Κυριακή, 18 Δεκεμβρίου 2011

ΚΡΙΤΗΡΙΟ αξιολόγησης στην ενότητα ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ

Κριτήριο Αξιολόγησης Α΄Λυκείου
Α. Κείμενο: Τα πάθη της γλώσσας στον πόλεμο

Ο εμφύλιος πόλεμος, λοιπόν, μεταδόθηκε από πολιτεία σε πολιτεία. Κι όσες πολιτείες έμειναν τελευταίες, έχοντας μάθει τι είχε γίνει αλλού, προσπαθούσαν να υπερβάλουν σ’ επινοητικότητα, σε ύπουλα μέσα και σε ανήκουστες εκδικήσεις. Για να δικαιολογούν τις πράξεις τους άλλαζαν ακόμα και τη σημασία των λέξεων. Η παράλογη τόλμη θεωρήθηκε ανδρεία και αφοσίωση στο κόμμα, η προσωπική διστακτικότητα θεωρήθηκε δειλία που κρύβεται πίσω από εύλογες προφάσεις και η σωφροσύνη προσωπίδα της ανανδρίας. Η παραφορά θεωρήθηκε ανδρική αρετή, ενώ η τάση να εξετάζονται προσεκτικά όλες οι όψεις ενός ζητήματος θεωρήθηκε πρόφαση για υπεκφυγή. Όποιος ήταν έξαλλος γινόταν ακουστός, ενώ όποιος έφερνε αντιρρήσεις γινόταν ύποπτος. Όποιον επινοούσε κανένα τέχνασμα και πετύχαινε, τον θεωρούσαν σπουδαίο, κι όποιον υποψιαζόταν σύγκαιρα και φανέρωνε τα σχέδια του αντιπάλου, τον θεωρούσαν ακόμα πιο σπουδαίο. Ενώ όποιος ήταν αρκετά προνοητικός, ώστε να μην χρειαστούν τέτοια μέσα, θεωρούσαν ότι διαλύει το κόμμα και ότι είναι τρομοκρατημένος από την αντίπαλη παράταξη. Με μια λέξη, όποιος πρόφταινε να κάνει κακό πριν τον άλλο, ήταν άξιος επαίνου, καθώς κι εκείνος που παρακινούσε στο κακό όποιον δεν είχε σκεφτεί να το κάνει. Αλλά και η συγγένεια θεωρήθηκε χαλαρότερος δεσμός από την κομματική αλληλεγγύη, γιατί οι ομοϊδεάτες ήταν έτοιμοι να επιχειρήσουν ο,τιδήποτε χωρίς δισταγμό, και τούτο επειδή τα κόμματα δεν σχηματίστηκαν για να επιδιώξουν κοινή ωφέλεια με νόμιμα μέσα, αλλά, αντίθετα, για να ικανοποιήσουν την πλεονεξία τους παρανομώντας…

Γενικά είναι ευκολότερο να φαίνονται επιδέξιοι οι κακούργοι, παρά να θεωρούνται τίμιοι όσοι δεν είναι δόλιοι. Οι περισσότεροι άνθρωποι προτιμούν να κάνουν το κακό και να θεωρούνται έξυπνοι, παρά να είναι καλοί και να τους λένε κουτούς. Αιτία όλων αυτών ήταν η φιλαρχία που έχει ρίζα την πλεονεξία και τη φιλοδοξία που έσπρωχναν τις φατρίες ν’ αγωνίζονται με λύσσα. [Θουκυδίδη Ιστορία, 3, 82, μετάφραση Άγγελος Βλάχος]

Β. Ερωτήσεις


1. Να αποδώσετε περιληπτικά το νόημα του κειμένου σε μια παράγραφο 80 περίπου λέξεων.
2. Γιατί ο Θουκυδίδης αναφέρει την αλλοίωση της σημασίας των λέξεων ως μία από τις τραγικές συνέπειες των εμφυλίων πολέμων;
3. Να αναλύσετε τις λέξεις φιλαρχία και φιλοδοξία στα συνθετικά τους μέρη και στη συνέχεια να γράψετε 10 άλλες σύνθετες λέξεις που να περιέχουν το πρώτο συνθετικό των παραπάνω λέξεων.
4. Πώς θα χαρακτηρίζατε το ύφος και τη γλώσσα του κειμένου. Τι επιτυγχάνει με αυτά ο συγγραφέας;
5. Να αντιστοιχίσετε τις λέξεις της στήλης Α με τις συνώνυμές τους στη στήλη Β και τις αντώνυμές τους στη στήλη Γ:

Α
Β (συνώνυμα)
Γ (αντίθετα)
αφοσίωση
σύνεση
εγκράτεια
διστακτικότητα
απληστία
αδιαφορία
σωφροσύνη
αρχομανία
ολιγάρκεια
παραφορά
επιφυλακτικότητα
αφροσύνη
αλληλεγγύη
προσήλωση
υποτακτικότητα
πλεονεξία
ορμητικότητα
ανταγωνισμός
φιλαρχία
αλληλοϋποστήριξη
αποφασιστικότητα


Γ. Παραγωγή Κειμένου

Κάτω από ποιες συνθήκες μπορεί να χρησιμοποιηθεί η γλώσσα για την εξυπηρέτηση ιδιοτελών σκοπών και ποιες συνέπειες έχει αυτό για τις κοινωνίες και τα άτομα; Με ποιον τρόπο μπορούν να προστατευτούν από τέτοιου είδους πρακτικές; Εμπνεόμενοι από το κείμενο να αναπτύξετε τις σκέψεις σας σε ένα άρθρο 400 περίπου λέξεων που θα δημοσιευτεί στη σχολική εφημερίδα.

Στοιχεία για τις απαντήσεις

1.  ΠΕΡΙΛΗΨΗ:
Στο κείμενο αυτό ο ιστορικός Θουκυδίδης αναφέρει ως μία από τις τραγικές συνέπειες του Πελοποννησιακού πολέμου την αλλοίωση της σημασίας των λέξεων. Οι αντιμαχόμενες πλευρές συνήθιζαν τότε να αλλάζουν τη σημασία ορισμένων λέξεων όπως τους βόλευε, ονομάζοντας, για παράδειγμα, παλικαριά το παράτολμο θάρρος, δειλία τη διστακτικότητα, ανανδρία τη σωφροσύνη. Παράλληλα, οι κομματικοί δεσμοί θεωρούνταν πιο ισχυροί από τους συγγενικούς και οι φαύλοι άνθρωποι θεωρούνταν έξυπνοι και επιδέξιοι ενώ οι τίμιοι κουτοί. Για όλα αυτά αιτία ήταν η επιθυμία της εξουσίας, που προερχόταν από την πλεονεξία και τη φιλοδοξία.

2. Γιατί ο Θουκυδίδης αναφέρει την αλλοίωση της σημασίας των λέξεων ως μία από τις τραγικές συνέπειες των εμφυλίων πολέμων; Με τις λέξεις οι άνθρωποι επικοινωνούν μεταξύ τους εκφράζοντας έννοιες, επιθυμίες συναισθήματα και δηλώνοντας το ήθος, τις αντιλήψεις και τις αξίες τους. Έτσι, όταν κατά την περίοδο της ειρήνης η σωφροσύνη, για παράδειγμα, θεωρείται αρετή, ενώ κατά τη διάρκεια του πολέμου χαρακτηρίζεται ανανδρία, είναι προφανές ότι οι συνθήκες του πολέμου αλλοιώνουν τις σημασίες των λέξεων, και κατ’ επέκταση το ήθος των ανθρώπων που εννοούν τη λέξη αυτή με διαφορετικό τρόπο. Αναφέροντας, επομένως, ο Θουκυδίδης την αλλοίωση της σημασίας των λέξεων ως μία από τις τραγικές συνέπειες του πολέμου, ουσιαστικά καταδικάζει την αλλοίωση των ηθών, την ανατροπή των παραδομένων αξιών και την κατάλυση κάθε έννοιας ηθικής και δικαιοσύνης που παρατηρούνται κατά τη διάρκειά του.

3. φιλαρχία: φίλος + αρχή (= εξουσία) 

φιλοδοξία: φίλος + δόξα // Άλλες σύνθετες με πρώτο συνθετικό το φίλος: φιλάνθρωπος, φιλήσυχος, φιλόζωος, φιλόλογος, φιλολογία, φιλόξενος, φιλότιμος, φιλοχρήματος, φιλότεχνος, φιλόσοφος, φιλοσοφία,  φιλάργυρος, φιλάσθενος, φιλελεύθερος, φιλέλληνας, φιλεύσπλαχνος, φιλήδονος, φιλοθεάμον κοινό (= το κοινό που αγαπά τα θεάματα), φιλομαθής, φιλόμουσος, φιλονικία, φιλόπατρις, φιλόπονος, φιλόπτωχος, φιλόστοργος, φιλότεκνος, φιλοτελισμός, φιλότιμος, φιλοτιμία, φιλοφροσύνη

4. Πώς θα χαρακτηρίζατε το ύφος και τη γλώσσα του κειμένου.
Το ύφος του κειμένου θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως απλό, άμεσο και διδακτικό, ενώ η γλώσσα είναι λιτή, σαφής και ακριβής και χρησιμοποιείται με λογικό τρόπο (αναφορική λειτουργία). Έτσι, τα νοήματα και οι ιδέες εκφράζονται ξεκάθαρα, με φυσικότητα και παραστατικότητα, χωρίς περιττά «στολίδια» και περίτεχνα σχήματα λόγου, με αποτέλεσμα ο συγγραφέας να επιτυγχάνει το σκοπό του, που είναι να πείσει τον αναγνώστη για τις τραγικές συνέπειες του εμφύλιου πολέμου

5. Αντιστοίχηση λέξεων:

Α
Β (συνώνυμα)
Γ (αντίθετα)
αφοσίωση
προσήλωση
αδιαφορία
διστακτικότητα
επιφυλακτικότητα
αποφασιστικότητα
σωφροσύνη
σύνεση
αφροσύνη
παραφορά
ορμητικότητα
εγκράτεια
αλληλεγγύη
αλληλοϋποστήριξη
ανταγωνισμός
πλεονεξία
απληστία
ολιγάρκεια
φιλαρχία
αρχομανία
υποτακτικότητα


Γ. Παραγωγή Κειμένου

Κάτω από ποιες συνθήκες μπορεί να χρησιμοποιηθεί η γλώσσα για την εξυπηρέτηση ιδιοτελών σκοπών και ποιες συνέπειες έχει αυτό για τις κοινωνίες και τα άτομα; Με ποιον τρόπο μπορούν να προστατευτούν από τέτοιου είδους πρακτικές; Εμπνεόμενοι από το κείμενο να αναπτύξετε τις σκέψεις σας σε ένα άρθρο 400 περίπου λέξεων που θα δημοσιευτεί στη σχολική εφημερίδα.

ΤΙΤΛΟΣ ΑΡΘΡΟΥ: Η γλώσσα του συμφέροντος (Η γλώσσα κόκαλα δεν έχει και κόκαλα τσακίζει)

Ενδεικτικά στοιχεία για την ανάπτυξη του θέματος:

(πρόλογος): ΕΜΠΝΕΟΜΕΝΟΙ ΑΠΟ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ (και με δεδομένο το παράδειγμα του Θουκυδίδη) κάνουμε γενικές διαπιστώσεις για το φαινόμενο της αλλοίωσης της γλώσσας και αναφερόμαστε στις συνθήκες που ευνοούν την εκδήλωσή του. Παραδείγματος χάριν:

Πράγματι, σε αρκετές περιπτώσεις, η γλώσσα έχει αποτελέσει μέσο για την εξυπηρέτηση ιδιοτελών συμφερόντων. Ξεκινώντας από το παράδειγμα του Θουκυδίδη, που ανάγεται στον 5ο π.Χ. αιώνα μπορούμε να φτάσουμε ως τις μέρες μας όπου πολύ συχνά σε αντίστοιχες εποχές παρακμής ή πολιτικών κοινωνικών κρίσεων, βλέπουμε τη γλώσσα να αξιοποιείται στο έπακρο, για να αποτελέσει το πιο προχωρημένο όπλο άδικου λόγου της εξουσίας. Η αλλοίωση αυτή γίνεται δυνατή χάρη στην πολυμορφία της γλώσσας και τη δύναμη αυτή την αξιοποιούν συνήθως οι πολιτικές και οικονομικές εξουσίες με στόχο να σπείρουν την αμφιβολία και τη σύγχυση στους πολίτες, να τους επηρεάσουν προς όφελός τους κι έτσι να τους χειραγωγήσουν. Τα παραδείγματα του πολέμου στο Ιράν ή λίγο παλιότερα των «συμμαχικών» βομβαρδισμών στο Βελιγράδι, δεν έχουν να ζηλέψουν πολλά από όσα καταμαρτυρεί ο Θουκυδίδης. Και οι σύγχρονοι πολεμοκάπηλοι ενώ επικαλούνται το όνομα της ελευθερίας, στην πράξη υπηρετούν τα πιο ιδιοτελή συμφέροντα «βομβαρδίζοντας» με τα σύγχρονα όπλα τους κάθε έννοια ηθικής και δικαιοσύνης.

ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ 1ο ζητούμενο «ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ»:  Επειδή η γλώσσα είναι έννοια σχεδόν ταυτόσημη με την επικοινωνία και τη σκέψη, η αλλοίωσή της σε κάθε περίπτωση έχει τραγικές συνέπειες και στο άτομο και στην κοινωνία, όπως:

Η μεγαλοστομία είναι το κύριο χαρακτηριστικό της επικοινωνιακής πολιτικής σήμερα. Μπορούμε να αναφέρουμε πολλά παραδείγματα όπου λέξεις με γιγάντια ηθική διάσταση και μεγάλη συναισθηματική φόρτιση, όπως «λαός», «παράδοση» «έθνος», «πατρίς, θρησκεία, οικογένεια»,  όντας κοινός τόπος στην πολιτική ρητορεία, λειτουργούν ως προπέτασμα που κρύβει την ανεπάρκεια και την αποτυχία του πολιτικού συστήματος. Ο λεκτικός αυτός πληθωρισμός σε λέξεις που αναφέρονται σε κοινά αποδεκτές αξίες με προφανή όμως ανακολουθία και παραλογισμό, γιατί δεν συμβαδίζουν με την κοινωνική πραγματικότητα στην οποία αναφέρονται, είναι το μέσο με το οποίο η εκάστοτε εξουσία παγιδεύει το δέκτη κυρίως συναισθηματικά και ηθικά. Ο κυνισμός με τον οποίο λειτουργούν οι εξουσίες είναι ασύλληπτος, στο όνομα δήθεν του κοινού συμφέροντος επιδίδονται στην πιο εκλεπτυσμένη πλύση εγκεφάλου, παράγοντας παθητικούς δέκτες της προπαγάνδας τους. Κι αυτή είναι η πιο τραγική συνέπεια του φαινομένου: απουσία κριτικής σκέψης και υποβάθμιση του πνευματικού επιπέδου, η δημιουργία ενός ανθρώπου που είναι άβουλο ον, που άγεται και φέρεται από τη βούληση των ισχυρών. Η κοινωνική αποσύνθεση, η κατάλυση των θεσμών και η κατάρρευση των αξιών, ακόμα και η επικράτηση καθεστώτων που στο όνομα της δημοκρατίας θα καταπιέζουν τους πολίτες, θα είναι το επόμενο ολέθριο βήμα.  

2ο ζητούμενο) ΜΕ ΠΙΟΝ ΤΡΟΠΟ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΟΥΜΕ: Το μόνο μέσο προστασίας των ατόμων, και κατ΄ επέκταση των κοινωνιών, από τέτοιου είδους φαινόμενα είναι η παιδεία, το επίπεδο μόρφωσης και καλλιέργειας του καθενός, που του επιτρέπει να αναγνωρίζει τις μορφές αλλοίωσης, να συνειδητοποιεί τους κινδύνους που διατρέχει και ν’ αντιδρά ανάλογα. Ένα υπόδειγμα για το πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε την ΠΑΙΔΕΙΑ ως πρόταση αντιμετώπισης πολλών προβλημάτων που μαστίζουν σήμερα την ανθρωπότητα:

Αναμφίβολα, μια από τις σημαντικότερες προϋποθέσεις για την αντιμετώπιση………………………….. είναι η ΠΑΙΔΕΙΑ, μια παιδεία ανθρωπιστική, χάρη στην οποία ο άνθρωπος θα κατορθώσει ν’ ανυψώσει το πνευματικό του επίπεδο και οξύνοντας την κριτική του ικανότητα ν’ αποκτήσει μια πολύπλευρη προσωπικότητα.   . Ο ανθρωπισμός συντελεί στην ουσιαστική γνωριμία και επικοινωνία με τους άλλους, στην καλλιέργεια συλλογικής, πανανθρώπινης, οικουμενικής συνείδησης, στοιχεία απαραίτητα, ώστε να ………………........... Η αντιμετώπιση των σύγχρονων προβλημάτων προϋποθέτει πρώτα απ’ όλα την αντίστοιχη θετική πολιτική βούληση των ηγεσιών, η οποία δεν μπορεί να προκύψει με ηγέτες που δεν διαπνέονται από τα ανθρωπιστικά ιδανικά. Τέλος, στον αγώνα της ανθρωπότητας για την ………………………………………………….. είναι απαραίτητη η αξιοποίηση όλων εκείνων των στοιχείων του πολιτισμού που λειτουργούν ενωτικά: της επιστήμης, της τέχνης και του αθλητισμού. Με την επιστήμη, την τέχνη και τον πολιτισμό ενισχύονται οι πνευματικοί δεσμοί, καλλιεργούνται και αναπτύσσονται οράματα και εδραιώνεται μια συνείδηση παγκοσμιότητας που ενοποιεί κάτω από κοινούς στόχους ανάπτυξης και προόδου όλη την ανθρωπότητα.