελών.
[Γερ. Βώκος, καθηγητής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ 15-07-2001]


β. ΚΕΙΜΕΝΟ: «Παγκοσμιοποίηση είναι ο σημερινός καπιταλισμός της μετακίνησης του κεφαλαίου»
Διαβάζω αυτόν τον καιρό τα διάφορα άρθρα που γράφονται σε περιοδικά και εφημερίδες για την παγκοσμιοποίηση, για τις συνέπειές της, για τα καλά της και τα κακά της, για τους κινδύνους που ενέχει, για τις αντιδράσεις που έχει προκαλέσει, βίαιες ή ειρηνικές, κτλ. Ομολογώ ότι έμαθα πολλά πράγματα αλλά δυστυχώς δεν κατάλαβα τι ακριβώς είναι η παγκοσμιοποίηση ή τι οι διάφοροι συγγραφείς νομίζουν πως είναι η παγκοσμιοποίηση. Άλλοι λένε ότι η παγκοσμιοποίηση είναι καλή, άλλοι ότι είναι κακή και άλλοι ότι είναι και καλή και κακή. Ακόμη, ότι είναι ένα αναγκαίο στάδιο στην ανθρώπινη εξέλιξη! Διάβασα επίσης ότι το κίνημα της αντιπαγκοσμιοποίησης (τι σημαίνει αυτό;) και οι διαμαρτυρίες πρέπει να απευθύνονται προς τους υπερεθνικούς οργανισμούς όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Παγκόσμια Τράπεζα.
       Όλα αυτά βέβαια έχουν μικρή μόνο σημασία αν προηγουμένως δεν έχει ορισθεί με ακρίβεια τι είναι παγκοσμιοποίηση. Υπάρχουν δύο ορισμοί που συνήθως αναφέρονται. Σύμφωνα με τον έναν, παγκοσμιοποίηση είναι η αυξανόμενη αλληλεξάρτηση των χωρών όλου του κόσμου μέσα από την επιτάχυνση των ανταλλαγών προϊόντων και υπηρεσιών. Ο ορισμός αυτός φυσικά δεν λέει τίποτε. Πάντοτε το διεθνές εμπόριο ακολουθούσε αυξητική τάση και πάντοτε η αλληλεξάρτηση των χωρών αυξανόταν. Γιατί η επιτάχυνση, και σε ποιο μέγεθος, αποτελεί νέο φαινόμενο ή νέο στάδιο της ανθρώπινης εξέλιξης; Ο άλλος ορισμός, που δεν αναφέρεται ρητά, χρησιμοποιεί ως κριτήριο τη μεγάλη τεχνολογική εξέλιξη και τη μείωση των αναγκαίου χρόνου για την επίτευξη των εμπορικών συναλλαγών. Το πρόβλημα εδώ είναι ότι πάντοτε υπήρξε τεχνολογική εξέλιξη και εφαρμογή της και πάντοτε ο χρόνος που ήταν αναγκαίος για μια συναλλαγή μειωνόταν. Και οι δύο αυτοί ορισμοί πάσχουν από ένα σοβαρό μεθοδολογικό πρόβλημα, δηλαδή είναι ταυτολογικοί και δεν εξηγούν το νέο φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης, αν ένα τέτοιο φαινόμενο υπάρχει.
       Αν υπάρχει ένα καινούργιο στοιχείο σε αυτό που ονομάζεται παγκοσμιοποίηση, αυτό είναι η ανεμπόδιστη μετακίνηση του κεφαλαίου μεταξύ χωρών, η οποία κατέστη δυνατή λόγω της αδυναμίας ή απροθυμίας των εθνικών κυβερνήσεων να διατηρήσουν τα εμπόδια που ήταν συνηθισμένα στο παρελθόν. Αυτή η απεριόριστη μετακίνηση κεφαλαίου σε συνδυασμό με τους περιορισμούς στη μετακίνηση του εργατικού δυναμικού παράγει τα φαινόμενα της παγκοσμιοποίησης, τα οποία βέβαια δεν είναι καθόλου νέα. Τα προβλήματα που αποδίδονται στην παγκοσμιοποίηση, όπως π.χ. φτώχεια, παιδική εργασία, άνιση διανομή στις υπανάπτυκτες χώρες, αλλά σε σημαντική έκταση και στις ανεπτυγμένες, δεν είναι καθόλου καινούργια. Είναι τα παλαιά γνωστά προβλήματα του καπιταλισμού που έχουν τη ρίζα τους στην εκμετάλλευση της εργασίας από το κεφάλαιο. Για τον λόγο αυτόν νομίζω ότι δεν χρειαζόμαστε κάποιον ορισμό για την παγκοσμιοποίηση, διότι αυτή δεν είναι παρά ο σημερινός καπιταλισμός της ελεύθερης μετακίνησης του κεφαλαίου χωρίς περιορισμούς (όπως παλαιότερα μέσα στα όρια του κράτους) και χωρίς αντίπαλη πρόταση (όπως, πριν από λίγα χρόνια, αυτήν του σοσιαλισμού).
     Με άλλα λόγια, η παγκοσμιοποίηση δεν είναι τότε καινούργιο φαινόμενο, όπως συχνά λέγεται, ούτε προέκυψε εκ του μηδενός. Είναι απλούστατα η, σε μεγάλο βαθμό, ανεμπόδιστη μεταφορά του διεθνούς κεφαλαίου σε όποια χώρα του Τρίτου, κυρίως, Κόσμου αυτό κρίνει ότι του προσφέρει το μεγαλύτερο ποσοστό κέρδους και με τη μικρότερη αβεβαιότητα. [Θ.Π. Λιανός]


β. Ερωτήσεις εξέτασης
1. Να αποδώσετε την περίληψη των κειμένων σε μια παράγραφο 90-110 περίπου λέξεων.
2. Να εντοπίσετε το είδος των κειμένων (άρθρο, δοκίμιο, επιφυλλίδα) επιβεβαιώνοντας το χαρακτηρισμό με στοιχεία που να αναφέρονται στα κύρια χαρακτηριστικά τους.
3. Ποιο είναι το νόημα της παγκοσμιοποίησης; Με στοιχεία και από τα δυο κείμενα να καταγράψετε σε μια παράγραφο τα κύρια χαρακτηριστικά της
4. Αν λάβουμε υπόψη το χαρακτήρα της παγκοσμιοποίησης, θα χαρακτηρίζατε το πρώτο κείμενο, «Το πλοίο των τρελών» ως δίκαιο λόγο και γιατί;
5. ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: Ποιες είναι οι συνέπειες της παγκοσμιοποίησης όπως αυτές είναι ορατές σήμερα στα περισσότερα κράτη; Πιστεύετε ότι μπορούν ν’ αντισταθούν τα κράτη σ’ αυτόν τον φρενήρη ρυθμό που έχει επιβάλει η ελεύθερη οικονομία;


Στοιχεία για τις απαντήσεις
2. Να εντοπίσετε το είδος των κειμένων (άρθρο, δοκίμιο, επιφυλλίδα) επιβεβαιώνοντας το χαρακτηρισμό με στοιχεία που να αναφέρονται στα κύρια χαρακτηριστικά τους.
α] ΤΟ ΠΛΟΙΟ ΤΩΝ ΤΡΕΛΩΝ:
Το παραπάνω κείμενο είναι επιφυλλίδα καθώς ο συγγραφέας (που δεν είναι δημοσιογράφος- Γερ. Βώρος, καθηγητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) παίρνοντας αφορμή από τις βίαιες συνήθως διαδηλώσεις που γίνονται κάθε φορά που συνεδριάζουν οι δυνατοί της γης αναφέρεται στο πολιτικό και κοινωνικό θέμα της παγκοσμιοποίησης, που είναι γενικού ενδιαφέροντος. Η επιφυλλίδα αυτή δημοσιεύτηκε στο ΒΗΜΑ 15/07/2001, τη χρονιά που έγιναν διαδηλώσεις στη Γένοβα της Ιταλίας. Ο επιφυλλιδογράφος παίρνοντας αφορμή από αυτά τα γεγονότα προχωρεί σε παρατηρήσεις και σκέψεις διαχρονικού χαρακτήρα για την παγκοσμιοποίηση αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν οι ισχυροί αυτούς που δεν συμφωνούν με την πολιτική τους. π.χ. «Από τη σκοπιά αυτή, η «παγκοσμιοποίηση» συνδυάζεται με άλλους ευφημισμούς, όπως είναι για παράδειγμα, η περίφημη «ελαστικότητα» της εργασίας. Δε χρειάζεται να είναι κανείς σοφός ή οικονομολόγος για να καταλάβει ότι με τον όρο αυτόν οι εμπνευστές του εννοούν κάτι που όλοι γνωρίζαμε από πάντα: τη νυχτερινή εργασία, τα ακανόνιστα ωράρια, την εργασία το Σαββατοκύριακο και άλλες τέτοιες χαρούμενες πρωτοβουλίες, που αποτελούσαν τα όνειρα της εργοδοσίας». Σύμφωνα με τα παραπάνω μπορούμε να πούμε ότι είναι ένα κείμενο «δοκιμιακού χαρακτήρα» που κατά κάποιον τρόπο έχει και τη μορφή ενός σύντομου άρθρου, αν θεωρηθεί ότι η αφορμή για τη συγγραφή του ήταν ένα στοιχείο της επικαιρότητας (οι διαδηλώσεις στη Γένοβα της Ιταλίας και τα σκληρά μέτρα για να τις περιορίσουν]


3. Κύρια χαρακτηριστικά παγκοσμιοποίησης (όπως καταγράφονται στα δύο κείμενα)
Η παγκοσμιοποίηση, σύμφωνα με τον επιφυλλιδογράφο του πρώτου κειμένου, μπήκε στο καθημερινό μας λεξιλόγιο τα τελευταία χρόνια, αλλά δεν είναι απολύτως βέβαιο ότι την χρησιμοποιούν όλοι με την ίδια σημασία. Για την εξουσία και τις αγορές, για αυτούς δηλαδή που κρατούν στα χέρια τους τις τύχες του κόσμου, «μοιάζει η μοναδική λύση στα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο πλανήτης, καθώς υπόσχεται ένα είδος καθολικής ευτυχίας, κάπως επιβεβλημένης και μονόδρομης, που απορρέει από τους νόμους της παγκόσμιας αγοράς». Για άλλους όμως, που την άποψή τους συμμερίζεται μάλλον και ο συγγραφέας, είναι ένα «είδος πονηρού ευφημισμού», που στο όνομα δήθεν της ευτυχίας ή καλύτερα, εξυπηρετώντας των τραπεζιτών και των βιομηχάνων τις επιδιώξεις, «αφαιρεί από τη μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων το δικαίωμα στο όνειρο». Έτσι, εξηγούνται και οι βίαιες εκδηλώσεις εναντίον της παγκοσμιοποίησης.
Στο δεύτερο κείμενο ο συγγραφέας προσπερνώντας την αοριστία αυτών για τους οποίους η παγκοσμιοποίηση είναι καλή, και των άλλων για τους οποίους είναι κακή, δίνει τους δύο ορισμούς που υπάρχουν γι’ αυτήν: ΠΡΩΤΟΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: παγκοσμιοποίηση είναι η αυξανόμενη αλληλεξάρτηση των χωρών όλου του κόσμου μέσα από την επιτάχυνση των ανταλλαγών προϊόντων και υπηρεσιών. Ο ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΟΡΙΣΜΟΣ δίνει έμφαση στη μεγάλη τεχνολογική εξέλιξη και τη μείωση των αναγκαίου χρόνου για την επίτευξη των εμπορικών συναλλαγών. Και οι δύο αυτοί ορισμοί, σύμφωνα με το συγγραφέα, δεν εξηγούν με ακρίβεια το νέο φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης.


ΣΗΜΕΙΩΣΗ: να διαβαστεί ως παράλληλο κείμενο και η επιφυλλίδα του Μπαμπινιώτη «Παγκοσμιοποίηση ή διεθνοποίηση», στην οποία ο συγγραφέας στοχάζεται για τη μορφή των πανεπιστημίων και το ρόλο των ανθρωπιστικών σπουδών στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης:


ΒΑΣΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ (επιφυλλίδας Μπαμπινιώτη)
α] οι εξελίξεις στην τεχνολογία ¬ διαδίκτυο, πολυμέσα, τηλεκπαίδευση, τηλεδιάσκεψη κ.λ.π. ¬ έχουν καταργήσει τις αποστάσεις, έχουν φέρει κοντά τους πανεπιστημιακούς ερευνητές. Μπορούμε δηλαδή να μιλάμε με σιγουριά για «παγκοσμιοποίηση της πληροφορίας» που αναφέρεται στην Ανώτατη Παιδεία.
β] το κρίσιμο ερώτημα είναι: αν, με δεδομένες τις παραπάνω εξελίξεις, θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν «εθνικές επιλογές» στην Ανώτατη Εκπαίδευση ή μήπως οι αποφάσεις για όλα αυτά θα λαμβάνονται σε υψηλότερα, θεσμοθετημένα, όργανα που θα καθορίζουν τις πανεπιστημιακές σπουδές σε παγκόσμιο επίπεδο; Και σ' αυτή την περίπτωση πού πάει η πολιτισμική φυσιογνωμία κάθε χώρας;
γ] άλλο κρίσιμο ερώτημα: η παγκόσμια εξομοίωση σε όλο το φάσμα της, από την απλή σύγκλιση μέχρι την ενσωμάτωση και τον εξισωτισμό, μπορεί πράγματι να είναι το όραμα της Ανώτατης Εκπαίδευσης τού νέου αιώνα;
δ] Η παγκοσμιοποίηση, με τα χαρακτηριστικά που έχει σήμερα, παίρνει συχνά τον χαρακτήρα τού εξαμερικανισμού σε παγκόσμια κλίμακα. Είναι μια μορφή πολιτισμικού ηγεμονισμού που πηγάζει από την παθητική γενικευμένη μίμηση αμερικανικών προτύπων.
ε] ο επιθυμητός στόχος, στον χώρο τουλάχιστον της παιδείας και τού πολιτισμού, πρέπει να είναι η πολυμορφία σε διεθνές επίπεδο, η δημιουργία μιας πολυπολιτισμικής προσέγγισης, μιας γνωριμίας και επαφής με περισσότερες προσεγγίσεις της παιδείας και τού κόσμου μας γενικότερα, μια ευρύτερη ανεκτικότητα και σεβασμός στο διαφορετικό, σε κάθε άλλη πολιτισμική παράδοση και αντίληψη ζωής.


4. Θα χαρακτηρίζατε το πρώτο κείμενο, «Το πλοίο των τρελών» ως δίκαιο λόγο και γιατί;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Στο κείμενο «Το πλοίο των τρελών» του πανεπιστημιακού Γεράσιμου Βώκου, αποδοκιμάζεται η παγκοσμιοποίηση, γιατί με αυτή επιχειρείται η εκμετάλλευση των λαών, η κατάλυση των εργασιακών δικαιωμάτων, η επιβολή των σκληρών νόμων της αγοράς. Επίσης στηλιτεύεται η αλαζονική στάση των ηγετών που χαρακτηρίζουν ως εξτρεμιστικά τα κινήματα όσων αντιστέκονται και χρησιμοποιούν την αστυνομία για να καταστείλουν τις αντιδράσεις τους. Ακριβώς για αυτούς τους λόγους το κείμενο υπηρετεί το δίκαιο, τα δικαιώματα των πολιτών και με αυτή την έννοια οι απόψεις του γράφοντος αντιπροσωπεύουν το δίκαιο λόγο.