Σάββατο, 22 Οκτωβρίου 2011

Άρθρο ή επιφυλλίδα; Τα όρια ανάμεσά τους δεν είναι εντελώς ευδιάκριτα

Η θεωρία του σχολικού βιβλίου και η εφαρμογή της σε κείμενα της τρέχουσας επικαιρότητας

α. θεωρία

Το άρθρο είναι δημοσίευμα σε εφημερίδα ή περιοδικό που πραγματεύεται ένα ειδικό, επίκαιρο θέμα γενικού ενδιαφέροντος, ενώ η επιφυλλίδα είναι ένα είδος σύντομου άρθρου (δοκιμιακού χαρακτήρα) που αναφέρεται σε διάφορα θέματα φιλολογικά, επιστημονικά, κοινωνικά, καλλιτεχνικά, πολιτικά κλπ και γράφεται από πρόσωπο ειδικό στο θέμα [ΟΡΙΣΜΟΙ από σχολικό βιβλίο σελ. 166 και 201) αντίστοιχα]
Χαρακτηριστικά στοιχεία που βοηθούν στη διάκριση (σύμφωνα με τη θεωρία του σχολικού βιβλίου):
ΘΕΜΑΤΑ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑΣ: επίκαιρα γενικού ενδιαφέροντος αλλά ποικίλου περιεχομένου (οικονομικού, πολιτικού, κοινωνικού) με τα οποία οι δημοσιογράφοι αναλύουν και σχολιάζουν τις κυριότερες ειδήσεις. Συχνά όπως στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο αρθρογραφούν εκτός από τους δημοσιογράφους επιστήμονες, συγγραφείς, καλλιτέχνες κλπ σχολιάζοντας ποικίλα θέματα της επικαιρότητας. Εξάλλου υπάρχουν και τα καθαρά επιστημονικά άρθρα που δημοσιεύονται σε ειδικά έγκριτα περιοδικά, που παρακολουθούν τις εξελίξεις της επιστήμης σε διάφορους τομείς.
ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑΣ: διάφορα θέματα φιλολογικά, επιστημονικά, κοινωνικά, καλλιτεχνικά, πολιτικά κλπ που γράφονται από πρόσωπα ειδικά στο θέμα. Ο επιφυλλιδογράφος  μπορεί να ξεκινήσει από ένα επίκαιρο θέμα, αλλά δεν μένει προσκολλημένος στο επίκαιρο. Προχωρεί σε παρατηρήσεις και σκέψεις διαχρονικού χαρακτήρα και γενικότερου ενδιαφέροντος.

ΑΛΛΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ:
Το άρθρο έχει επικαιρικό χαρακτήρα, δηλαδή αφορμάται πάντα από ένα επίκαιρο γεγονός το οποίο σχολιάζει ή και ερμηνεύει, η επιφυλλίδα μπορεί να ξεκινήσει από ένα επίκαιρο θέμα, που είναι η αφορμή για τη βαθύτερη μελέτη κι ανάλυσή του (αντίθετα το δοκίμιο δεν έχει επικαιρικό χαρακτήρα)
Το άρθρο κινείται στο χώρο της ερμηνευτικής δημοσιογραφίας και για το λόγο αυτό επικρατεί η αναφορική λειτουργία της γλώσσας (κάτι που δεν συμβαίνει σ’ όλα τα δοκίμια ή σ’ όλες τις επιφυλλίδες).
Επιπλέον το άρθρο, συνήθως, έχει σοβαρό και επίσημο ύφος, ενώ αντίθετα στο δοκίμιο (τις περισσότερες φορές και στην επιφυλλίδα) εύκολα διακρίνουμε το προσωπικό και οικείο τόνο του συγγραφέα.
Το άρθρο (τουλάχιστον αυτό που δημοσιεύεται σε εφημερίδα) είναι συνήθως συντομότερο από ένα δοκίμιο και η επιφυλλίδα είναι ένα είδος σύντομου άρθρου.


β. εφαρμογή θεωρίας
ΑΣΚΗΣΗ: να εντάξετε τα παρακάτω κείμενα σε κάποιο γραμματειακό είδος (άρθρο ή επιφυλλίδα) με στοιχεία που θα επαληθεύουν την παραπάνω θεωρία. 

 ΠΡΩΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ: Ανταρσία της ποιότητας


Δυο διευκρινίσεις: Γιατί όλη η ευθύνη αποκλειστικά και μόνο στους βουλευτές, γιατί απαλλάσσουμε τους πολίτες από το χρέος να υπερασπίσουν τα μέγιστα και τα τίμια του ατομικού και συλλογικού βίου; Διότι, απλούστατα, δεν υπάρχουν τρόποι και πρακτικές να αντιδράσει ο πολίτης σήμερα...
Η δεύτερη διευκρίνιση: Ποιος εγγυάται ότι τα πρόσωπα στα οποία θα συμφωνήσουν τα δύο κόμματα εξουσίας, προκειμένου να σχηματιστεί «κυβέρνηση προσωπικοτήτων», δεν θα είναι οι γνωστοί μαϊντανοί παρακεντέδες κάθε εξουσίας; Πώς είναι δυνατό κόμματα που ανέχονται στους κόλπους τους τόση σαπίλα και τόσον κρετινισμό, να διακρίνουν και αξιολογήσουν την έκτακτη ανθρώπινη ποιότητα - να την επιστρατεύσουν σε «κυβέρνηση σωτηρίας»; Ποιος φαύλος ή ποιος μικρονοϊκός παραχώρησε ποτέ τη θέση του στον ανιδιοτελή και ταλαντούχο; Εδώ ακριβώς παρεμβάλλεται η ανάγκη για δέκα τίμιους αντιστασιακούς πατριώτες μέσα στη Βουλή. Που δεν θα διστάσουν να ελέγξουν με την ψήφο τους την ποιότητα όσων ανθρώπων προταθούν για την κυβέρνηση σωτηρίας.

Σε τέτοιες ώρες το κύρος ανθρώπων και θεσμών μπορεί να είναι πολύ πιο αποτελεσματικό από τις συμβατικές εξουσιαστικές προνομίες. Αν η Προεδρία της Δημοκρατίας τολμούσε να διακινδυνεύσει πρωτοβουλίες διακονίας των κριτηρίων για την επιστράτευση της ποιότητας. Αν οι Ένοπλες Δυνάμεις δεν είχαν απεμπολήσει τις συνταγματικές κοινωνικές τους ευθύνες και δεν είχαν δραματικά υπαλληλοποιηθεί. Αν έσωζε βεβαιωμένη στην κοινή συνείδηση αφιλοχρηματία το Δικαστικό Σώμα.

Αν η Εκκλησία δεν ήταν ηθικολογική φιοριτούρα του δημόσιου βίου. Τότε η ανάδυση στο φως της ανθρώπινης ποιότητας που ακόμη διασώζει, ναι, η ελληνική κοινωνία, θα ήταν ευκολότερη. Την καταστροφή την αντέξαμε αρκετές φορές: το '97, το '22, το '46-'49. Την ντροπή δεν αντέχουμε, τον εξευτελισμό. Γι' αυτό και δεν υπάρχει συχώρεση για τα σπιθαμιαία, ιδιοτελή ανθρωπάρια που κυβερνάνε την Ελλάδα σήμερα».  [ΠΗΓΗ: ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ, από την ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ]

ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΙΜΕΝΟ: Τραγωδία σε εξέλιξη



Η έρευνα, που δημοσιοποιήθηκε στις αρχές της εβδομάδας, για την κλονισμένη ψυχική υγεία των Ελλήνων εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, ήταν το επισφράγισμα της εμπειρικής παρατήρησης. Οι Βρετανοί επιστήμονες που κατέγραψαν και ανέλυσαν τα στοιχεία (στην ηλεκτρονική έκδοση της ιατρικής επιθεώρησης «The Lancet»), τιτλοφόρησαν τη δουλειά τους: «Επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στην υγεία: οιωνοί μιας ελληνικής τραγωδίας». Ποιοι είναι οι οιωνοί; Οι αυτοκτονίες αυξήθηκαν το 2010 κατά 25% και ακόμη πιο δραματικά φέτος σύμφωνα με το υπουργείο Υγείας: το πρώτο εξάμηνο του 2011 αυτοκτόνησαν κατά 40% περισσότεροι άνθρωποι απ’ ό,τι το αντίστοιχο διάστημα του 2010. Ο αριθμός των εισαγωγών στα νοσοκομεία αυξήθηκε κατά 24%, το έιτζ εκτινάχθηκε στο 52%, (ποσοστό που συνδυάζεται με τη χρήση ναρκωτικών) κ.ο.κ.

Πριν από ένα μήνα, μια άλλη έρευνα διαπίστωνε ότι το 38% των Ευρωπαίων πολιτών πάσχει από ψυχικά ή νευρολογικά νοσήματα. «Τα ψυχικά νοσήματα είναι η μεγαλύτερη απειλή για την υγεία των Ευρωπαίων κατά τον 21ο αιώνα», αναφέρουν οι συντάκτες της μελέτης.

Οι δύο έρευνες δεν λειτουργούν αθροιστικά. Το ελληνικό πρόβλημα δεν λειτουργεί ως υποσύνολο του ευρωπαϊκού. Η ελληνική συνθήκη έχει, ξεχωριστά, τη δική της βαρύτητα.

Πώς ζούμε τον τελευταίο καιρό στη χώρα μας; Ολο και πιο δύσκολα, με τη δυσφορία να αυξάνεται και τις διεξόδους να απομακρύνονται μέσα σε έναν αυτοκαταστροφικό πυρετό. Η ισοπεδωτική λογική των κυβερνητικών μέτρων ενισχύεται από την αποκαρδιωτική εικόνα της πρωτεύουσας, μιας Αθήνας αγνώριστης, δύσοσμης, εξαχρειωμένης.

Οι καταλήψεις στα σχολεία και στα πανεπιστήμια, οι βανδαλισμοί σχολικών κτιρίων, οι προγραφές καθηγητών πανεπιστημίου που αντιστέκονται στην αυθαιρεσία των κλειστών ΑΕΙ, η καθημερινότητα που διαταράσσεται ολοένα και περισσότερο με συνεχόμενες κινητοποιήσεις, η ανεργία που φτάνει ή και ξεπερνάει το 20%, το κοινωνικό κράτος που διαρκώς συρρικνώνεται (όχι το κράτος - πατερούλης ούτε το κράτος της ασυδοσίας, των προνομίων και της συναλλαγής), τα μέτωπα που μαίνονται ανάμεσα σε ομάδες εργαζομένων, η αιματηρή φοροκόπωση και η ανθηρή φοροδιαφυγή, οι ανυποχώρητες «αλήθειες», οι αθεράπευτες αδυναμίες και ανεπάρκειες όχι μόνο του πολιτικού προσωπικού, αλλά και της κοινωνίας.

Η «ελληνική τραγωδία» σε εξέλιξη. Κάποιοι αντέχουν περισσότερο την αμείλικτη πίεση, κάποιοι λυγίζουν. Πώς υποδέχεται και πώς περιθάλπει μια αλαφιασμένη χώρα, που καθημερινά βιώνει μια μικρότερη ή μεγαλύτερη ανατροπή σταθερών και δεδομένων, τον ψυχικά ασθενή; Τον αντιλαμβάνεται έγκαιρα, τον στηρίζει ή τον εγκαταλείπει στη δίνη των καιρών; Πόσο λεπτή ή πόσο διακριτή είναι η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην κόπωση, στην παραίτηση, στην κατάθλιψη, στην αυτοκτονία; Θυμός, απόγνωση, αφόρητος ψυχικός πόνος. Πώς ανακουφίζονται σε περίοδο μεγάλης οικονομικής κρίσης όπου κανείς δεν παραμένει αλώβητος ή ανεπηρέαστος;

Η ψυχιατρική βοήθεια είναι η μία πλευρά, που ανήκει στους ειδικούς. Για να παρασχεθεί βοήθεια βέβαια θα πρέπει πρώτα να αναζητηθεί. Οταν όμως τα ποσοστά των αυτοκτονιών αυξάνονται τόσο, μάλλον συνδηλώνεται η απόσυρση, η απομόνωση, η απόκρυψη ή η μεταμφίεση του προβλήματος, ακόμα και η εγκατάλειψη.

Σε μια συντεταγμένη κοινωνία, στην οποία η συνοχή δεν έχει διαρραγεί, ο κλονισμένος ψυχικά άνθρωπος βρίσκει αναφορές και σταθερές, συμπαραστάτες και συνομιλητές. Στην Ελλάδα, η ψυχανάλυση ή η ψυχοθεραπεία αντιμετωπίζονται ακόμη με καχυποψία και δεν έχουν απαλλαγεί από το στίγμα της νόσου. Ο πουριτανισμός, οι παλινδρομήσεις και η περίσσεια αυστηρότητα που εντάθηκαν με την κρίση, δεν αφήνουν πολλά περιθώρια στην αγάπη, στην αλληλεγγύη και στην επικοινωνία. Αν δεν κοπιάσουμε να διαπεράσουμε το τείχος καχυποψίας και επιθετικότητας που μας χωρίζει και μας περιθωριοποιεί, όχι μόνο από τον υπόλοιπο κόσμο αλλά εγκαθιστά και εσωτερικά σύνορα, εντός της κοινωνίας, εντός της πόλης, η οπισθοδρόμηση θα έχει συντελεστεί. Και η «ελληνική τραγωδία» δεν θα έχει τέλος. [ΠΗΓΗ: Μαρία Κατσουνάκη, εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ]

Στοιχεία για τις απαντήσεις
Για το πρώτο κείμενο υπάρχουν στοιχεία τα οποία μας βοηθούν να το χαρακτηρίσουμε επιφυλλίδα. Πιο συγκεκριμένα έχει τη μορφή σύντομου άρθρου με θέμα πολιτικό και έχει γραφεί από το καθηγητή φιλοσοφίας Χρήστο Γιανναρά. Ο Γιανναράς παίρνει αφορμή για τους προβληματισμούς του από το γεγονός της συζήτησης για το σχηματισμό κυβέρνησης προσωπικοτήτων που είναι πρωτεύον στην τρέχουσα επικαιρότητα. Προχωρεί όμως σε παρατηρήσεις και σκέψεις γενικότερου ενδιαφέροντος π.χ. για την ευθύνη της οικονομικής κρίσης, που, σύμφωνα με την άποψή του αναλογεί και στους βουλευτές αλλά και στους πολίτες. Το ύφος του είναι βέβαια επίσημο αλλά εύκολα διακρίνουμε τον προσωπικό τόνο του συγγραφέα ειδικά στα αλλεπάλληλα ρητορικά ερωτήματα που είναι διάσπαρτα σ’ όλο το κείμενο.  

Για το δεύτερο κείμενο υπάρχουν στοιχεία τα οποία μας βοηθούν να το χαρακτηρίσουμε άρθρο. Πιο συγκεκριμένα έχει τίτλο, δημοσιεύτηκε στον ημερήσιο τύπο και έχει γραφεί από τη δημοσιογράφο Μαρία Κατσουνάκη. Η δημοσιογράφος ασχολείται με τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στην υγεία,  που είναι ένα πολύ ενδιαφέρον θέμα σχετικό με την τρέχουσα επικαιρότητα. Αναλύει και σχολιάζει αυτό το γεγονός παραθέτοντας πολλά στοιχεία επιστημονικών ερευνών που έγιναν στη Μεγάλη Βρετανία.. Το ύφος του είναι επίσημο και σοβαρό που διανθίζεται από ειδικό λεξιλόγιο και ορολογία σχετική με την οικονομική κρίση π.χ. η ανθηρή φοροδιαφυγή, οι αθεράπευτες αδυναμίες και ανεπάρκειες του πολιτικού προσωπικού κτλ, στοιχεία ερμηνευτικής δημοσιογραφίας.