Κυριακή, 24 Απριλίου 2011

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ: Ανάπτυξη κριτικής σκέψης μαθητών

Κριτήριο αξιολόγησης στο μάθημα της Γλώσσας (Έκφραση/ Έκθεση Γ΄ Λυκείου 2010-2011)



α. ΚΕΙΜΕΝΟ: Η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των μαθητών
Τα τελευταία μόλις χρόνια, υπό την πίεση των ραγδαίων επιστημονικών, οικονομικών, πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων, αρχίζουν να γίνονται εμφανείς οι συνέπειες της μονόπλευρης διδασκαλίας, η οποία εγκλωβίζει διδάσκοντες και διδασκομένους σε ποικίλα αδιέξοδα, αποκλείει εναλλακτικές δυνατότητες επίλυσης προβλημάτων, περιορίζοντας με τον τρόπο αυτό την ανάπτυξη της δημιουργικής σκέψης. Για την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των μαθητών είναι απαραίτητο να υπάρξει αλλαγή νοοτροπίας, κατά κύριο λόγο των εκπαιδευτικών. Πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι το σχολικό βιβλίο, όσο καλό κι αν είναι, δεν αποτελεί «τυφλοσούρτη», αλλά προδιαγράφει (ή οφείλει να προδιαγράφει) τα ευρύτατα πλαίσια μέσα στα οποία μπορεί να κινηθεί ο εκπαιδευτικός και, αν χρειαστεί, να ξεφύγει ακόμα κι από αυτά, προκειμένου ν’ ανταποκριθεί στο επίπεδο και τα ενδιαφέροντα των μαθητών που έχει κάθε φορά μπροστά του. Μια δεύτερη αλήθεια, η οποία δεν φαίνεται να έχει κατανοηθεί πλήρως από μεγάλο αριθμό διδασκόντων, είναι ότι τα σχολικά βιβλία δεν διεκδικούν «το αλάθητο του πάπα» (τότε φτάνουμε στους αντίποδες της επιστήμης, που είναι ο δογματισμός) και ότι συχνά διατυπώνονται απόψεις οι οποίες, αν ιδωθούν από άλλη οπτική γωνία, θα μπορούσαν να θεωρηθούν ακόμα και εσφαλμένες.
     Το βασικό πρόβλημα με τα σχολικά βιβλία είναι ότι δεν αναθεωρούνται σε τακτά χρονικά διαστήματα, ούτε αντικαθίστανται συχνά, οπότε αναπαράγουν ξεπερασμένες απόψεις, τις οποίες διδάσκουν με τη σειρά τους αρκετοί ανυποψίαστοι εκπαιδευτικοί. Η καθιέρωση αργά ή γρήγορα του λεγόμενου «πολλαπλού βιβλίου», σε συνδυασμό με την παγκοσμιοποίηση της γνώσης και την ταχύτατη πρόσβαση στο διαδίκτυο και ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων, θα επιφέρει ριζική αλλαγή και στο ρόλο του δασκάλου, ο οποίος δεν θα είναι πια η «αυθεντία», όπως ενσαρκώνεται στη διδασκαλία-μονόλογο, αλλά ο συντονιστής της μαθησιακής διαδικασίας μέσα στην τάξη. Πρόσφατα έχουν αναληφθεί από το Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας ορισμένες πρωτοβουλίες για την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των μαθητών οι οποίες είναι πρωτοποριακές ως προς τη σύλληψη και την πραγματοποίηση τους. Μέσα, όμως, στη δίνη των πολιτικών συγκρούσεων έχουν περάσει σχεδόν απαρατήρητες, αφού το ενδιαφέρον πολλών εστιάζεται μονόπλευρα στην ανεύρεση μόνο αρνητικών σημείων στην προσπάθεια που καταβάλλει η Πολιτεία να εκσυγχρονίσει το εκπαιδευτικό μας σύστημα, το οποίο έχει οδηγηθεί τις τελευταίες δύο δεκαετίες σε πολλαπλά αδιέξοδα.
     Όπως έχει τονίσει χαρακτηριστικά ο πρόεδρος του Κέντρου Εκπαιδευτικής Έρευνας, καθηγητής Παιδαγωγικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, κ. Μιχάλης Κασσωτάκης, οι καινοτομίες που εφαρμόζονται στο Λύκειο «αφορούν α) στην αλλαγή της μεθοδολογίας διδασκαλίας των μαθημάτων και β) στην αναμόρφωση του τρόπου αξιολόγησης των μαθητών. Γενικός σκοπός και των δύο αυτών αλλαγών είναι η ποιοτική αναβάθμιση της διδακτικής πράξης, η μετάθεση της έμφασης από τη στείρα απομνημόνευση στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και της συνθετικής και δημιουργικής ικανότητας των μαθητών και η γενικότερη προσαρμογή του Λυκείου στις σύγχρονες κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές και επιστημονικές εξελίξεις».
     Προς την κατεύθυνση αυτή συμβάλλει αποφασιστικά μια σειρά 20 ως τώρα βιβλίων αξιολόγησης των μαθητών της Α΄και Β’ Λυκείου, τα οποία καλύπτουν τα περισσότερα γνωστικά αντικείμενα που διδάσκονται οι μαθητές. Οι ομάδες σύνταξης των βιβλίων απαρτίζονται από έμπειρους και ικανούς εκπαιδευτικούς οι οποίοι είναι αποδεδειγμένα καταξιωμένοι στο χώρο τους, οι περισσότεροι με λαμπρές μεταπτυχιακές σπουδές στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Τα αποτελέσματα των συλλογικών αυτών προσπαθειών είναι ομολογουμένως εντυπωσιακά…
     Τα νέα αυτά πολυσέλιδα τεύχη με το βοηθητικό υλικό για την αξιολόγηση των μαθητών του Λυκείου, η οποία σε καμιά περίπτωση δεν αποτελεί αυτοσκοπό, παρουσιάζουν ό,τι πιο σύγχρονο και αποτελεσματικό έχει να προσφέρει η διεθνής διδακτική εμπειρία και πράξη. Αποτελούν πολύτιμα εργαλεία στα χέρια των καθηγητών και μαθητών με την προϋπόθεση ότι θα επέλθει αλλαγή νοοτροπίας και από τη μια και από την άλλη μεριά. Η κατάλληλη αξιοποίηση των βιβλίων αυτών θα μειώσει το άγχος των εξετάσεων, θα περιορίσει αισθητά την παπαγαλία και θα καλλιεργήσει την κριτική σκέψη των μαθητών που αποτελεί και τον απώτερο στόχο της εκπαιδευτικής διαδικασίας.
[Χριστόφορος Χαραλαμπάκης ΤΑ ΝΕΑ 5-1-1999 – από την ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ σελ.432]


Θέματα εξέτασης
Α. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (90-100 λέξεις) Μονάδες 25
Β1. Να αναπτύξετε σε μια παράγραφο 80 έως 100 λέξεων το περιεχόμενο του παρακάτω αποσπάσματος από την 1η παράγραφο του κειμένου: «Η καθιέρωση αργά ή γρήγορα του λεγομένου «πολλαπλού βιβλίου» θα επιφέρει ριζική αλλαγή και στο ρόλο το δασκάλου, ο οποίος δεν θα είναι πια η αυθεντία, αλλά ο συντονιστής της μαθησιακής διαδικασίας μέσα στην τάξη» Μονάδες 12
Β2. Να βρεθούν δυο διαφορετικοί τρόποι πειθούς στην 3η και 4η παράγραφο του κειμένου και να σχολιαστεί η ευστοχία τους Μονάδες 10
Β3. ραγδαίων, εστιάζεται, καταξιωμένοι: να παραθέσετε ένα μονολεκτικό αντώνυμο όρο για καθεμιά από τις παραπάνω λέξεις Μονάδες 3
Β4. Να αναγνωρίσετε το γραμματειακό είδος του κειμένου (αποδεικτικό ή στοχαστικό δοκίμιο, άρθρο, επιφυλλίδα) με στοιχεία από το περιεχόμενο, τη μορφή, τους τρόπους πειθούς και τη γλώσσα. Μονάδες 10
Γ. (παραγωγή κειμένου): Ποια μέτρα θεωρείτε πρόσφορα για την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης των μαθητών μέσα στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής πράξης; Να διατυπώσετε τις απόψεις και τις προτάσεις σας σε μια ομιλία που θα εκφωνήσετε, ως εκπρόσωπος του σχολείου σας, σε ένα συνέδριο παιδαγωγικής και διδακτικής (500-600 λέξεις) Μονάδες 40


στοιχεία για τις απαντήσεις


Α. Να γράψετε στο τετράδιό την περίληψη του κειμένου
ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ: Ο αρθρογράφος καταπιάνεται με τη δυσκολία του παιδαγωγού ν’ αναπτύξει την κριτική σκέψη των μαθητών. Συγκεκριμένα, υπογραμμίζει πως ο καθηγητής δεν πρέπει να προσκολλάται στο σχολικό βιβλίο, το οποίο μπορεί και να παρουσιάζει ατέλειες. Όπως παρατηρεί, αυτό οφείλεται στο ότι τα βιβλία δεν αναβαθμίζονται, με αποτέλεσμα να μην συμβαδίζουν με τις εξελίξεις της εποχής. Παράλληλα, τονίζει πως μια αξιόπιστη προσπάθεια για την ανάπτυξη της κρίσης των μαθητών και για την ένταξη τους στις νέες εξελίξεις είναι η δημιουργία μιας σειράς βιβλίων αξιολόγησης που περιλαμβάνουν πολλά και εναλλακτικά είδη ερωτήσεων. Συμπερασματικά, επισημαίνει πως για τη σωστή αξιοποίηση των βιβλίων αυτών αποτελεί προϋπόθεση η εναλλαγή στάση καθηγητών και μαθητών.




Β1. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΔΕΑΣ ΣΕ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟ: «Η καθιέρωση αργά ή γρήγορα του λεγομένου «πολλαπλού βιβλίου» θα επιφέρει ριζική αλλαγή και στο ρόλο το δασκάλου, ο οποίος δεν θα είναι πια η αυθεντία, αλλά ο συντονιστής της μαθησιακής διαδικασίας μέσα στην τάξη» Μονάδες 12
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Το εκπαιδευτικό σύστημα όλων των βαθμίδων στη χώρα μας παράγει «ανθρώπους του ενός βιβλίου» (homines unius libri), από το δημοτικό μέχρι και τις πανεπιστημιακές σπουδές». Ωστόσο, βιβλίο και διδασκαλία είναι πλέον μορφές μάθησης ξεπερασμένες, οπισθοδρομικές και διόλου προοδευτικές. Σήμερα, είναι κοινά αποδεκτό, ότι η διδασκαλία δεν μπορεί πλέον να είναι ανεξάρτητη από την έρευνα και την αναζήτηση, στις οποίες πρέπει να συμμετέχουν και οι ίδιοι οι μαθητές και κυρίως να μαθαίνουν να αυτενεργούν. Μόνο σ’ ένα τέτοιο πλαίσιο διδασκαλίας, που θα υπάρχει δυνατότητα για την αξιοποίηση ελεύθερα πολλών και διαφορετικών πηγών γνώσης, θα αχρηστευθεί η αποστήθιση (ίσως και τα φροντιστήρια που έχουν ειδικευθεί να διδάσκουν αποστήθιση), θα ακυρωθεί δηλαδή στην πράξη η αποστήθιση του ενός και μοναδικού βιβλίου – τυφλοσούρτη, αλλά και η εκδικητική σκληρότητα των εξετάσεων που απαιτεί την αποστήθιση. Όλα τα παραπάνω σηματοδοτούν ένα νέο ρόλο για τον εκπαιδευτικό, που η συμβολή του στη μαθησιακή διδασκαλία μέσα στην τάξη είναι καθοριστική.


Β2. Για τους τρόπους πειθούς στην 3η και 4η παράγραφο. Μονάδες 10
ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Στην 3η παράγραφο ο συγγραφέας για να κάνει πιο πειστική την άποψή του ότι οι καινοτομίες στο Λύκειο με τα νέα βοηθήματα θα συντελέσουν στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης των μαθητών, αξιοποιεί την ΕΠΙΚΛΗΣΗ στην ΑΥΘΕΝΤΙΑ. Συγκεκριμένα, επικαλείται την έμφαση που έδωσε ο Μιχάλη Κωσσωτάκης, καθηγητή της Παιδαγωγικής και προέδρου του Κέντρου Εκπαιδευτικής Έρευνας, στις καινοτομίες αυτές. Η επίκληση είναι εύστοχη, διότι ο καθηγητής θεωρείται a priori καθ’ ύλην αρμόδιος.
Στην 4η παράγραφο υπάρχει μια ιδιότυπη μορφή ΕΠΙΚΛΗΣΗΣ στο ΗΘΟΣ των συγγραφέων των εν λόγω βιβλίων. Συγκεκριμένα, για να πείσει ότι τα νέα βιβλία είναι αξιόλογα και θα πετύχουν τον στόχο της αναβάθμισης, γράφει για τους συγγραφείς τους: «Οι ομάδες σύνταξης των βιβλίων απαρτίζονται από έμπειρους και ικανούς εκπαιδευτικούς οι οποίοι είναι αποδεδειγμένα καταξιωμένοι στο χώρο τους, οι περισσότεροι με λαμπρές μεταπτυχιακές σπουδές στην Ελλάδα και το εξωτερικό».


Β3. ΑΝΤΩΝΥΜΑ: ραγδαίων  βραδέων, εστιάζεται  διευρύνεται, αποκεντρώνεται, καταξιωμένοι  άσημοι Μονάδες 3


Β4. Το γραμματειακό είδος του κειμένου: Το κείμενο με τίτλο «Η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των μαθητών», που δημοσιεύτηκε στον τύπο και υπογράφεται από τον Χριστόφορο Χαραλαμπάκη, γράφτηκε, όπως μπορούμε να εικάσουμε από τα συμφραζόμενα, με αφορμή τις καινοτομίες που εισήγαγε εκείνο τον καιρό το Υπουργείο Παιδείας και, πιο ειδικά, σχολιάζει τα νέα βιβλία για την αξιολόγηση των μαθητών. Πρόκειται, επομένως, για ένα άρθρο στο οποίο ο συγγραφέας, με αφορμή τις επιχειρούμενες τότε από το Υπουργείο Παιδείας αλλαγές, καταπιάνεται με το γενικότερο θέμα της καλλιέργειας της κριτικής ικανότητας των μαθητών. Επικρατεί η αναφορική λειτουργία της γλώσσας αν και το ύφος δεν έχει το προσωπικό και οικείο τόνο που χαρακτηρίζει συνήθως το δοκίμιο. Ωστόσο, η προσπάθεια του συγγραφέα να πείσει, οργανώνοντας το υλικό του με λογικό τρόπο και αξιοποιώντας κυρίως τεκμήρια και επιχειρήματα (επίκληση στη λογική), μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι, τελικά, το κείμενο του έχει πολλά από τα χαρακτηριστικά του αποδεικτικού δοκιμίου. «Μονάδες 10


Γ. (παραγωγή κειμένου): Ποια μέτρα θεωρείτε πρόσφορα για την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης των μαθητών μέσα στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής πράξης; Να διατυπώσετε τις απόψεις και τις προτάσεις σας σε μια ομιλία που θα εκφωνήσετε, ως εκπρόσωπος του σχολείου σας, σε ένα συνέδριο παιδαγωγικής και διδακτικής (500-600 λέξεις) Μονάδες 40


Ενδεικτικά στοιχεία για τις απαντήσεις
Μέτρα για την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης των μαθητών:
Η διδασκαλία πρέπει να βασίζεται όχι στο μονόλογο του διδάσκοντος, αλλά στο διάλογο, ο οποίος ασκεί τα παιδιά στην ενεργοποίηση της λογικής και στη διεξαγωγή ενός εποικοδομητικού τρόπου συνάντησης και ανταλλαγής των διαφορετικών απόψεων
Θεωρείται απαραίτητη η διοργάνωση εκδηλώσεων πολιτιστικού και κοινωνικού ενδιαφέροντος, στις οποίες οι μαθητές θα συμμετέχουν ενεργά και θα διευρύνουν τους πνευματικούς και κοινωνικούς ορίζοντές τους.
Το εκπαιδευτικό σύστημα πρέπει να αποβάλει τα στοιχεία εκείνα που ευνοούν τη στείρα απομνημόνευση και να εισαγάγει καινοτόμες δοκιμασίες που θα καλλιεργούν την κριτική σκέψη (συνδυαστικές ερωτήσεις, ερωτήσεις ανοιχτού τύπου, πολλαπλή βιβλιογραφία κλπ.)
Οι παιδαγωγοί οφείλουν να μην αντιμετωπίζουν τις απαντήσεις και τις αντιλήψεις των μαθητών με στερεότυπο και προκατειλημμένο τρόπο, αλλά να τους ενθαρρύνουν να διατυπώνουν με παρρησία τις απόψεις τους, όσο αιρετικές κι αν τις θεωρούν, με την προϋπόθεση να είναι τεκμηριωμένες. Η ελεύθερη έκφραση είναι η τροφός της κριτικής σκέψης, αφού μόνο σ’ ένα ελεύθερο περιβάλλον μπορεί ν’ αναπτυχθεί κριτική θεώρηση των πραγμάτων και των ιδεών.