Δευτέρα, 12 Δεκεμβρίου 2011

Οι σχέσεις στα χρόνια του facebook: η αντιφατική πραγματικότητα της e-κοινωνικής δικτύωσης

«Κάνε μου λιγάκι like… κι εγώ αμέσως θα σε κάνω add…»! Κάποιοι προχωρημένοι «ερευνητές» έχουν χαρακτηρίσει το διαδικτυακό φλερτ ως το «απόλυτο προκαταρκτικό αφροδισιακό», αλλά οι ψυχολόγοι είναι κατηγορηματικοί: η ηλεκτρονική κοινωνική δικτύωση δεν είναι το ιδανικό μέσο για ειλικρινείς σχέσεις!

«Σε γνώρισα στο Φέισμπουκ και μου ’χει έρθει τρέλα…»! Όχι δεν είναι γκράφιτι σε τοίχο των Εξαρχείων, είναι το τελευταίο σουξέ καλτ τηλεπερσόνας- τραγουδίστριας, που συνοδεία κλαρίνου, μας υπενθυμίζει ότι η ηλεκτρονική κοινωνική δικτύωση μπήκε στη ζωή μας λίγο-πολύ ως φάρσα. Παρόλα αυτά, ενσωματώθηκε σιωπηλά στις ρουτίνες της διαδικτυακής ζωής μας ως αυτονόητη προέκταση της πραγματικής, όπως έγινε παλιότερα με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο. Μπορεί σαν φάρσα να μην έβγαλε γέλιο, αλλά ως αντιφατική πραγματικότητα βάζει ένα δύσκολο ερώτημα. Μήπως το πλήκτρο διαγραφής στον υπολογιστή κάνεις τις σχέσεις στο διαδίκτυο απλούστερες; Κι αν η απάντηση βρίσκεται στην τρομακτική, παγκόσμια δημοφιλία του Facebook, εμείς θα πρέπει να αγχωθούμε;

Α. Τεκμήρια της δημοφιλίας του μέσου

Το φλερτ με αγνώστους αρέσει σ’ έναν στους τέσσερις χρήστες του facebook, ένας στους πέντε δεν διστάζει να βγει ραντεβού με άτομα που γνώρισε μέσω αυτού του ιστότοπου κοινωνικής δικτύωσης, ένας στους δέκα είχε κάπου είδους σεξουαλική εμπειρία με αγνώστους από το Facebook, ενώ ένα ποσοστό 12,1% εμφανίζει εξάρτηση απ’ αυτό το κοινωνικό δίκτυο.

Τα στοιχεία αυτά προκύπτουν από έρευνα της Ομάδας Παρέμβασης Ομπρέλα: Ελληνική Εταιρία Μελέτης και Πρόληψης της Σεξουαλικής Κακοποίησης και του Εργαστηρίου Δυνητικής Πραγματικότητας, Διαδικτυακής Έρευνας και Εκπαίδευσης του Τμήματος Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, που πραγματοποιήθηκε σ’ ένα δείγμα 327 χρηστών του Facebook, ηλικίας 18-62 ετών, με μέσο όρο ηλικίας τα 28 έτη.

Αναφορικά με το φλερτ με αγνώστους από το Facebook, τα αποτελέσματα τη έρευνας έδειξαν ότι στο 24,3% του δείγματος αρέσει να φλερτάρει με αγνώστους, το 20,1% έχει βγει ραντεβού με αγνώστους και το 10,6% είχε κάποιου είδους σεξουαλική εμπειρία με αγνώστους από το Facebook.

Ποιοι όμως είναι οι χρήστες του Facebook; Από τα στοιχεία της έρευνας προκύπτει ότι περισσότερες είναι οι γυναίκες, άτομα που ζουν κυρίως σε αστικές περιοχές και άτομα που είτε είναι έγγαμα, είτε έχουν κάποια σχέση.

Συγκεκριμένα, από τα στοιχεία της έρευνας προκύπτει ότι το 74,8% του δείγματος ήταν γυναίκες και το 25,2% άντρες, ενώ η περιοχή διαμονής ήταν αστική στο 79,7% του δείγματος, ημιαστική στο 14,9% και αγροτική στο 5,4%. Το 45,4% ήταν σε σχέση, το 41,3% δεν είχε σχέση, το 11,2% ήταν έγγαμοι και το 2,1% ήταν διαζευγμένοι.

Όσον αφορά το πώς κυμάνθηκαν οι σχέσεις των χρηστών facebook με άλλους ανθρώπους από τότε που “άνοιξαν λογαριασμό” στον ιστότοπο, το 34,3% του δείγματος δήλωσε ότι αυξήθηκαν, το 1,5% ότι μειώθηκαν και το 64,2% ότι παρέμειναν σταθερές.

Ένα ποσοστό 66,1% δεν ανέγραψε στο προφίλ του τη κατάσταση της σχέσης του, ενώ ένα ποσοστό 33,9% προσδιορίζει αν είναι σε σχέση ή όχι. Στην κατάσταση σχέσης, ένα ποσοστό 28,3% έγραψε ότι βρίσκεται σε σχέση, ένα 17,2% ότι είναι παντρεμένος/η ,το 17,2% ότι είναι ελεύθερος/η και το 5,6% δεν προσδιόρισε.

Το 50,1% δήλωσε ότι έχει χρησιμοποιήσει το facebook ως μέσο απόδρασης από δυσφορική διάθεση (π.χ. θλίψη, στρες, ενοχή, αίσθηση ότι είναι αβοήθητος).

Το 55,09% δήλωσε ότι μένει συνδεδεμένο ενεργά με το facebook για περισσότερο χρόνο απ΄ όσο υπολόγιζε.

Το 22,99% έχει ανταλλάξει τηλέφωνα με άγνωστους/στες στο facebook, ενώ το 11,1% έχει προσθέσει στο προφίλ του εφαρμογές για φλερτ.

Από την έρευνα προέκυψε ότι προσδιοριστικοί παράγοντες για το αν κάποιος θα βγει ραντεβού με άγνωστο μέσω facebook είναι: η ελκυστικότητα του άλλου, η ανταλλαγή τηλεφώνων και το φλερτ με αγνώστους μέσω του ιστότοπου.

Τα κριτήρια με βάση τα οποία θα φλέρταραν με κάποιον άγνωστο στο facebook είναι η εμφάνιση, τα ενδιαφέροντα, οι φωτογραφίες (φυσικές και μη), η προσέγγιση, το chat, τα στοιχεία του προφίλ, η ευγένεια, η οικειότητα και η ασφάλεια [Πηγή: protothema.gr]


Β. Η κοινωνική δικτύωση δεν περίμενε το ίντερνετ για να βοηθήσει τις ανθρώπινες σχέσεις. Υπήρχε εδώ και αιώνες, με τη μορφή ομάδων, ομίλων, εκδρομών ή και προξενιών

Όπως μπορεί κανείς να παραγγείλει σήμερα… πίτσα στο ίντερνετ ή να πληρώσει λογαριασμούς μέσω web baking, μπορεί να γίνει και η «ψυχή της παρέας». Υπολογιστής ή smartphone και σύνδεση στο διαδίκτυο είναι τα απαραίτητα για την επαφή με τον εικονικό κοινωνικό περίγυρο, που μπορεί να χωράει φίλους της πραγματικής ζωής, παλιούς συμμαθητές, πρώην ερωτικούς συντρόφους, νυν συναδέλφους, οπαδούς της ίδιας ομάδας αλλά και εντελώς άγνωστους ανθρώπους, ακόμα και από την άλλη άκρη του κόσμου. Μικρή σημασία έχει η σύνθεση της «παρέας». Η λέξη –κλειδί εδώ είναι μία: επικοινωνία.

Η δικτυακή κοινωνικότητα του homo sapiens προϋπήρξε της ηλεκτρονική κοινωνικής δικτύωσης σε μια μορφή πολύ αρχαιότερη του Facebook: τα κοινωνικά δίκτυα. Όπως οι υπολογιστές, οι σιδηρόδρομοι, τα καλώδια ηλεκτρικού ρεύματος ή οι κεραίες κινητής τηλεφωνίας διασυνδέονται σχηματίζοντας δίκτυα, το ίδιο συμβαίνει και με τους ανθρώπους. Οι άνθρωποι διασυνδέονται μεταξύ τους με μία ή περισσότερες σχέσεις αλληλεπίδρασης και αλληλεξάρτησης, όπως συγγένεια, φιλία, σεξουαλικές σχέσεις, οικονομικές συναλλαγές, κοινά ενδιαφέροντα, πολιτικές ή κοινωνικές πεποιθήσεις, συμπεθεριά, ανταλλαγή γνώσεων, κοινωνικό στάτους, σχηματίζοντας κοινωνικά δίκτυα.

Ο Νικόλαος Α. Χρηστάκης, καθηγητής Ιατρικής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ , τονίζει με έμφαση ότι τα κοινωνικά δίκτυα ήταν ήδη έτοιμα πολύ πριν μπουν στο διαδίκτυο. «Έχουμε ζήσει σ’ αυτά επί χιλιάδες χρόνια. Μας προετοίμασαν να ζήσουμε οι πρόγονοί μας. Τα κοινωνικά δίκτυα είναι μέσα μας…», γράφει στο βιβλίο του «Connected» (Συνδεδεμένοι). Οι υπηρεσίες της κοινωνικής δικτύωσης, λοιπόν, έχουν την προϊστορία τους. Η διαφορά με τα ηλεκτρονικά μέσα, όπως εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς έγκειται στο ότι αίρονται οι περιορισμοί της γεωγραφικής απόστασης. Τα κοινωνικά δίκτυα που σχηματίζονται στον κυβερνοχώρο μπορούν να είναι πολύ ευρύτερα και πολυπληθέστερα από εκείνα που υφίστανται στην πραγματική ζωή, γεγονός που επιβεβαιώθηκε απ’ τις λαϊκές εξεγέρσεις της Αραβικής Άνοιξης. Εδώ βρίσκεται η μεγάλη, καταλυτική δύναμη της ηλεκτρονικής κοινωνικής δικτύωσης.

Γ. Βαλκανιοποίηση: φατσοβιβλίο και ξερό ψωμί

Τα κοινωνικά δίκτυα είναι πολύ σημαντικά και σ’ αυτό συμφωνούν οι ειδικοί αναφέροντας μάλιστα χαρακτηριστικά παραδείγματα. Τις περισσότερες φορές μάλιστα μας επηρεάζουν δίχως καν να το καταλαβαίνουμε. Οι κοινωνιολόγοι, πάλι, περιγράφουν το φαινόμενο μ’ έναν πολύ χαρακτηριστικό όρο: «βαλκανιοποίηση»! Ο καθηγητής Ν. Χρηστάκης εξηγεί μ’ ένα παράδειγμα γιατί τα κοινωνικά δίκτυα είναι πολύ πιο συναρπαστικά: «η κοινωνική επιρροή δεν σταματά στους ανθρώπους που γνωρίζουμε. Αν επηρεάζουμε τους φίλους μας, τότε οι πράξεις μας μπορούν ενδεχομένως να επαναληφθούν από ανθρώπους που ουδέποτε έχουμε γνωρίσει…»

Η κοινωνικότητα μας, λοιπόν, αναπτύσσεται σε δίκτυα. Χάρη στο ίντερνετ, τα δίκτυα αυτά απλώνονται στον κυβερνοχώρο, σε αποστάσεις και χώρους πέραν της φαντασίας μας. Εκτός του ότι είναι δωρεάν, στο FB μπορείς όντως να είσαι όποιος δηλώσεις. Επιπλέον, η κοινωνική δικτύωση στο ίντερνετ «ιντριγκάρει το άγνωστο, που υπάρχει στο γνωστό». Μπορεί να σου προκύψει μια συνάντηση πραγματική έκπληξη. Και οι εκπλήξεις, όπως ξέρουν καλά όλοι, είναι από αυτά που μας κρατούν ζωντανούς. Έτσι εξηγείται η αναπάντεχη (;) δημοφιλία του «Φατσοβιβλίου» στην Ελλάδα. Η Έφη, μια ψυχολόγος, παρομοιάζει το FB με μια μηχανή που σε βγάζει από την πραγματικότητά σου, στην οποία δεν έχεις πολλές σχέσεις και σε βάζει σε μια άλλη, όπου μπορείς να έχεις όσες θέλεις. Και ενώ για παράδειγμα, ο Mick Jagger αποκαλύπτει ότι έχει εθιστεί στη χρήση του Facebook σε βαθμό που αποσπάται η προσοχή του από τη μουσική!, πολλοί άλλοι, επώνυμοι και μη, παραδέχονται ότι εκτός από ενημέρωση και επαφή με γνωστούς και φίλους, το χρησιμοποιούν για να κάνουν νέες γνωριμίες. Οι γνώμες όλων συγκλίνουν σε μια κοινή πεποίθηση: τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι μια εφήμερη μόδα. Ήρθαν για να μείνουν και να κυριαρχήσουν.

Δ. Οι γνωριμίες μέσω ίντερνετ ενισχύουν την πολυγαμική συμπεριφορά, έστω ως φαντασίωση.

Στη διάσταση της εμπορικότητας στέκεται ιδιαίτερα ο γνωστός νευρολόγος-ψυχίατρος δρ. Θάνος Ασκητής, μιλώντας μας για τον αντίκτυπο της διαδικτυακής επικοινωνίας στις ανθρώπινες σχέσεις. Στιγματίζοντας αυτή την εμπορική διάσταση των υπηρεσιών social networking, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι το ηλεκτρονικό προφίλ που δημιουργούμε σ’ αυτές εμπεριέχει στοιχεία υπερβολής και καταναλωτισμού. Από τη στιγμή που εισάγουμε προσωπικές πληροφορίες μας σε ψηφιακές πλατφόρμες, κάποιοι μαθαίνουν πόσα και ποια βιβλία αγοράζουμε, πόσες και ποιες ταινίες νοικιάζουμε ή ακόμα εξειδικεύουν τις τιμές αναλόγως του πόσο επιρρεπείς είμαστε σε συγκεκριμένα προϊόντα.

Ε. Ένας φίλος στο Facebook κι ένας φίλος στην πραγματική ζωή είναι το ίδιο πράγμα;

Αλλά τι είναι ένας φίλος σήμερα; Μπορούμε όντως να τον βρούμε στο διαδίκτυο; Σύμφωνα με τη ψυχαναλυτική θεωρία, τέσσερα είναι τα συστατικά στοιχεία της φιλίας: η εμπιστοσύνη, η ένταξη σε μια περιορισμένη κοινότητα φίλων, κοινά ενδιαφέροντα και (εφόσον μιλάμε για διαδικτυακή φιλία) ένα κοινό βίωμα που μπορεί να συντηρηθεί μέσω του διαδικτύου. Άλλοι, βέβαια, ψυχολόγοι προσθέτουν την ειλικρίνεια, την ανιδιοτέλεια και την έλλειψη ζήλιας. Όλοι πάντως συμφωνούν ότι η εμπιστοσύνη είναι το κεντρικό στοιχείο της φιλίας που είναι κοινό σε όλους τους πολιτισμούς και τις κοινωνικές τάξεις. Αντίθετα, η γεωγραφική εγγύτητα και η φυσική επαφή δεν παίζουν πια μεγάλο ρόλο και, φυσικά, τα κριτήρια αυτά της φιλίας διαφοροποιούνται ανάλογα με το μορφωτικό επίπεδο και το φύλο…

Όμως το βασικό ερώτημα παραμένει: ένας φίλος στο Facebook κι ένα φίλος στην πραγματική ζωή είναι το ίδιο πράγμα; Μπορούμε να λέμε ότι έχουμε φίλο κάποιον χωρίς να τον συναντάμε; Έρευνα που έγινε το 2008 από το Εργαστήριο Ψυχολογικών Εφαρμογών και Επικοινωνιακού Σχεδιασμού του Πανεπιστημίου Αθηνών έδειξε ότι οι άνθρωποι κατανοούν και βιώνουν τη φιλία στο διαδίκτυο με εντελώς διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι στην πραγματική ζωή. Όπως και να το κάνουμε, στην πραγματική φιλία υπάρχει πάντα το στοιχείο της φυσικής παρουσίας, της σωματικής «συνάντησης», που σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί να παραβλεφθεί. Οι σχετικές μελέτες δείχνουν ότι ακόμα και οι πιο εξοικειωμένοι με το ίντερνετ, όπως οι έφηβοι, δίνουν το ίδιο μεγάλη σημασία στη φυσική παρουσία. Ξέρουν ότι κάποια στιγμή θα πρέπει να εγκαταλείψουν την οθόνη του υπολογιστή και να συναντηθούν με τον άλλο στον κόσμο των τριών διαστάσεων, για να του μεταδώσουν ένα πιο σαφές μήνυμα. Αντίθετα με ό,τι θα περίμενα κανείς, οι έφηβοι που έχουν πάρα πολλούς διαδικτυακούς «φίλους», στην πραγματικότητα μόνο 3-4 θεωρούν σημαντικούς και θέλουν να εμβαθύνουν τη σχέση τους με αυτούς.

ΣΤ. Ψίθυροι καρδιάς: μηνύματα στο Facebook, «το απόλυτο προκαταρκτικό αφροδισιακό»

Από τη σύστασή του το ίντερνετ αποτελεί μια εναλλακτική πηγή εκτόνωσης της ανθρώπινης σεξουαλικότητας. Όπως έδειξε  η έρευνα του ΙΨΣΥ (Ινστιτούτο Ψυχικής και Σεξουαλικής Υγείας), το 46% των χρηστών υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης στην Ελλάδα φλερτάρει στο διαδίκτυο, οι άνδρες σε ποσοστό 56% και οι γυναίκες κατά 35%. Από την ίδια έρευνα προκύπτει ότι οι μισοί περίπου χρήστες υπηρεσιών on line δικτύωσης θα έκανε σεξ με κάποιον-κάποια που γνώρισε στο διαδίκτυο. Αντίστοιχες έρευνες στην Αμερική έδειξαν ότι άνδρες και γυναίκες που ανταλλάσσουν γραπτά μηνύματα από ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης καταλήγουν γρηγορότερα στο κρεβάτι απ’ ό,τι συνήθως συμβαίνει μέσα από ένα κλασικό φλερτ. Οι ψυχολόγοι, που μελετούν όλες αυτές τις συμπεριφορές, έχουν διαφορετική άποψη: η ηλεκτρονική κοινωνική δικτύωση, αναφέρουν, δημιουργεί επίπλαστη οικειότητα ανάμεσα στους ανθρώπους και δεν είναι το ιδανικό μέσα για ειλικρινείς σχέσεις. Η ερωτική αναζήτηση διαρκώς εξελίσσεται μαζί με τον κόσμο μας που πατάει γκάζι, σχολιάζουν. Οι δεξιότητες επικοινωνίας που αναπτύσσουν οι άνθρωποι μέσα από τις on-line πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης οδηγούν στο περιθώριο την παραδοσιακή, πρόσωπο με πρόσωπο επικοινωνία.

Αν τώρα λάβουμε υπόψη και το στοιχείο της παραπάνω έρευνας που δείχνει ότι ένα 10% τουλάχιστον των χρηστών έχει απατήσει το σύντροφό του με άτομο που γνώρισε μέσω ίντερνετ, συμπεραίνουμε ότι οι γνωριμίες μέσα από το Facebook ενισχύουν την πολυγαμική συμπεριφορά. Την ενισχύουν ως φαντασίωση, επισημαίνει ο δρ. Ασκητής. Παρόλα αυτά, υπάρχει, όπως λέει, μια μεγάλη αντίφαση: από τη μια «υπάρχει τόση πολλή πληροφορία και επικοινωνία γύρω μας και από την άλλη, οι φοβίες των ανθρώπων πληθαίνουν συνεχώς. Οι άνθρωποι αναζητούν τη ρηχή επικοινωνία στο ίντερνετ, λίγο καραγκιοζιλίκι ή λίγο θέατρο του παράλογου… Μέσα από την επικοινωνία αυτής της μορφής αυξάνονται οι αυνάνες, οι φοβικοί και οι μοναχικοί άνθρωποι»

[αποσπάσματα από ΡΕΠΟΡΤΑΖ/ έρευνα που δημοσιεύτηκε στο 1076 ΕΨΙΛΟΝ της ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ με τίτλο: Κοινωνικότητα και κοινωνική δικτύωση]