Τετάρτη, 28 Σεπτεμβρίου 2011

Γλώσσα – Λόγος – Διάλογος: πληροφοριακό υλικό ως ερέθισμα για προβληματισμό και συζήτηση

Με τη γλώσσα είναι άρρηκτα δεμένη η ζωή  & ο πολιτισμός του ανθρώπου

Μπορεί η βασική λειτουργία της γλώσσας, σύμφωνα με τον ορισμό, να είναι η επικοινωνία, η σημασία όμως και η αξία της αποδεικνύεται από το γεγονός ότι χάρη στη γλώσσα οργανώθηκαν κοινωνίες, μεταδόθηκαν εμπειρίες, ανταλλάχθηκαν απόψεις και γνώσεις, γράφτηκε ιστορία, αναπτύχθηκαν γράμματα, τέχνες κι επιστήμες,  με μια φράση δημιουργήθηκε πολιτισμός. Είναι πολύ χαρακτηριστικά προς τούτο τα λόγια του Ισοκράτη: «Αφότου, όμως, γεννήθηκε μέσα μας η ικανότητα να πείθουμε ο ένας τον άλλο και να ανακοινώνουμε τις επιθυμίες μας, όχι μόνο απαλλαχθήκαμε από το να ζούμε σαν θηρία, αλλά και, αφού συγκεντρωθήκαμε, ιδρύσαμε πόλεις και θεσπίσαμε νόμους και εφεύραμε τέχνες και σχεδόν σε όλα όσα επινοήσαμε ο λόγος είναι που μας βοήθησε να τα δημιουργήσουμε».


Ιδιαίτερη η σπουδαιότητα του γραπτού λόγου στην εξέλιξη του πολιτισμού

Ο γραπτός λόγος έδωσε νέες δυνατότητες επικοινωνίας καταργώντας τους φυσικούς περιορισμούς του χώρου και του χρόνου. Με το γραπτό λόγο η γνώση μπορεί να γίνεται κτήμα όλων των ανθρώπων και έτσι να εξασφαλίζεται η εξέλιξη και η ανάπτυξη. Χωρίς υπερβολή, «ο πολιτισμός κλείνεται στα ράφια μιας βιβλιοθήκης» 

Σκέψη και γλώσσα είναι αλληλένδετα

Σκέψη και γλώσσα αποτελούν «τις δυο σελίδες του ίδιου φύλλου». Τόσο στενή είναι η μεταξύ τους σχέση που οι ειδικοί επιστήμονες αδυνατούν να τα ξεχωρίσουν. Δηλαδή, δεν μπορεί να νοηθεί σκέψη χωρίς τη γλώσσα ούτε και το αντίθετο. Αυτό που δεν μπορεί να λεχθεί δεν έχει υπόσταση μέσα στο ψυχικό μας κόσμο. Σκεφτόμαστε με «λέξεις», αισθανόμαστε με «λέξεις»- αδιάφορο αν είμαστε ή όχι σε θέση να περιγράψουμε με πληρότητα τα βιώματά μας. Η γλώσσα, λοιπόν, είναι συνυφασμένη με τη σκέψη και τη συναισθηματική μας ζωή ως απαραίτητη προϋπόθεση για την ύπαρξή τους. Με την έννοια αυτή η γλώσσα δεν είναι, όπως πιστεύουν γενικά, το μέσο με το οποίο εκφράζεται η ανθρώπινη σκέψη, αλλά η απαραίτητη προϋπόθεση που δίνει στη σκέψη συνείδηση του εαυτού της. Επομένως πνευματική και γλωσσική καλλιέργεια συμβαδίζουν και η γλώσσα αναδεικνύεται σε βασικό στοιχείο μάθησης και ανάπτυξης των διανοητικών δυνατοτήτων του ανθρώπου (διάβασε και το κείμενο για τη ΔΥΝΑΜΗ της ΓΛΩΣΣΑΣ του Παπανούτσου στη σελ. 17 ΘΕΜΑΤΙΚΩΝ ΚΥΚΛΩΝ)


Η κοίτης της ανθρώπινης σκέψης είναι λεκτική (Χρήστος Τσολάκης)

Η σκέψη και η γλώσσα νευρώνονται, μορφώνονται, εκφράζονται και προάγονται αμοιβαία. Οι λέξεις, θα μας πει ο L. Vygotsky, δεν εκφράζουν απλώς τις σκέψεις, αλλά τις γεννούν. Μέσα στις λέξεις γεννιούνται οι σκέψεις. Η κοίτη της ανθρώπινης σκέψης είναι λεκτική. Όπως τα ρεύματα των υδάτων κινούνται στην κοίτη του ποταμού, και αν δεν υπάρχει αυτή σκορπίζουν και χάνονται, έτσι και οι σκέψεις κινούνται στην κοίτη της γλώσσας και χάνονται, όταν χάνεται εκείνη. Από την ώρα που ο άνθρωπος αποκτά τις λέξεις, η σκέψη γίνεται λεκτική. Η σκέψη χωρίς τη γλώσσα είναι βουβή, αλλά και η γλώσσα χωρίς τη σκέψη γίνεται κραυγή. Η ίδια η γλώσσα ως σύστημα και ως λειτουργία είναι σκέψη.

Η γλώσσα ως πολιτιστικό γνώρισμα κάθε λαού

Η γλώσσα είναι μια από τις πολιτιστικές αξίες που έχει ο κάθε λαός. Αρκεί ν’ αναλογιστούμε ότι:   παιδεία,  παραδόσεις ήθη και ιστορία, λογοτεχνία, επιστήμες και τέχνες στηρίζονται στην εθνική γλώσσα κάθε έθνους. Η γλώσσα, δηλαδή, είναι το μέσο αλλά και το περιεχόμενο της παιδείας κάθε έθνους, αφού με αυτήν εκφράζονται τα διανοητικά και καλλιτεχνικά επιτεύγματά του. Άρα με αυτήν κάθε έθνος διαμόρφωσε την εθνική του συνείδηση. Οι αρχαίοι Έλληνες για παράδειγμα με σημείο αναγνωρίσεως τη γλώσσα, συνειδητοποίησαν την εθνική ταυτότητά τους. Το πόσο όμως είναι σήμερα συνειδητοποιημένη η αναγνώριση της γλώσσας ως πολιτιστικής αξίας κάθε λαού, είναι άλλο θέμα. Δυστυχώς ο σύγχρονος μαζάνθρωπος ζώντας κάτω από το βάρος βιοτικών μεριμνών, δεν έχει το χρόνο και ίσως ούτε τη δυνατότητα, να επεξεργαστεί επαρκώς τον λόγο που παράγει ή προσλαμβάνει. Κι αυτό, σύμφωνα με τον Μπαμπινιώτη («Η γλώσσα ως αξία) συμβαίνει γιατί στην ιεράρχηση των αξιών και επιδιώξεων η γλώσσα δεν αντιμετωπίζεται ως αξία και ως μείζον μέλημα του πολίτη, σε αντίθεση με την επιδίωξη άλλων αγαθών, κυρίως υλικών.  

Η ποιητική λειτουργία της γλώσσας


Με την ποιητική λειτουργία της γλώσσας δίνεται η δυνατότητα στο δημιουργό να περιγράφει τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, τα συναισθήματά του, να εξωτερικεύει δηλαδή τη χαρά και τη λύπη του, την υπαρξιακή του αγωνία και άλλα πολλά. Ο Ελύτης έλεγε: «η γλώσσα δεν αποτελεί απλώς  ένα μέσον επικοινωνίας, είναι και φορέας ηθικών αξιών και εργαλείο μαγείας»

Τη σημασία της ποιητικής λειτουργίας της γλώσσας υπογραμμίζει και ο Παπανούτσος στο δοκίμιο Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ (θεματικοί κύκλοι σελ. 17): «σαν τα πολυτριμμένα νομίσματα χάνουν και οι λέξεις λίγο-λίγο την αξία τους και παύουν να ερεθίζουν την ευαισθησία μας, δεν ξυπνούν μέσα μας συγκινήσεις… Τότε η γλώσσα διατρέχει τον έσχατο κίνδυνο να χάσει τους χυμούς των συμβόλων της, να συρρικνωθεί και να γεράσει. Αν τελικά δεν πεθαίνει, είναι γιατί σώζεται από την Ποίηση Ο ποιητής ανασταίνει πάλι τις λέξεις, τους ξαναδίνει το χαμένο τους δυναμισμό για να μπορούν να βομβαρδίζουν τη συνείδησή μας με τις αλλεπάλληλες εκρήξεις τους… Η ποίηση είναι μια σωστή κοσμογονία: θησαυροί της γλώσσας, παραχωμένοι, βυθισμένοι στο σκότος, ανυποψίαστοι, ξανάρχονται στην επιφάνεια και οι λέξεις παίρνουν πάλι την παρθενική τους αγνότητα, τη δροσιά και τη λάμψη τους»

Γλωσσική ένδεια στην εποχή μας (λεξιπενία)


Πολλοί, κάνοντας σύγκριση με το παρελθόν, διαπιστώνουν γλωσσική ένδεια (λεξιπενία) στην εποχή μας: λεκτικός πλούτος φτωχός και εκφραστικές δυνατότητες περιορισμένες. Αν λάβουμε υπόψη τις δυνατότητες που υπάρχουν σήμερα για γλωσσική καλλιέργεια, τότε η γλωσσική «αφασία» είναι ανεξήγητη. Η ρίζα του προβλήματος βρίσκεται μάλλον στην ανεπάρκεια της γλωσσικής παιδείας αλλά καταλυτικός είναι και ο ρόλος των ΜΜΕ. Τα σύγχρονα ηλεκτρονικά μέσα «μιλούν» περισσότερο με την εικόνα, που εκτοπίζει το λόγο.

Η ανεπαρκής γλωσσική παιδεία ως βασική αιτία της λεξιπενίας


Η ρίζα του κακού βρίσκεται, κατά κύριο λόγο, στην ανεπάρκεια της γλωσσικής παιδείας που προσφέρεται.  Μολονότι η γλωσσική καλλιέργεια αποτελεί, θεωρητικά τουλάχιστον, πρωταρχικό μέλημα του εκπαιδευτικού συστήματος σ’ όλες του τις βαθμίδες, ωστόσο, λόγω των εγγενών αδυναμιών, τα αποτελέσματα δεν είναι τα αναμενόμενα. Εξειδικεύοντας τις αδυναμίες αυτές, θα μπορούσαμε ν’ αναφέρουμε ως κυριότερες την έλλειψη κατάλληλων μέσων και διδακτικών μεθόδων, την ανεπάρκεια εξειδίκευσης και επιμόρφωσης του διδακτικού προσωπικού, την προσκόλληση στη στείρα απομνημόνευση. Έτσι, το πρόβλημα διαιωνίζεται και αποκτά ολοένα και μεγαλύτερες διαστάσεις.

Ο καταλυτικός ρόλος των μέσων μαζικής ενημέρωσης (2η αιτία λεξιπενίας)


Καταλυτικός, για την επιδείνωση του προβλήματος αυτού, είναι και ο ρόλος των σύγχρονων μέσων ενημέρωσης, ιδίως των οπτικοακουστικών.  Τα μέσα αυτά, ενώ θα μπορούσαν, λόγω των απεριόριστων μορφωτικών δυνατοτήτων που διαθέτουν, να έχουν ιδιαίτερα πολύτιμη συμβολή στην ανάπτυξη της γλωσσικής ικανότητας των ακροατών και των θεατών, πετυχαίνουν συνήθως, το αντίθετο: την αποδυνάμωση της γλωσσικής τους ικανότητας. Τα αίτια θα πρέπει να τα αναζητήσουμε στη φύση των μέσων αυτών και στον τρόπο λειτουργίας τους. Όλοι, λίγο πολύ, παραδέχονται ότι η κυριαρχία της εικόνας που εκτοπίζει το λόγο και επομένως τον εμποδίζει να εκδηλωθεί, είναι η αρχή του προβλήματος. Ένα άλλο παράδειγμα, που λέει πολλά, είναι οι διαφημίσεις. Οι διαφημιστές, για να εντυπωσιάσουν, καταφεύγουν συχνά σε νεολογισμούς, ευφυολογήματα και γενικότερα αλλοιώνουν το λόγο ως προς την προφορά, τη σημασία και τη σύνταξη των λέξεων. Η επίδραση είναι καταλυτική ειδικά στους νέους και αυτό το διαπιστώνουμε όταν τους βλέπουμε να επικοινωνούν συχνά χρησιμοποιώντας κώδικα με στερεότυπες εκφράσεις διαφημιστικών μηνυμάτων.

Η κακή σχέση με το βιβλίο που επιδεινώνεται από την προσκόλληση  στο διαδίκτυο επιτείνει το όλο πρόβλημα.


Το πρόβλημα της γλωσσικής ένδειας δεν είναι, ασφαλώς, άσχετο και με το γεγονός ότι οι σύγχρονοι Έλληνες δεν έχουν, κατά κανόνα, καλές σχέσεις με το βιβλίο.  Το καλό βιβλίο, είτε είναι λογοτεχνικό είτε ιστορικό είτε φιλοσοφικό, προσφέρει μια μοναδική γλωσσική εμπειρία στον αναγνώστη. Τον φέρνει σε επαφή με τον έντεχνο λόγο, που μετουσιώνει τη γλώσσα από απλό μέσο επικοινωνίας σε καλλιτεχνική δημιουργία, και τον καλλιεργεί. Αυτή όμως η προσφορά του βιβλίου ακυρώνεται στην πράξη, όταν οι νέοι το εξορίζουν από τα ενδιαφέροντά τους ειδικά στις μέρες μας που το διαδίκτυο έχει υποκαταστήσει τη σημασία του.

Η φθορά των λέξεων (αποσπάσματα από δοκίμιο του Παπανούτσου)


Ο Παπανούτσος στο δοκίμιο του Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ εκφράζει την άποψη ότι η πολλή και κακή χρήση της γλώσσας φθείρει το υλικό της (που είναι οι λέξεις) και λιγοστεύει την υποβλητική της δύναμη.

Μοίρα των λέξεων, σύμφωνα με τον Παπανούτσο, είναι να φθείρονται στο στόμα του ανθρώπου. Όχι από την πολλή χρήση αλλά από την κακή χρήση… Να παραμορφώνονται στην προφορά, κάποτε ως το σημείο να μην αναγνωρίζεται ο αρχικός τύπος τους, είναι εύλογο και θεμιτό, αφού με τον καιρό πολλά πράγματα μεταβάλλονται…. Φθορά όμως είναι ένα άλλο είδος πάθημα των λέξεων: το ψεύτισμα και η νοθεία τους που γίνεται όχι από σύμπτωση, αλλά από δόλο εκείνου που τις χρησιμοποιεί. Τότε οι λέξεις χάνουν την αρετή τους και προκαλούν με την ψεύτικη λάμψη που παίρνουν, με το απατηλό φτιασίδωμά τους. Παύουν να είναι έντιμες. Άλλο λένε κι άλλο υπάρχει στο βάθος τους. Έχουν γίνει μάσκες για να κρύψουν ένα πρόσωπο που δε συμφέρει να φανεί τέτοιο που πραγματικά είναι. Έτσι λ.χ. ό,τι είναι εξανδραποδισμός λέγεται «ησυχία» και «τάξη», ό,τι είναι συμφέρον λέγεται «φιλία», η βαρβαρότητα ονομάζεται «σθένος» και η μισαλλοδοξία «πατριωτισμός».

Αξίζει να σημειωθεί ότι όσο ευγενέστερες είναι οι λέξεις, σε τόσο μεγαλύτερο εξευτελισμό μπορούν να πέσουν απ’ την κακή χρήση τους… Σα να ισχύει κι εδώ ο γενικός  κανόνας: πληγώνεται βαθύτερα όποιος γκρεμίζεται από πολύ ψηλά. Τα παραδείγματα, όπου στο στόμα κακής προαίρεσης ανθρώπων, φθείρονται λέξεις ευγενείς, αφθονούν. Θα μπορούσαν να ονομάσω εδώ πάμπολλες, που πραγματικά έχουν εξευτελιστεί στους χρόνους μας. Περιορίζομαι σε δύο που τις έχουμε σε τέτοιο βαθμό κακομεταχειρισθεί, ώστε έχουν γίνει αξιολύπητες: «δημοκρατία» και «ελευθερία» (βλέπε δοκίμιο με τον ίδιο τίτλο από το ΔΙΚΑΙΟ της ΠΥΓΜΗΣ του Παπανούτσου στη σελ. 20 ΘΕΜΑΤΙΚΩΝ ΚΥΚΛΩΝ)

(σαν) ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΑ/ συμπέρασμα: γλώσσα χωρίς την παιδεία εξισώνεται με το μηδέν:


Απέραντη, συνεπώς, η γλώσσα, αλλά και πολυδύναμη, όπως και η σκέψη. Και, φυσικά, την πιο δυνατή γλώσσα την διαθέτει η πιο δυνατή ψυχή. Εκεί βρίσκεται το μεγαλείο και η δύναμη της γλώσσας, στο μεγαλείο και στη δύναμη της ψυχής. Που σημαίνει: στο μεγαλείο και στη δύναμη της παιδείας. Η γλώσσα χωρίς τη σκέψη και χωρίς την παιδεία εξισώνεται με το μηδέν. Γι’ αυτό, πάνω απ’ όλα, είναι ανάγκη δάσκαλος και μαθητής είναι ανάγκη να αποκτήσουν συνείδηση της δημιουργικότητας της γλώσσας. Γιατί η γλώσσα δεν είναι ανάμνηση. Είναι κίνηση, και κίνηση δημιουργική. Σ’ ένα γλωσσικό μάθημα δε θυμόμαστε νόμους, ορισμούς και κανόνες. Δημιουργούμε. Αυτό τουλάχιστον διδάσκει ο φυσικός τρόπος με τον οποίο συνθέτονται και κατακτούνται οι γλώσσες. Γι’ αυτό και η διδασκαλία της γλώσσας δεν μπορεί να είναι μνημονική, παθητική, στατική. Οφείλει να είναι ενεργητική, δημιουργική, δυναμική. Από τη φύση της και από τη μήτρα της η γλώσσα είναι πράξη λεκτική. (Χρήστος Τσολάκης, Από τα γράμματα στη γλώσσα, εκδόσεις ΒΑΝΙΑΣ, Θεσσαλονίκη 1995)