Σάββατο, 29 Ιανουαρίου 2011

Ηλεκτρονικοί Υπλογιστές και διαδίκτυο: Πληροφοριακό Υλικό

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΕΣ – ΙΝΤΕΡΝΕΤ/ διαδίκτυο:Πληροφοριακό Υλικό 



1. Ηλεκτρονικός υπολογιστής, η πύλη εισόδου στον άυλο ψηφιακό κόσμο της πληροφορίας και της επικοινωνίας.
    Χωρίς καμιά αμφιβολία, καταλυτική είναι η επίδραση που άσκησε, σε όλους τους τομείς των ανθρωπίνων δραστηριοτήτων, η χρήση των ηλεκτρονικών υπολογιστών. Στις τηλεπικοινωνίες και στα μέσα μαζικής επικοινωνίας, στο τραπεζικό σύστημα, στη βιομηχανία, στα νοσοκομεία, στις κρατικές υπηρεσίες, στις συγκοινωνίες, στην εκπαίδευση, στη συγγραφή βιβλίων, παντού σήμερα όπου εκδηλώνεται η ανθρώπινη δημιουργικότητα βρίσκεται και ο υπολογιστής. Δεδομένα αποθηκεύονται, ταξινομούνται, γίνονται αντικείμενο επεξεργασίας, ανακαλούνται και αξιοποιούνται, εντολές εκτελούνται με αστραπιαία ταχύτητα, γραφειοκρατικές διαδικασίες απλουστεύονται, οι εργασίες διεκπεραιώνονται έγκαιρα και αποτελεσματικά, ο ανθρώπινος μόχθος μειώνεται, η παραγωγικότητα αυξάνεται, το βιοτικό επίπεδο βελτιώνεται και η ζωή του ανθρώπου αλλάζει θεαματικά.


2. ΕΝΑ ΔΙΚΤΥΟ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ: η αρχιτεκτονική του διαδικτύου είναι ίσως η πιο δημοκρατική που έχει δει ο κόσμος από τον καιρό του Κλεισθένη.
      Πρώτα-πρώτα το Δίκτυο είναι ανοιχτό σε όλους. Όποιος συμμορφώνεται με τους κανόνες όχι μόνο παίζει αλλά και συμμετέχει στην εξέλιξη των κανόνων. Με αυτό τον τρόπο το Δίκτυο προσήλκυσε τις 12.000 εταιρείες που το έχτισαν και το λειτουργούν, και τις πολύ περισσότερες άλλες που το χρησιμοποιούν και έτσι έγινε το κέντρο που διεκπεραιώνει τις πιο βασικές λειτουργίες της σημερινής οικονομίας, δηλαδή την παραγωγή-μετάδοση της γνώσης και το εμπόριο. Τα πιο σημαντικά χαρακτηριστικά όμως, που κάνουν ξεχωριστό το διαδίκτυο, είναι η οικουμενικότητα και η δημοκρατία. Ούτε οι εμπνευστές του μπορούσαν να προβλέψουν τις τεράστιες δυνατότητες και τα ανατρεπτικά αποτελέσματα που θα είχαν οι σοφές επιλογές τους. Η ίδια τεχνολογία που διευκολύνει το εμπόριο και τη ψυχαγωγία, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την ανθρώπινη επικοινωνία και την κοινωνική κριτική. Όλοι γίναμε ξαφνικά και εκδότες και αναγνώστες με παγκόσμια εμβέλεια. Ο Χρήστος Παπαδημητρίου δικαιολογημένα αναρωτιέται σε σχετικό άρθρο του στο ΒΗΜΑ της ΚΥΡΙΑΚΗΣ: «Σαν παραμύθι δεν είναι; Οραματιστές επιστήμονες, αναζητώντας την αλήθεια και την τεχνολογική πρόοδο –και ακολουθώντας τα δημοκρατικά τους ένστικτα- σκόνταψαν λίγο-πολύ τυχαία σε ένα παντοδύναμο, ευέλικτο, ύπουλο κι απόρθητο τέχνημα. Το οποίο, αργά αλλά σταθερά, οδηγεί όλον τον κόσμο προς τη δημοκρατία» [Ένα δίκτυο για όλους, απόσπασμα από άρθρο στον ημερήσιο τύπο – περιέχεται ως κριτήριο στο βιβλίο ΛΟΓΟΣ και ΕΚΦΡΑΣΗ Γ΄ Λυκείου της Ειρήνης Μαστρομανώλη σελ. 271]


3. Ηλεκτρονική διακυβέρνηση – δημόσια διαβούλευση
      Η άμεση δημοκρατία είναι ένα ιστορικό παράδειγμα που προκαλεί ακόμα και σήμερα το θαυμασμό μας για τον τρόπο με το οποίο λειτούργησε στην Αθήνα του 5ου π.Χ. αιώνα. Οι ελεύθεροι πολίτες των Αθηνών, εκείνης της εποχής, είχαν το μοναδικό προνόμιο της συμμετοχής στη διαδικασία της λήψης αποφάσεων για τα σημαντικά ζητήματα που αντιμετώπιζε η πατρίδα τους. Στη γνωστή Εκκλησία του Δήμου, η οποία συνεδρίαζε κανονικά σαράντα φορές το χρόνο, δικαίωμα λόγου και ψήφου είχαν όλοι οι γνήσιοι Αθηναίοι πολίτες. Κάτι αντίστοιχο δεν θα μπορούσε να είναι εφικτό στα σύγχρονα μεγάλα κράτη χωρίς τη συνδρομή και τις τεράστιες δυνατότητες που προσφέρει η υψηλή τεχνολογία της πληροφορικής. Διαφαίνεται, λοιπόν, και πάλι πολύ πιθανή και ρεαλιστική η δυνατότητα άμεσης συμμετοχής των πολιτών στα κοινά με δικαίωμα λόγου και γνώμης για τα σημαντικά ζητήματα της σύγχρονης εποχής. Η δημόσια διαβούλευση πριν τη λήψη μιας σοβαρής απόφασης είναι κάτι που πρακτικά μπορεί να εφαρμοστεί αρκεί να υπάρχει πολιτική βούληση για κάτι τέτοιο.


4. Οι κοινωνικές ανακατατάξεις που προκαλούνται από την ανάπτυξη του νέου ψηφιακού κόσμου είναι ραγδαίες και ευρύτατες
      Η εργασία και η απασχόληση υφίστανται τραυματικό σοκ, με την αλλοίωση των συνθηκών εργασίας και την απώλεια πολλών θέσεων εργασίας. Η παιδεία και ο πολιτισμός αλλάζουν όψη, αφού οι δυνατότητες απόκτησης γνώσεων αλλά και επικοινωνίας πολλαπλασιάζονται και παγκοσμιοποιούνται. Στη συγκρότηση της «κοινωνίας της πληροφορίας» τα δίκτυα λειτουργούν ως μια νέα «αγορά». Οι πολίτες και οι οργανώσεις τους έχουν περισσότερα μέσα στη διάθεσή τους, για να ακουστεί η φωνή τους. Ίσως μάλιστα αυτή να είναι η σημαντικότερη ποιοτική αλλαγή που επέρχεται: η δυνατότητα ενός μεγάλου πλήθους ατόμων να εκφραστούν. Ορισμένοι βλέπουν τη διεύρυνση της δημοκρατίας χάρη στις δυνατότητες των νέων ψηφιακών μέσων, ενώ κάποιοι υπεραισιόδοξοι μιλούν για ηλεκτρονική δημοκρατία. [από κριτήριο αξιολόγησης στο βιβλίο ΕΚΦΡΑΣΗ/ έκθεση για όλες τις τάξεις του Λυκείου Σπ. Κούτρα σελ. 283 – βλέπε κριτήρια]


5. Οι ασύλληπτες δυνατότητες του διαδικτύου κάνουν τους ερευνητές σε θέματα εκπαιδευτικής τεχνολογίας να μη διανοούνται πλέον εφαρμογή που να μην είναι δικτυακή
      Πριν μερικά χρόνια, διερευνούσαμε το τρίγωνο «ΜΑΘΗΤΗΣ – ΔΑΣΚΑΛΟΣ – ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ», ψάχνοντας να βρούμε την πραγματική κορυφή του αλλά και να μετρήσουμε τις εκπαιδευτικές και παιδαγωγικές του συνιστάμενες. Σήμερα, οι ραγδαίες εξελίξεις έχουν διαστείλει και μετατοπίσει το τρίγωνο του ενδιαφέροντος στο «ΠΑΙΔΙ – P.C. – ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ», αλλάζοντας τον τρόπο σκέψης μας και καλώντας μας να επαναπροσδιορίσουμε στόχους και παιδαγωγικές προσεγγίσεις. Δεν νοείται πια υπολογιστής χωρίς Ιντερνέτ ακόμη και για παιδιά δημοτικής και μέσης εκπαίδευσης. Είναι απίστευτη η δυνατότητα να μπορεί κανείς, με το κόστος σχεδόν του τηλεφωνήματος, να μπαινοβγαίνει σε κάθε θησαυροφυλάκιο γνώσης, να ρωτά τους πάντες για τα πάντα, να ερευνά θέματα σε χιλιοστά του χρόνου, να βρίσκει ομοϊδεάτες και να κάνει παρέα με άτομα από οποιαδήποτε ήπειρο, να ψυχαγωγείται με κείμενα, ήχους και θεάματα από όλο τον κόσμο, να διαβάζει τα νέα από οποιαδήποτε πηγή, να στέλνει την άποψή του στον όποιον πρόεδρο και να παίρνει απάντηση. Στην απίστευτη αυτή νέα περιπέτεια του ανθρώπου, τα παιδιά είναι τα πιο προνομιούχα: αμόλυντα από της ανασφάλειες των μεγάλων, εξοικειώνονται αμέσως με το νέο μέσο, του «μιλούν» χωρίς φόβο και… «περνούν απέναντι» ταξιδεύοντας στο χωροχρόνο. Και αυτό γίνεται εδώ, στη Γη, όχι στους φανταστικούς κόσμους της «Οδύσσειας του Διαστήματος»! [απόσπασμα από το κείμενο ΜΙΚΡΟΙ ΚΥΒΕΡΝΟΝΑΥΤΕΣ του Β. Μητσικόπουλου στο περιοδικό RAM – ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ σ. 667]


6. Ηλεκτρονικοί υπολογιστές και εκπαίδευση: πλεονεκτήματα
      Από τα πράγματα είναι πλέον αναγκαία η εισαγωγή των ηλεκτρονικών υπολογιστών στην εκπαίδευση ως γνωστικού αντικειμένου, ως μέσου επικοινωνίας και πληροφόρησης και ως μέσου για τη διδασκαλία όλων σχεδόν των άλλων μαθημάτων. Αρχικά, η γνώση της λειτουργίας και της χρήσης του ηλεκτρονικού υπολογιστή είναι μια εκ των ων ουκ άνευ (= απολύτως απαραίτητη προϋπόθεση) δεξιότητα, την οποία όποιος δεν την κατέχει σε ικανοποιητικό βαθμό θα μειονεκτεί σοβαρά στην εκπαιδευτική διαδικασία. Ένα σύνολο, δηλαδή, γνώσεων και δεξιοτήτων που το ονομάζουμε τεχνολογική εκπαίδευση ή τεχνολογικό αλφαβητισμό, είναι η βάση χωρίς την οποία δεν μπορεί πλέον να στηθεί η πυραμίδα της εκπαίδευσης. Πιο πέρα, οι ειδικοί επιστήμονες πιστεύουν ότι η γνώση της λειτουργίας και χρήσης του Η/Υ βοηθάει στη νοητική ανάπτυξη του μαθητή. Με την κατασκευή μάλιστα προγραμμάτων ο μαθητής μπορεί να κατανοεί ευκολότερα αφηρημένες έννοιες και να αποκτά επίγνωση των νοητικών του λειτουργιών, καθώς υποχρεώνεται να σκέφτεται και να ενεργεί συνειδητά και δημιουργικά για τη λύση προβλημάτων που ανακύπτουν σχετικά με τον προγραμματισμό και τη λειτουργία του υπολογιστή. Έτσι, ο μαθητής έχει τη δυνατότητα να αποκτήσει μεθοδικό και επιστημονικό τρόπο σκέψης.


7. Άλλα πλεονεκτήματα της μάθησης μέσω υπολογιστή: εξατομικευμένη διδασκαλία, επεξεργασία κειμένου κλπ.
      Με τον υπολογιστή ευνοείται η εξατομικευμένη διδασκαλία, επειδή ο υπολογιστής, με κατάλληλο πρόγραμμα, επιτρέπει στο μαθητή να προχωρεί στην εργασία του με ρυθμούς που ανταποκρίνονται στις δικές του δυνατότητες. Ένα καλό παράδειγμα για να αξιολογήσουμε τις εφαρμογές του υπολογιστή στην εκπαίδευση είναι και η δυνατότητα γραφής με το πρόγραμμα επεξεργασίας κειμένου. Για το μαθητή ο επεξεργαστής κειμένου είναι ένα ευέλικτο εκπαιδευτικό εργαλείο, με το οποίο μπορεί όχι μόνο να παράγει αξιόλογα και ευπαρουσίαστα κείμενα, αλλά και να ασκείται στη γλώσσα και ειδικότερα στην ακριβολογία, στη σαφήνεια των νοημάτων, στη σύνταξη των λέξεων, στην ορθογραφία τους, στην αλληλουχία και στη συνοχή των ιδεών του, αφού εύκολα μπορεί να διορθώσει ή να αλλάξει σειρά σε όσα έγραψε. Η σχετικά εύκολη παραγωγή κειμένων με εντυπωσιακές εκτυπώσεις ενισχύουν το κίνητρο των μαθητών να γράφουν και να δημιουργούν. Σε τελική ανάλυση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο επεξεργαστής κειμένου βοηθά στην ανακάλυψη και στην οργάνωση της σκέψης.


8. Μια από τις πιο σημαντικές εκπαιδευτικές λειτουργίες του Η/Υ είναι και η εύκολη πρόσβαση στις πηγές γνώσης.
      Οι ηλεκτρονικές βιβλιοθήκες, οι βάσεις πληροφοριών, οι τεράστιες δυνατότητες αποθήκευσης, οργάνωσης, ανάκλησης, αναπαράστασης, συσχετισμού και, γενικά, επεξεργασίας των πληροφοριών, καθώς και της διασύνδεσης με ηλεκτρονικά δίκτυα και άλλα εποπτικά μέσα, που διαθέτει ο υπολογιστής, τον καθιστούν μια σπουδαία πηγή πληροφοριών, γεγονός πολύ σημαντικό στην εποχή μας, αφού ζούμε στην εποχή της πληροφορίας και ο βαθμός πρόσβασης σε αυτήν από όλους τους πολίτες είναι δείκτης όχι μόνο οικονομικής προόδου, αλλά και δημοκρατίας για κάθε σύγχρονη χώρα.


9. Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές ως μέσο για τη διδασκαλία όλων των άλλων μαθημάτων
      Τέλος, ο Η/Υ μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέσο για τη δημιουργική διδασκαλία, την έρευνα και τη μάθηση σε άλλα μαθήματα. Για παράδειγμα, στα μαθηματικά μπορεί να αξιοποιηθεί για στατιστική επεξεργασία δεδομένων και εκτύπωση διαγραμμάτων και πινάκων, στις εικαστικές τέχνες για δημιουργία αφισών, φωτογράφηση και βιντεοσκόπηση, στη μουσική για δημιουργία μουσικής υπόκρουσης σε ποιήματα και θεατρικές παραστάσεις. Με άλλα λόγια ο Η/Υ ως μέσο διδασκαλίας δεν κάνει μόνο πιο παραστατικό και πιο εύληπτο ένα μάθημα, αλλά συμβάλλει και στη συγκρότηση του μαθητή βοηθώντας τον να ανακαλύψει και να κατανοήσει τη σχέση μεταξύ διαφορετικών γνωστικών αντικειμένων και να τα συνδυάσει.


10. Δεν είναι, όμως, πάντα η επαφή των παιδιών με μεγάλο όγκο πληροφοριών συνώνυμο της γνώσης.
      Πράγματι, ο υπολογιστής από μόνος του δεν μπορεί να κάνει τα παιδιά πιο έξυπνα, παραγωγικά και αποτελεσματικά. Δηλαδή, η ύπαρξη και μόνο του όγκου πληροφοριών και η ικανότητα διαχείρισής του σε καμιά περίπτωση δεν εγγυώνται την πρόσκτηση ουσιώδους γνώσης αυτών των πληροφοριών από πλευράς χρήστη. Και αυτό γιατί η διαδικασία της γνώσης, με τα διάφορα επίπεδα επεξεργασίας της πληροφορίας, αποτελεί μια περίπλοκη διεργασία. Βέβαια, σχετικές έρευνες επισημαίνουν ότι τα παιδιά με περισσότερη πρόσβαση στους υπολογιστές έχουν γενικά μεγαλύτερη επιτυχία στις σχολικές εξετάσεις. Ο συσχετισμός, όμως, αυτός, δεν μπορεί παρά να συνδυαστεί με το γεγονός ότι τα παιδιά με τη μεγαλύτερη πρόσβαση και μάλιστα από το σπίτι τους προέρχονται κυρίως από τις πιο εύπορες οικογένειες, που ούτως ή άλλως τους προσφέρουν περισσότερα εφόδια. Το πρόβλημα, επομένως, μετατίθεται πλέον από το τι μπορούν να κάνουν τα παιδιά με τους υπολογιστές στο πόσα από αυτά μπορούν να έχουν πρόσβαση στον υπολογιστή και εκτός σχολείου. [απόσπασμα από το κείμενο ΜΙΚΡΟΙ ΚΥΒΕΡΝΟΝΑΥΤΕΣ του Β. Μητσικόπουλου στο περιοδικό RAM – ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ σ. 667]


11. Πόσο αντικειμενικές, αξιόπιστες και έγκυρες μπορεί να είναι οι πληροφορίες που αντλεί κάποιος από το διαδίκτυο;
      Στο διαδίκτυο ο κίνδυνος διάδοσης ανυπόστατων ειδήσεων, ο κίνδυνος παραπληροφόρησης και χειραγώγησης του δέκτη πληροφοριών είναι πολύ μεγαλύτερος από ό,τι στα άλλα ΜΜΕ. Επομένως, είναι ανάγκη να επιλέγουμε προσεκτικά τον πομπό στον οποίο εμπιστευόμαστε την ενημέρωση μας και να αξιολογούμε κριτικά τις πληροφορίες που δεχόμαστε. Ειδικοί επιστήμονες και φιλόσοφοι της επικοινωνίας κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου και προτείνουν τη δημιουργία ενός επίσημου φορέα που θα αναλάβει υπεύθυνα και αξιόπιστα το ρόλο του «φιλτραρίσματος» των διάσπαρτων πληροφοριών και γνώσεων που προσφέρονται αφειδώς στο διαδίκτυο. Τα Πανεπιστήμια για παράδειγμα ή τα επίσημα ερευνητικά κέντρα ή άλλοι μη κερδοσκοπικοί εκπαιδευτικοί οργανισμοί, θα μπορούσαν να βρουν μια φόρμα επεξεργασίας των πληροφοριών, που, χωρίς να παραβιάζει τις βασικές αρχές της ελεύθερης έκφρασης, θα παρείχε στον ανίδεο και ανυποψίαστο χρήστη του Ιντερνέτ, την απαραίτητη πιστοποίηση εγκυρότητας των πηγών. [βλέπε σχετικό κείμενο του Ουμπέρτο Εκο]


12. Οι κίνδυνοι για τα προσωπικά δεδομένα
      Είναι γεγονός ότι, όποιος Η/Υ είναι συνδεδεμένος με το Διαδίκτυο, μπορεί με μεγάλη ευκολία πλέον να παρακολουθείται. Αστυνομία και μυστικές υπηρεσίες έχουν ένα πανίσχυρο και ανεξέλεγκτο όργανο στα χέρια τους, που με το πρόσχημα της δίωξης του οργανωμένου εγκλήματος, μπορούν κατά βούληση να παραβιάζουν τα προσωπικά δεδομένα, να παγιδεύουν δηλαδή τηλέφωνα να υποκλέπτουν ηλεκτρονικά μηνύματα και, γενικά, να έχουν πρόσβαση σε κάθε πληροφορία που είναι αποθηκευμένη σε κάποιο server. «Κανείς δεν μπορεί να κρυφτεί από την Google»! Αυτό τον τίτλο είχε πρόσφατη δημοσιογραφικά έρευνα που παρουσίαζε τους σχετικούς κινδύνους. Οι ερευνητές ήταν σαφείς και κατηγορηματικοί στις προειδοποιήσεις τους. «Προσοχή στην ποσότητα των πληροφοριών που δημοσιεύουμε εμείς οι ίδιοι στο Ιντερνέτ. Με το που ανεβάζεις κάτι στο Ιντερνέτ αυτομάτως παύεις να έχεις την κατοχή και τον έλεγχο αυτής της πληροφορίας». Η δυνατότητα, λοιπόν, να παρακολουθείται ο χρήστης, να καταγράφονται και να αποθηκεύονται συνομιλίες, μηνύματα και προσωπικά δεδομένα αποτελεί σοβαρότατο κίνδυνο για την ελευθερία του ατόμου. Η Google και άλλες αντίστοιχες εταιρείες, σε αντάλλαγμα των υπηρεσιών που προσφέρουν, καταγράφουν προσωπικά δεδομένα και με πλάγιους τρόπους αποκτούν το δικαίωμα να τα αξιοποιούν για εμπορικούς ή άλλους σκοπούς. Οι περισσότεροι χρήστες δεν έχουν συνειδητοποιήσει ακόμα τι πραγματικά συμβαίνει και πόσο επικίνδυνο είναι να είναι όλα διαθέσιμα, γνωστά και καταγράψιμα από όλους όλη την ώρα.


13. Κίνδυνοι από την κατάχρηση και προϋποθέσεις για τον περιορισμό των αρνητικών επιδράσεων
      Η πολύωρη καθημερινή ενασχόληση των παιδιών με τον υπολογιστή μπορεί να οδηγήσει στην απομόνωση και τη μοναξιά, ιδιαίτερα εκείνα που από την ιδιοσυγκρασία τους είναι εσωστρεφή. Η εικονική πραγματικότητα γίνεται υποκατάστατο ζωής και ο «άυλος ψηφιακός κόσμος αποκόπτει τους εφήβους από την πραγματική ζωή, τη συνάντηση με τους ανθρώπους και τη ζωντανή επικοινωνία μαζί τους. Άλλωστε, η προσομοίωση της τεχνητής «πραγματικότητας» με την ίδια την πραγματικότητα εγκυμονεί τον κίνδυνο σύγχυσης, που οφείλεται στη λανθασμένη αντίληψη και εκτίμηση της ίδιας της πραγματικότητας ή και στην ψευδαίσθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί ν’ αλλάξει μια πραγματική κατάσταση τόσο εύκολα, όσο εύκολα ανασκευάζει την εικονική πραγματικότητα. Σημαντικές θεωρούνται και οι επιπτώσεις από τη συνεχή έκθεση στην ακτινοβολία των υπολογιστών ή τη συνακόλουθη καθιστική ζωή, γεγονότα που μπορούν να προκαλέσουν δευτερογενή προβλήματα, όπως κόπωση, πονοκεφάλους και πόνους στη μέση, οφθαλμολογικές παθήσεις κλπ
      Στην εκπαίδευση, με τη γενικευμένη χρήση των υπολογιστών, ελλοχεύει ο κίνδυνος της τυποποίησης όπως ακριβώς έγινε με την είσοδο της μηχανής στην παραγωγική διαδικασία. Η έμφαση όμως στην ανάπτυξη της κριτικής ικανότητας των μαθητών σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να υποβαθμιστεί εξαιτίας της ευκολίας στην πρόσβαση στις πηγές τις γνώσης. Δεν είναι αρκετό, δηλαδή, να έχει ο μαθητής ασκήσει τις δεξιότητες του στο χειρισμό προγραμμάτων που κάνουν προσιτή την πρόσβαση στον κόσμο των πληροφοριών, αλλά είναι πολύ πιο σημαντικό ειδικά σήμερα να καλλιεργήσει την ικανότητα να αναλύει, να ταξινομεί, να συγκρίνει πληροφορίες, να επιλέγει τις πιο πρόσφορες για κάθε περίπτωση ανακαλύπτοντας τις μεταξύ τους σχέσεις, να βρίσκει τα αίτια και τα αποτελέσματα γεγονότων, να αποτιμά την πραγματική αξία έργων κτλ.


14. Οι συνήθειες και συμπεριφορές των νέων τυποποιούνται και οι μορφές της ψυχαγωγίας γίνονται όλο και πιο ρηχές.
      Μπροστά στα μάτια μας, οι συνήθειες και συμπεριφορές των παιδιών μετατρέπονται βαθμιαία σ' ένα πλέγμα στοιχειωδών ανακλαστικών, οι μορφές της ψυχαγωγίας γίνονται όλο και πιο ρηχές, οι προσδοκώμενες συναναστροφές καταλήγουν σε τυπικές διεκπεραιώσεις «γνωριμιών» μέσω e-mail, οι φιλίες μετριούνται με τα ρεκόρ συλλογής υπογραφών του Facebook και το καταστάλαγμα των εντυπώσεων επιταχύνεται μέχρις ότου οι συγκινήσεις αφανιστούν. Αν ο υποτιθέμενος κοσμοπολιτισμός της περιπλάνησης στα ψηφιακά τοπία μοιάζει να στερεί από τα παιδιά τη δυνατότητα να θέσουν επιτακτικά το αίτημα επαφής με τους γονείς, αυτοί είναι τώρα οι κερδισμένοι. Ο παιδόκοσμος υιοθετεί φανατικά και μετά χαράς τους αυτοματισμούς του χειρισμού των πλήκτρων Enter και Delete, οι δε γονείς αποκτούν την ένοχη αλλά πολυπόθητη ησυχία τους. Το ίδιο και οι δάσκαλοι. [από άρθρο του Ευγενιου Αρανίτση στην Σαββατιάτικη Ελευθεροτυπία – βλέπε άρθρα]

Πέμπτη, 27 Ιανουαρίου 2011

Η οικολογική συνείδηση στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία


Το αρχαιοελληνικό εσωτερικό, φιλοσοφικό ρεύμα βλέπει την φύση ως ένα είδος παγκόσμιας «ψυχής» που γεννά, συντηρεί και διοικεί τους φυσικούς οργανισμούς, ως ένα Όλο.
«Kαι η μήτρα από την οποία γεννήθηκαν τα πράγματα είναι η ίδια με αυτή στην οποία αποσυντίθενται όπως είναι αναγκαίο να γίνει, γιατί τιμωρούνται κι επανορθώνουν αμοιβαία για την αδικία, σύμφωνα με την τάξη του χρόνου». (Σιμπλίκιος, εις Φυσικά 24,13).

      Τα παραπάνω λόγια, που αποδίδονται στον προσωκρατικό φιλόσοφο Αναξίμανδρο, μας δείχνουν ότι τα αντίθετα μέσω της διαδοχικής υπεροχής του ενός πάνω στο άλλο αποτελούν τους κινητήριους πόλους της εξέλιξης και της αλλαγής. Η «τάξη του χρόνου» υποδηλώνει έναν νόμο που έχει καθολική ισχύ και που ελέγχει τις προθεσμίες και την «πληρωμή των χρεών» που έχουν προκληθεί από «αδικίες».
     Αυτή η αρχή, ενώ δεν παύει να έχει καθολική ισχύ, μπορεί μα αποδειχτεί ότι ισχύει και στις ισορροπίες των οικοσυστημάτων.
     Στα οικοσυστήματα δεν υπάρχουν μονόπλευρες και μονοπολικές διεργασίες. Όλα βρίσκονται σε μία κατάσταση δυναμικής ισορροπίας. Η καταστροφή, η αποδόμηση και η δημιουργία, η αναδόμηση είναι συνεχείς και εναλλασσόμενες διαδικασίες. Η γέννηση των νέων οργανισμών ισχύει μόνο αν υπάρχει ο θάνατος των γερασμένων μορφών, διότι το υλικό της σύνθεσης των νέων όντων προέρχεται από το ίδιο υλικό στο οποίο αποσυντίθενται τα όντα, ή όπως έλεγε ο Αναξίμανδρος «η μήτρα από την οποία γεννήθηκαν τα πράγματα είναι η ίδια με αυτή στην οποία αποσυντίθενται».
      Αυτή την κατάσταση δυναμικής ισορροπίας που, την μεγάλη της σημασία, την αντιλήφθηκε η επιστήμη της Οικολογίας στα τέλη του αιώνα μας υπόκειται, για τον Αναξίμανδρο σε μία «τάξη του χρόνου», δηλαδή υπόκειται σε χρονικές περιόδους. Αυτή η παρατήρηση του Αναξίμανδρου απαντά και στους σημερινούς, παρατηρούμενους βιόκυκλους και βιορυθμούς των οικοσυστημάτων. Όπως έχει π.χ. παρατηρηθεί ότι σε κάθε ανοιχτό βιολογικό σύστημα υπάρχουν περίοδοι στην αύξηση και στην μείωση των πληθυσμών των ειδών που, αυτό περιέχει.
       Η άγνοια της δύναμης αυτής της εξισορροπιστικής αρχής οδήγησε τον δυτικό πολιτισμό στο να επενδύσει ενέργεια και χρόνο σε επιλογές μονόδρομους, όπως π.χ. η επιλογή του ορυκτού πλούτου ως η βασική ενέργεια του πολιτισμού αγνοώντας ή παραβλέποντας το γεγονός ότι ο κύκλος ζωής αυτού του ορυκτού πλούτου μετριέται σε εκατομμύρια χρόνια.
        Πολύ πιθανόν και η ανάπτυξη της σύγχρονης ιατρικής που εξαφάνισε πολλές αρρώστιες κι επιτέθηκε στους μικροοργανισμούς με τα αντιβιοτικά της, να οδήγησε σε μία νέα διαταραχή της ισορροπίας και ίσως γι’ αυτό να γεννιούνται νέες ασθένειες και να επανακάμπτουν οι, σχεδόν, εξαφανισμένες ασθένειες. Όπως αποδείχτηκε, η επιλογή της, οδήγησε σε μία νίκη απέναντι στους μικροοργανισμούς, πρόσκαιρη όμως, διότι η «τάξη του χρόνου» επανορθώνει τις αδικίες οδηγώντας τους μικροοργανισμούς σε αντεπίθεση δημιουργώντας νέες μορφές τους που αναπροσαρμόζονται συνεχώς στα νέα και πιο ισχυρά αντιβιοτικά.
        Αυτή η επιτακτική ανάγκη για δυναμική ισορροπία που εξάγεται ως συμπέρασμα από την φράση του Αναξίμανδρου, συναντάται και στην μυθολογία των αρχαίων Ελλήνων, όπου όταν ο Ασκληπιός, από οίκτο, άρχισε να ανασταίνει νεκρούς, ο Δίας παρεμβαίνει και τον διατάζει να σταματήσει επειδή ο Άδης κινδύνευσε να μείνει χωρίς εργασία. Αυτό το παράδειγμα δείχνει, επίσης, πως συνυφαίνεται αρμονικά η μυθολογία με την φιλοσοφική ερμηνεία.


Ξενοφάνης: ο σεβασμός στη διαφορετικότητα και η σημασία του στην εύρεση κοινού καλού για όλο το περιβάλλον
       Ο Ξενοφάνης, με τη σειρά του, είναι ένας από τους προσωκρατικούς φιλοσόφους ο οποίος με την φιλοσοφία του και τις παρατηρήσεις του πάνω στη φύση κτυπάει τον ανθρωποκεντρισμό. Στον Ξενοφάνη αποδίδονται τα δύο παρακάτω αποσπάσματα που μας τα σώζει ο Κλήμης της Αλεξανδρείας:
«Οι Αιθίοπες λένε ότι οι θεοί τους είναι πλακουτσομύτηδες και μαύροι, οι Θράκες ότι οι δικοί τους θεοί είναι γαλανομάτηδες και κοκκινοτρίχηδες». (Κλήμης, Στρωματείς, VII, 22).
«Αλλά αν τα βόδια και τα άλογα ή τα λιοντάρια είχαν χέρια ή μπορούσαν να σχεδιάσουν με τα χέρια τους και να κάνουν τα έργα που κάνουν οι άνθρωποι, τα άλογα θα απεικόνιζαν τους θεούς σαν άλογα, τα βόδια σαν βόδια και θα έκαναν το σώμα τους σαν το δικό τους». (Κλήμης, Στρωματείς V, 109,3).
Ο Ξενοφάνης τολμάει να ταρακουνήσει με σαρκασμό και ειρωνεία, την τάση των ανθρώπων να κρίνουν τα πάντα μόνο με βάση την δική τους αντίληψη και να αδυνατούν να κατανοήσουν το «Όλο» ή, τουλάχιστον, να σεβαστούν την φυσιολογική διαφορετικότητα. Αυτός ο ανθρωποκεντρισμός είναι, ίσως, η πιο ισχυρή αιτία που οδήγησε σε αντιπαλότητα όχι μόνο τους διάφορους πολιτισμούς, τις φυλές και τις θρησκείες μεταξύ τους αλλά που οδήγησε και σε ρήξη τις σχέσεις του ανθρώπου με το φυσικό του περιβάλλον. Η υιοθέτηση της άποψης του Ξενοφάνη, θα βοηθούσε τον άνθρωπο να σεβαστεί τους, διαφορετικούς από αυτόν, οργανισμούς, και θα τον οδηγούσε στην εύρεση του κοινού καλού όλου του περιβάλλοντος. Δυστυχώς η αναζήτηση ενός βραχυπρόθεσμου κέρδους για τον ίδιο τον άνθρωπο προκάλεσε την ανισορροπία του οικοσυστήματος και την αντίδρασή του απέναντι στις αντί-οικολογικές επιλογές του ανθρώπου.


Η άποψη του Ηράκλειτου για τη σχετικότητα των αξιών
Ο Ηράκλειτος δείχνει να συμφωνεί με τον Ξενοφάνη όταν λέει ότι:
«Το θαλασσινό νερό είναι το πιο καθαρό και το πιο μολυσμένο. Για τα ψάρια είναι πόσιμο κι ευεργετικό, αλλά για τους ανθρώπους μη-πόσιμο και βλαβερό». (Ιππόλυτος, Ελ., IX, 10,5).
Το ίδιο συμπέρασμα βγαίνει και από μία άλλη ρήση του:
«Ο Θεός είναι μέρα και νύχτα, χειμώνας και καλοκαίρι, χόρταση και πείνα, αλλάζει όπως η φωτιά, όταν ανακατεύεται με διάφορα μυρωδικά, ονομάζεται ανάλογα με την μυρωδιά του καθενός από αυτά». (Ιππόλυτος, Ελ., IX, 10,8).
     Η άποψη του Ηράκλειτου για την σχετικότητα των αξιών, του καλού και του κακού βρίσκει απήχηση και στον τομέα του περιβάλλοντος και της βιολογίας. Η δυστυχία, η αρρώστια, ο θάνατος, οι σεισμοί, οι καταστροφές καθώς και όλοι οι υπόλοιποι «εχθροί» της ευημερίας των ανθρώπων είναι όψεις του Όλου, ίσως για εμάς «σκοτεινοί» και καταστροφικοί αλλά όχι για το Όλο, το οποίο περιλαμβάνει όλα τα αντίθετα μέσα του. Ο Θεός του Όλου αλλάζει μορφές σαν την φωτιά και δίνει σχετική αξία σε κάθε αρχή που περιλαμβάνει, μόνο για ορισμένο χρόνο για να την αντικαταστήσει με την αντίθετή της αρχή στην «τάξη του χρόνου», όπως θα έλεγε ο Αναξίμανδρος.
   Αυτή την αντιπαλότητα και τον ανταγωνισμό που σήμερα θα τον ονομάζαμε «δυναμική ισορροπία των οικοσυστημάτων», ο Ηράκλειτος, την ονόμαζε «πόλεμο».
«Πρέπει να ξέρουμε ότι ο πόλεμος είναι κοινό φαινόμενο και το δίκιο σημαίνει ανταγωνισμό κι ότι όλα συμβαίνουν σύμφωνα με τον ανταγωνισμό και την αναγκαιότητα». (Ωριγένης, Κατά Κέλσου, VI, 42).
«Το δίκιο σημαίνει ανταγωνισμός» λέει ο Ηράκλειτος κι εκεί όπου υπάρχει ζωντανός ανταγωνισμός, όπου τα αντιμαχόμενα μέρη υπακούουν στις περιόδους και τους ρυθμούς της «αναγκαιότητας», αυτά συμβιώνουν μέσω του ανταγωνισμού, χωρίς το ένα μέρος να κυριαρχεί ολοκληρωτικά πάνω στο άλλο.
       Η αποδοχή, από τον σύγχρονο πολιτισμό, του μύθου της «γραμμικής προόδου» κατέστειλε την ολιστικότερη αρχή του ανταγωνισμού ή της «αρμονίας μέσω των αντιθέτων», της δυναμικής ισορροπίας. Με την προσαρμογή όλων των μορφών της επιστήμης και της τεχνικής στον μύθο της γραμμικής και συνεχόμενης προόδου, ο άνθρωπος «ξεριζώθηκε» από το περιβάλλον κι απαίτησε την πλήρη υποταγή της φύσης σε αυτόν. Υπερυψώνοντας τον εαυτό του, έξω από την φύση και τους νόμους της, θεώρησε τους ανθρώπινους νόμους και τις αξίες ως καλύτερα και ιδανικότερα και προσπάθησε να επιβάλλει το δικό του «δίκαιο» παραγνωρίζοντας αυτό που υποστήριξε ο Ηράκλειτος, ότι το «δίκιο σημαίνει ανταγωνισμός».


Πλάτωνας: ο κόσμος είναι ένας ζωντανός οργανισμός. Δεν υπάρχει διαχωρισμός ζωντανών όντων και φύσης.
      Ο Πλάτωνας, όσο κι αν πολλοί μελετητές διατείνονται για το αντίθετο, υποστηρίζει τις γενικότερες αρχές της οικολογίας, ίσως σε ακόμη μεγαλύτερο και ριζοσπαστικότερο βαθμό απ’ ότι σήμερα κάνουν πολλοί θεωρητικοί της οικολογίας. Αυτό αναγνωρίζεται στις απόψεις του για την δημιουργία και την φύση του κόσμου. Ο κόσμος είναι ένας ζωντανός οργανισμός. Δεν υπάρχει διαχωρισμός ζωντανών όντων και νεκρής φύσης. Το Παν είναι ζωντανό. «Τοιουτοτρόπως, λοιπόν, σύμφωνα με τον πιθανό συλλογισμό πρέπει να λέμε ότι ο κόσμος αυτός, ο οποίος είναι αληθινά ζωντανό ον, έμψυχο και προικισμένο με νου, γεννήθηκε από την πρόνοια του Θεού». (Τίμαιος, 30 b).
Ο κόσμος και η φύση έχουν αυτάρκεια και αυτοσυντηρούνται. Η ανακύκλωση είναι η βασική αρχή του κόσμου. Ό,τι καταστρέφεται γίνεται η βάση για την δημιουργία του νέου. «Αλήθεια ο κόσμος έχει κατασκευαστεί κατά τρόπο ώστε να δίνει ο ίδιος στον εαυτό του τροφή ό,τι από τον εαυτό του καταστρέφεται…» (Τίμαιος, 31 a).


Ο Στωικισμός ανάγει σε βασική αρχή το να ζεις σύμφωνα με την Φύση και τον συνυπάρχοντα Λόγο.
Αυτές οι έννοιες δεν αναλύονται αλλά λαμβάνονται ως δεδομένες. Εξ άλλου ο Στωικισμός δεν φημίζεται για την ενασχόληση με τα θεωρητικά σχήματα και τις νοητικές αναλύσεις πάνω σε κοσμολογικά και μεταφυσικά ζητήματα.
Ακόμη, όμως, και μέσα από την ηθική του διδασκαλία διαβλέπουμε τον σεβασμό του για το Όλο, την αδελφική συνύπαρξη όλων των όντων και τον σεβασμό στην φύση του κάθε είδους.


Νεοπλατωνισμός: η επονομαζόμενη φύση έχει ψυχή
Ο Νεοπλατωνισμός με κυρίαρχο εκπρόσωπο τον Πλωτίνο επανέρχεται στην θεωρητική, δογματική Πλατωνική παράδοση. Στις «Εννεάδες» συναντούμε ένα σπάνιο και όμορφο απόσπασμα όπου η φύση, προσωποποιημένη, παρουσιάζει τον εαυτό της, την προέλευσή της και το έργο της.
«Εάν κάποιος ρωτούσε: ένεκα τίνος δημιουργεί; Και η φύση ήθελε να ακούσει τον ερωτώντα και να απαντήσει, σίγουρα θα έλεγε:
Δεν θα έπρεπε να με ρωτάς αλλά να καταλάβεις από μόνος, σωπαίνοντας όπως κι εγώ σωπαίνω και δεν συνηθίζω να μιλώ. Τι πρέπει λοιπόν να καταλάβεις; Ότι το δημιούργημα μου είναι ένα θέαμα δικό μου, της σιωπούσας, ένα αντικείμενο θέασης που προέκυψε εκ φύσεως κι έχει λάβει από εμένα – η οποία επίσης προέκυψα από μία τέτοια θέαση – την τάση να θεάται. Και η θέασή μου δημιουργεί το βλεπόμενο όπως ακριβώς ιχνογραφούν οι μαθηματικοί μόνον εφόσον θεώνται. Και ενώ εγώ βέβαια δεν ιχνογραφώ αλλά μόνο βλέπω, προκύπτουν οι γραμμές των σωμάτων κάπως σαν βροχόπτωση. Με εμένα δεν συμβαίνει τίποτε διαφορετικό από εκείνο που συμβαίνει με την μητέρα μου και τους γονείς μου. Κι εκείνοι προέκυψαν από μία τέτοια θέαση». (Εννεάδες, ΙΙΙ 8,4).
Ο Πλωτίνος παρακάτω ερμηνεύει τα λόγια της Φύσης.
«Τι σημαίνουν ετούτα; Σημαίνουν ότι η επονομαζόμενη «φύση» είναι ψυχή, γέννημα μιας ανώτερης ψυχής που ζει εντονότερα και σωπαίνοντας ασκεί εντός εαυτής την θέαση, όχι στραμμένη προς τα κάτω ούτε και προς τα πάνω, αλλά ιστάμενη εκεί που βρίσκεται μέσα στον εντός εαυτής – σκέπτεσθαι και αυτοσυναισθάνεσθαι. Και μέσα σε αυτήν την αυτοκατανόηση και αυτοσυναίσθηση θεάται όσα είναι μεθύστερα του εαυτού της κατά τις δυνάμεις της. Και τώρα πια δεν ζητά τίποτε άλλο μιας κι έχει γεννήσει ένα θέαμα λαμπερό και χαριτωμένο». (Εννεάδες, ΙΙΙ 8,5).
      Ο Πλωτίνος αναγνωρίζει στην «Φύση» την αυτοσυνείδηση και την αυτοκατανόηση και την ψυχική της υπόσταση. Επίσης, της αναγνωρίζει την ικανότητα της γέννησης του φυσικού κόσμου, «ένα θέαμα λαμπρό και χαριτωμένο». Αυτή είναι μία ισχυρή απόδειξη ότι το αρχαιοελληνικό εσωτερικό, φιλοσοφικό ρεύμα βλέπει την φύση ως ένα είδος παγκόσμιας «ψυχής» που γεννά, συντηρεί και διοικεί τους φυσικούς οργανισμούς, ως ένα Όλο. Αυτή η δεύτερη ψυχή, βέβαια είναι γέννημα μιας ανώτερης ψυχής και λαμβάνει από αυτήν τους “λόγους” και τα “σπέρματα” των όντων τα οποία “ντύνει” με το υλικό τους “ένδυμα”.
Τα σφάλματα στην φύση έχουν κι αυτά την αιτία τους. Η αιτία, όπως λέει ο Πλωτίνος, είναι η αδύναμη θέαση (δηλαδή η γέννηση) των όντων.
«Τα σφάλματα, τόσο κατά την γέννηση των πραγμάτων όσο και κατά το πράττειν, προέρχονται από το ότι οι θεώμενοι απομακρύνονται από το μοντέλο που θεώνται». (Εννεάδες, ΙΙΙ, 8,7).
Η φύση, δηλαδή, ως το τελευταίο γέννημα μιας σειράς γενεών δεν μπορεί να έχει τόσο ισχυρή δύναμη για να γεννά τα πλάσματά της όπως ακριβώς τα έχει παραλάβει, ως «πρότυπους λόγους» από την «μητέρα-ψυχή». Έτσι σε αυτήν την γενετική αναπαραγωγή, τα υλικά στοιχεία δεν υπακούουν και η συναρμογή τους είναι ασθενική με αποτέλεσμα να υπάρχουν βιολογικές ανωμαλίες και σφάλματα.


Βιβλιογραφία
• Πλάτων, Πολιτικός, Εκδόσεις Κάκτος.
• Πλάτων, Τίμαιος, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος.
• Πλωτίνος, Το Μεγάλο Βιβλίο, Εννεάδες, Εκδόσεις Δωδώνη.
• Οι Προσωκρατικοί, Εκδόσεις Μ.Ι.Ε.Τ.
• Κέλσος, Αληθής Λόγος, Εκδόσεις Επιλογή.
• Χαλδαϊκά Λόγια, Εκδόσεις Ιδεοθέατρον.
• Επίκτητος, Διατριβές, Εκδόσεις Κάκτος
[ΠΗΓΗ: 24grammata.com/ φύση/ αρχαιότητα]

Τρίτη, 25 Ιανουαρίου 2011

Αντικατοπτρισμός συναρτήσεων: κι εσύ στον παρανομαστή μου αυτόματα να απλοποιείς της ψυχής μου το πρόσημο


Απλοποιήσεις: παίζω με συνεπαγωγές και εκπληρώνω τις επιθυμίες των συμβόλων (αφιερωμένο εξαιρετικά στους μαθητές του 1ου ΓΕΛ Θεσσαλονίκης, που διαβάζουν για τις πανελλαδικές εξετάσεις)
ΛΕΖΑΝΤΑ: υπό τη Ρίζα του Αρχοντικού 2, που στη δυαδική του Φύση εμπεριέχει το Ένα και το Ταίρι του...



Παίζω με συνεπαγωγές
και εκπληρώνω τις επιθυμίες των συμβόλων
να πάει η πράξη παρακάτω
και πλήρως να οριστούν τα Ορίσματα.


Οι συνΑρτήσεις,
συνΑθροίσεις Απλοποιήσεων,
συνΔαιτυμόνες σε Δείπνο Εξαιρέσεων
μέσα σε παρενθέσεων την ασφάλεια
και ο χορός να τελείται
υπό τη Ρίζα του Αρχοντικού 2,
που στη δυαδική του Φύση
εμπεριέχει το Ένα και το Ταίρι του...


Μετά από τις Δαιδαλώδεις πράξεις μας,
πάλι οι Δυο μας μείναμε,
εκεί απ' όπου ξεκινήσαμε.

Εγώ σε παραγοντοποίηση του Εαυτού μου,
Εσύ στον παρονομαστή μου,
αυτόματα ν' απλοποιείς
το Απόβαρο της Ψυχής μου.


Πιο ελαφριά η αγκαλιά,
δίχως πρόσημο
με χέρια δεμένα ορίζει το Άπειρο
μέσα στο Μηδέν της.

[αναρτήθηκε στο ιστολόγιο REFLECTION of FEELINGS http://pavlidoykakia.blogspot.com/ ]

Κυριακή, 23 Ιανουαρίου 2011

ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗ: δυο κείμενα και ασκήσεις σύμφωνα με τα κριτήρια των Πανελλαδικών εξετάσεων

Οι δύο όψεις της κλωνοποίησης: θετική συμβολή στην αντιμετώπιση ασθενειών αλλά και σημαντικά ηθικά ζητήματα



Δύο κείμενα που δίνουν πολλές αφορμές για ένα ευρύτερο προβληματισμό και ασκήσεις σύμφωνα με τα κριτήρια εξέτασης στις πανελλαδικές εξετάσεις (με στοιχεία για τις υποδειγματικές απαντήσεις) 


1ο ΚΕΙΜΕΝΟ: Τι θα γνωρίζουν για μας τα αντίγραφά μας;
     Θαυμαστά τα έργα της επιστήμης. Ανεπαρκής να τα συλλάβει η αντίληψή μου. Αποστηθίζει μόνον τους φωτεινούς κύκλους. Γι’ αυτό και η γλώσσα μου, ως αμαθής προσέχει και ποτέ δεν πατάει το πόδι της σε τέτοια σκοτεινά εδάφη. Το να σχολιάζω μιαν ανακάλυψη μου φαίνεται πιο υπερφίαλο απ’ το να επιχειρήσω να πιάσω τα άστρα. Και αν τώρα παραβαίνω τη σοβαρότητά μου, είναι γιατί με παρέσυρε ένα τρελό τηλεφώνημα φίλης φανατικής οικολόγου, τόσο που αρνείται να πατήσει σε γκαζόν επειδή αντιγράφει προσβλητικά το θείο, φυσικό, γρασίδι.
    Η φωνή της ήταν οργισμένη, αντί καλημέρας με περιέλουσε με ψόγους που «κάθομαι αραχτή μέσα στη νοικοκυρίστικη καταθλιψούλα μου αντί να ξεσηκωθώ εναντίον των τρομοκρατών που τοποθέτησαν νέα βόμβα στα θεμέλια της ύπαρξής μας ¬ και, πάει, όπου να 'ναι θα τιναχτεί στον αέρα η ατομικότητά μας, αυτό το μεγαλοειδές δώρο που έδωσε στον καθένα μας η φύση». Ένας καταιγισμός μαύρων οιωνών και σιγά σιγά ξεκαθάρισα ότι τρομοκράτες χαρακτήριζε τους Άγγλους ερευνητές και βόμβα την ανακάλυψή τους, την κλωνοποίηση. Περιέγραψε εν τω μεταξύ με αξιοζήλευτη άνεση τις περίπλοκες κινήσεις του πειράματος σαν να ήταν η ίδια ερευνητής. Πάλευα να καταλάβω από πού έφευγαν κύτταρα, πώς μπαινόβγαιναν στην κατάψυξη, πώς μεταφέρονταν οι ομοιότητες σε ωάριο αδειασμένο από τον αρχικό του ρόλο, τι σπέρμα ήταν αυτό που δεν ήταν σπέρμα αλλά κομμάτι από το αυτί ή την αχίλλειo πτέρνα - πελάγωσα. Και πού να τολμήσω βέβαια να υπερασπίσω την «καταθλιψούλα» μου, ότι είναι το ιστορικό πολλών και διαφόρων ξεσηκωμών μου εναντίον πολλών και διαφόρων βομβών που τοποθέτησαν τα ανεπιθύμητα στα θεμέλια των επιθυμητών. Βόμβες, που, παρά τους ξεσηκωμούς εξερράγησαν.
       Ωστόσο, συνωστίζομαι τώρα κι εγώ έξω από το θόρυβο και τη μεγάλη ανησυχία που ξεσήκωσε το επίτευγμα. Το διαφημίζει, νόστιμη, ήρεμη η Ντόλι, ανυποψίαστη ότι είναι το ορεκτικό ώσπου να φτάσουμε στο κύριο γεύμα. Τον άνθρωπο.
    Να ληφθούν μέτρα, ξεφώνιζε η οικολόγος φίλη. Ποια μέτρα, αλήθεια; Η μοίρα της ανθρωπότητας είναι σαν τη Λερναία Ύδρα. Κόβεις το κεφάλι της φυματίωσης και φυτρώνει στη θέση του ο καρκίνος, κόβεις τη σχιζοφρένεια και πετάγεται το κεφάλι των πυρηνικών όπλων, μισοκόβεις το Έιτζ και φυτρώνει το κεφάλι της κλωνοποίησης. Ποια μέτρα, αλήθεια; Ο μοιραίος γενετικός τύπος που ασφαλής πια φυλάσσεται στα άδυτα της μνήμης των ηλεκτρονικών υπολογιστών και ασφαλέστερος στις κρυψώνες της εργοδότριας σκοπιμότητας που χρηματοδοτούσε και την έρευνα - αναρωτιέμαι αν στοιχίζει φθηνότερα η παραγωγή ύπαρξης, απ' όσο το χαπάκι για τη θεραπεία του καρκίνου.
    Και καλά να αυγατίσουν τα πρόβατα, τα πλάσματα των δασών και η παρέα της μοναχικής ατμόσφαιρας: τα πετούμενα. Και επάρκεια σφαγής θα έχουμε και χωρίς δεσμεύσεις πια θα μπορούν οι κυνηγοί να αξιοποιούν τα βόλια τους σημαδεύοντας τη μοναδική δυνατότητα των φτερών. Μόλις μας τελειώσουν τα πουλιά, θα γονιμοποιούμε τα αντίγραφά τους.
    Αλλά ο άνθρωπος; Σωστά διατυπώνω το ενδεχόμενο ν' αναπαράγεται κατ' εικόνα και ομοίωσή του σε όσα αντίγραφα θέλει; Και αν δε θέλει, πόσο σεβαστό θα είναι, πώς θα επανδρωθούν τα ακραία οράματα με επιστρατευμένα «Ρόμποκοπ»;
     Μου είναι αδιανόητο ότι ανθρώπινο πλάσμα θα γεννιέται από ένα κύτταρο άμοιρο μάλλον μητρικού φίλτρου. Ένα πλάσμα ορφανό, εντέλει. Πώς να προβλέψεις με τι ασυνήθιστα, δικά του ένστικτα θα διεκδικήσει την επιβίωσή του, ποια εκδικητικότης θα λανθάνει για τη μυστηριώδη ορφάνια του. Καθόλου παράξενο κάποια στιγμή να γυρίσουν τ' αντίγραφα και να τρώνε το πρωτότυπο. Ό,τι παραλλαγμένα κάπως συμβαίνει και στους εμφύλιους πολέμους.
     Ένα θλιβερό υποκατάστατο αθανασίας. Μια ακόμα ελπίδα για μετά θάνατον ζωή. Τι θα γνωρίζουν για μας τα αντίγραφά μας; Πόσο πιστά θα ξέρουν να διαχειρίζονται όσα μας πόνεσαν, μας απέλπισαν, όσα αγαπώντας τα διασώσαμε; Θα αναπαραχθεί επομένως και ο ψυχισμός μας; Μα, Θεέ μου, η ψυχή δεν αντιγράφεται με καμιά ανακάλυψη. Ψυχραιμία. Ας περιμένουμε να εκδηλώσει τη δυσφορία του ο θεός. Γιατί καθόλου βέβαια .δε θα του αρέσει να του επιβληθεί, με το έτσι θέλω, να γίνει συνέταιρος στη δημιουργία μας. 'Ο, τι και να ισχυρίζονται οι πίθηκοι, εμείς τον Θεό διαλέξαμε για πλάστη μας. Επειδή ως αόρατος είναι όμορφος, ως αόρατος είναι ανεξακρίβωτα φταίχτης και, προπάντων, γιατί αόρατος ευκολότερο υπάρχει. Ψυχραιμία. Άλλωστε εμείς οι μεγάλοι, όταν θα ενσαρκωθεί η απειλή, θα βλέπουμε την κλωνοποίηση από τη ρίζα μόνον.
    Ας φοράνε λοιπόν οι νέοι φυλαχτό την ευχή μου: ποτέ να μην δεχτoύν να προέλθει ο άνθρωπος από άλλη μέθοδο, παρά μόνον από κείνην που εφαρμόζει η έλξη, μόνον από τη μεθυστική πειθώ που ασκεί ο έρωτας, μόνον από την αβίαστη ευτυχισμένη συναίνεση των σωμάτων, τη γοργή έστω, τη χιμαιρική έστω, αλλά κάθε φoρά σαν καινούργια κοσμογονική ανακάλυψη.
[δοκίμιο της ΚΙΚΗΣ ΔΗΜΟΥΛΑ που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΜΕΤΡΟ –– από το βιβλίο ΕΚΦΡΑΣΗ – ΈΚΥΕΣΗ Νεοελληνική γλώσσα του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη σελ.298



2ο ΚΕΙΜΕΝΟ: Ο αιώνας της βιοτεχνολογίας: στην ουσία ο κόσμος μας μετατρέπεται σε βιολογικό-βιομηχανικό
       Αν ο 20ος αιώνας χαρακτηρίστηκε από τη θεαματική πρόοδο στους τομείς της φυσικής και της χημείας, τότε σίγουρα ο 21ος ανήκει στις βιολογικές επιστήμες. Επιστήμονες σε όλο τον κόσμο αποκωδικοποιούν ταχύτατα τον γενετικό κώδικα της ζωής ξεδιαλύνοντας μυστήρια αιώνια σχετικά με τη βιολογική εξέλιξη. Τα γονίδια είναι η πρώτη πρόσοδος της νέας οικονομικής εποχής και ήδη χρησιμοποιούνται σε ευρύτατα επιχειρησιακά επίπεδα, συμπεριβαλομένης της γεωργίας, της κτηνοτροφίας, της ενέργειας των ινών και υλικών συσκευασίας, των φαρμάκων και αλλού. Στην ουσία ο κόσμος μας μετατρέπεται σε βιολογικό- βιομηχανικό…
     Ο τρόπος που τρώμε, ο τρόπος που ζευγαρώνουμε, ο τρόπος με τον οποίο αποκτάμε τα παιδιά μας, ο τρόπος με τον οποίο τα αναθρέφουμε και τα εκπαιδεύουμε, ο τρόπος με τον οποίο εργαζόμαστε, ο τρόπος με τον οποίο ασχολούμεθα με την πολιτική, ο τρόπος με τον οποίο εκφράζουμε την πίστη μας, ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο γύρω μας και τη θέση μας μέσα σε αυτόν ¬ όλες οι προσωπικές αλλά και οι κοινές δοξασίες μας θα επηρεαστούν από τη νέα τεχνολογία της βιοτεχνολογικής εποχής.
      Συνεχώς αυξανόμενες ποσότητες τροφίμων και ινών θα καλλιεργούνται ως τεχνητοί ιστοί σε τεράστιες δεξαμενές βακτηριδίων. Έτσι για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας, ο αγρότης και η καλλιεργήσιμη γη θα χάσουν τη σημασία τους, περιοριζόμενοι μερικώς. Η κλωνοποίηση ανθρώπων και ζώων θα μπει στην ημερησία διάταξη και έτσι σιγά-σιγά η λέξη «αναπαραγωγή» θα αντικατασταθεί από τη λέξη «αντιγραφή». Εκατομμύρια άνθρωποι θα αποκτήσουν τη δυνατότητα ελέγχου των βιολογικών χαρακτηριστικών τους και καθορισμού του βιολογικού μέλλοντος και της ζωής τους κατά τρόπους που ως χθες ήταν αδιανόητοι. Οι γονείς θα μπορούν να τεκνοποιήσουν χρησιμοποιώντας τεχνητές μήτρες, έξω από το ανθρώπινο σώμα. Στα έμβρυα θα γίνονται γενετικές παρεμβάσεις, προκειμένου να προληφθούν επικίνδυνες αρρώστιες, αλλά και για να προσδιοριστούν ο χαρακτήρας και η μελλοντική συμπεριφορά του ανθρώπου που θα γεννηθεί με δείκτη ευφυΐας ελεγχόμενο, όπως άλλωστε και τα φυσικά χαρακτηριστικά του.
      Δύο ευρείες προσεγγίσεις του βιοτεχνολογικού αιώνα έχουν αρχίσει να αναδύονται και η καθεμία βασίζεται σε εντελώς διαφορετικό πλέγμα αξιών. Η μία σχολή ¬ ο σκληρός δρόμος ¬ χρησιμοποιεί τα σύγχρονα επιτεύγματα της γενετικής επιστήμης για να φέρει ριζικές αλλαγές στα γενετικά χαρακτηριστικά των διαφόρων ειδών τα οποία θέλει να αλλάξει στο όνομα της προόδου. Η άλλη σχολή ¬ ο ήπιος δρόμος ¬ χρησιμοποιεί τα ίδια επιτεύγματα της γενετικής επιστήμης όχι για να αλλάξει τα είδη, αλλά για να βελτιώσει τις σχέσεις των υπαρχόντων ειδών με το περιβάλλον στο οποίο ζει το καθένα.
       Πάρτε για παράδειγμα τη γεωργία. Οι ερευνητές της μοριακής βιολογίας παρεμβάλλουν γονίδια εξωτικών και μη βρώσιμων οργανισμών στον γενετικό κώδικα καλλιεργήσιμων φυτών για να αυξήσουν την αντοχή τους στα παράσιτα, στα ζιζανιοκτόνα, στα βακτηρίδια και στους μύκητες. Από την άλλη, πολλοί οικολόγοι χρησιμοποιούν τα νέα οικολογικά δεδομένα για να βοηθηθούν στην πληρέστερη κατανόηση των διαδικασιών με τις οποίες το περιβάλλον επηρεάζει τις γενετικές μεταλλάξεις των φυτών. Επεμβαίνουν στη γενετική μηχανική των καλλιεργήσιμων ειδών διατροφής, προκειμένου να δημιουργήσουν μια περίπλοκη οργανική προσέγγιση στη γεωργία, παράγοντας σοδειές ανθεκτικότερες, που να μη χρειάζονται τεχνητή λίπανση και να βρίσκονται σε απόλυτη αρμονία με το περιβάλλον οικοσύστημα. Ομοίως στον ιατρικό τομέα, πολλοί μοριακοί βιολόγοι προσανατολίζουν τις έρευνές τους προς τη λεγόμενη σωματική ή κυτταρική γονιδιακή χειρουργική που έγκειται στην εισαγωγή μεταλλαγμένων γονιδίων στον οργανισμό ανθρώπων που υποφέρουν από διάφορες ασθένειες. Πρόκειται δηλαδή για πρωτοποριακές θεραπείες αρρώστων.
       Άλλοι ερευνητές, συμπεριλαμβανομένου και ενός μικρού αλλά διαρκώς αυξανόμενου αριθμού μοριακών βιολόγων, επωφελούνται από τον τεράστιο πλούτο των γενετικών πληροφοριών για να διερευνήσουν την επίδραση του περιβάλλοντος στις γενετικές μεταλλάξεις. Σκοπός τους είναι να επιτύχουν μια επιστημονικότερη προσέγγιση της προληπτικής ιατρικής. ….. Χρησιμοποιώντας τους πιο σύγχρονους κομπιούτερ και το τελειότερο λογισμικό, οι μοριακοί βιολόγοι σε όλο τον κόσμο ταξινομούν και χαρτογραφούν ολόκληρα γονιδιώματα ζωντανών οργανισμών σε όλα τα επίπεδα, από τα απλούστατα βακτηρίδια ως τον άνθρωπο. Σκοπός τους είναι να βάλουν σε τάξη τις γενετικές πληροφορίες για οικονομικούς λόγους. Περί τα τέλη της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα οι μοριακοί βιολόγοι ελπίζουν ότι θα έχουν ταξινομήσει και καταχωρίσει στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές τα γονιδιώματα χιλιάδων ζωντανών οργανισμών, δημιουργώντας έτσι μια τεράστια βιβλιοθήκη που θα περιέχει τα «κατασκευαστικά σχέδια» των περισσότερων ζωντανών πλασμάτων του πλανήτη μας, μικροοργανισμών, φυτών και ζώων. Η δυνατότητα εντοπισμού, απομόνωσης και χειρισμού των γονιδίων επέτρεψε τη χρησιμοποίηση της δεξαμενής των γονιδίων ως «πρώτης ύλης» για μελλοντική οικονομική δραστηριότητα. Η βιοπληροφορική και η γονιδιακή έρευνα φέρνουν ραγδαίες αλλαγές στην οικονομική δραστηριότητα.
       Οι μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες που δρουν στον τομέα της ιατρικής, της βιολογίας και της φαρμακολογίας καταβάλλουν τεράστιες προσπάθειες προκειμένου να αποκτήσουν τον έλεγχο αυτού του περί τα γενετικά εμπορίου. Τυπικό παράδειγμα οι τελευταίες κινήσεις ορισμένων χημικών γιγάντων, όπως η Monsanto, η Novartis, η Hoechst και η Dupont, που σπεύδουν να ξεπουλήσουν τα χημικά τμήματά τους για να ρίξουν το βάρος τους στην έρευνα, στην ανάπτυξη και στο εμπόριο προϊόντων βιοτεχνολογίας. Αυτή η μεταστροφή αποτελεί το ορόσημο ανάμεσα σε δύο εποχές, της πετροχημικής που εγκαταλείπουμε και της γενετικής που ανατέλλει, ως αντικείμενο εμπορικής δραστηριότητας. Και στο σημείο αυτό πρέπει να προσέξουμε πολύ, δεδομένου ότι ο έλεγχος των γενετικών «σχεδίων κατασκευής» από τις εταιρείες θα έχει επίπτωση σε κάθε πτυχή της ζωής μας.
      Ο αιώνας της βιοτεχνολογίας υπόσχεται τη δημιουργία πληθώρας γενετικά μεταλλαγμένων φυτών και ζώων που θα χρησιμεύσουν ως τροφή για τον άνθρωπο, ετοιμάζει νέες γενετικής προέλευσης πηγές ενέργειας και υλικών με τα οποία θα φτιάξουμε μια «ανανεώσιμη» κοινωνία, έχει στα σκαριά νέα θαυμαστά φάρμακα και θεραπείες που θα απαλύνουν τον ανθρώπινο πόνο, θα επιμηκύνουν τον ανθρώπινο βίο και θα προσφέρουν τη δυνατότητα να αποκτάμε υγιέστερους απογόνους. Σε κάθε βήμα όμως που θα κάνουμε σε αυτόν τον «θαυμάσιο καινούργιο κόσμο» δεν θα πρέπει να ξεχνιόμαστε. Το δραματικό ερώτημα είναι: «Με ποιο κόστος;».
      Το νέο γενετικό εμπόριο δημιουργεί προβλήματα μεγαλύτερα από εκείνα που δημιούργησαν οι άλλες οικονομικές επαναστάσεις της ιστορίας. Η τεχνητή δημιουργία διαγενετικών ζώων με τη μέθοδο της κλωνοποίησης σημαίνει άραγε το τέλος της φύσης και την υποκατάστασή της από έναν «βιολογικό - βιομηχανικό» κόσμο; Η διάχυση στο περιβάλλον χιλιάδων μεταλλαγμένων από τη βιοτεχνολογία ζωντανών πλασμάτων δεν θα προκαλέσει ένα είδος γενετικής μόλυνσης με ανεπανόρθωτες βλάβες στη βιόσφαιρα; Και ποιες θα είναι οι συνέπειες για την κοινωνία και την παγκόσμια οικονομία αυτού του ολιγοπωλίου που θα δημιουργηθεί όταν περάσει ο έλεγχος της δεξαμενής των γονιδίων σε έναν μικρό αριθμό μεγάλων εταιρειών; Ποιο θα είναι το νόημα της ζωής μέσα σε έναν κόσμο όπου τα μωρά θα διαμορφώνονται κατά βούληση στην κοιλιά της μάνας τους και ήδη προτού γεννηθούν θα έχουν αναγνωριστεί, καταταγεί και ταξινομηθεί ανάλογα με τον τύπο των γονιδίων τους; Ποιο θα είναι το αντίτιμο της προσπάθειας σχεδιασμού και παραγωγής όλο και πιο «τέλειων» ανθρώπινων πλασμάτων;
      Για πρώτη φορά στην ιστορία γινόμαστε «μηχανικοί» της ίδιας της ζωής. Αρχίζουμε να προγραμματίζουμε εκ νέου τους γενετικούς κώδικες ζωντανών πλασμάτων φιλοδοξώντας να τα προσαρμόσουμε στις δικές μας ανάγκες, οικονομικές ή πολιτιστικές. Να τα προσαρμόσουμε στις επιθυμίες μας. Επιχειρούμε μια δεύτερη Γένεση, συνθετική όμως αυτή τη φορά και προσαρμοσμένη στη λογική της παραγωγικότητας και της αποτελεσματικότητας.
      Έχει φτάσει πλέον η στιγμή για να αρχίσει ένας εμπνευσμένος και ευρύς δημόσιος διάλογος προκειμένου να αποφασίσουμε ποιος από τους δύο εντελώς διαφορετικούς δρόμους αρμόζει καλύτερα στις αξίες και στις ευαισθησίες της γενιάς μας για να μας οδηγήσει με ασφάλεια στον βιοτεχνολογικό αιώνα: ο ήπιος ή ο σκληρός;
[κείμενο του Τζέρεμι Ρίφκιν από το ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ 25-12-1998 –– διασκευασμένο ως κριτήριο αξιολόγησης στο βιβλίο ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Τράπεζα Θεμάτων σελ. 242Ο κ. Τζέρεμι Ρίφκιν (ΗΠΑ) έχει γράψει 13 βιβλία με θέμα τις επιπτώσεις των τεχνολογικών εξελίξεων στην οικονομία, στην εργασία, στην κοινωνία και στο περιβάλλον. Το έργο του «Το τέλος της εργασίας» είχε τέτοια επιτυχία που τον έκανε παγκοσμίως γνωστό, ενώ το τελευταίο βιβλίο του υπό τον τίτλο «Ο αιώνας της βιοτεχνολογίας: Χαλιναγωγώντας το γονίδιο και ξαναφτιάχνοντας τον κόσμο» έχει μεταφραστεί σε 16 γλώσσες.]


Ασκήσεις (σύμφωνα με τα κριτήρια εξέτασης στις πανελλαδικές εξετάσεις - με στοιχεία για τις απαντήσεις στο τέλος)
1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Να ενημερώσεις τη τάξη σου για το περιεχόμενο του 2ου κειμένου (110-130 λέξεις)
2. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΔΕΑΣ ΣΕ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟ: με θεματική πρόταση την ιδέα από το πρώτο κείμενο «Παρ’ όλη τη φανερή ομοιότητα ο κλώνος δεν μπορεί να είναι ταυτόσημος με το γονέα του», να γράψεις μια παράγραφο .
3. ΚΡΙΣΕΩΣ: η συντάκτρια του πρώτου κειμένου χαρακτηρίζει «ένα θλιβερό υποκατάστατο αθανασίας» γενετικά αντίγραφα που θα προκύψουν μέσα από την κλωνοποίηση. Να σχολιάσετε το χαρακτηρισμό σε μια παράγραφο
4. ΠΕΙΘΩ: α] Να εντοπίσετε, αν υπάρχουν, τις διαφορές ως προς τον τρόπο με τον οποίο αξιοποιούν τους τρόπους πειθούς οι δυο συγγραφείς, λαμβάνοντας υπόψη ότι η Κική Δημουλά είναι ποιήτρια, ενώ ο Τζέρεμι Ρίφκιν συγγραφέας επιστημονικών βιβλίων β] Να μελετήσετε το δεύτερο κείμενο και να επισημάνετε τη συλλογιστική του πορεία
5. ΔΟΚΙΜΙΟ: α] Στην κατηγορία του αποδεικτικού ή στοχαστικού δοκιμίου πιστεύετε ότι ανήκει το πρώτο κείμενο; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας β] Να εξετάσετε αν το 2ο κείμενο ανήκει στο γραμματειακό είδος του επιστημονικού άρθρου ή της επιφυλλίδας
6. ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΗ (και από τα δύο κείμενα): α] να αποδώσετε με κυριολεκτικό λόγο τις παρακάτω μεταφορικές εκφράσεις του πρώτου κειμένου: τοποθέτησαν νέα βόμβα στα θεμέλια της ύπαρξής μας, συνωστίζομαι τώρα κι εγώ έξω από το θόρυβο και τη μεγάλη ανησυχία που ξεσήκωσε το επίτευγμα, κόβεις το κεφάλι της φυματίωσης και φυτρώνει στη θέση του ο καρκίνος β] να παραθέσετε ένα μονολεκτικό αντώνυμο για καθεμιά από τις λέξεις του 2ου κειμένου: κοινές, αδιανόητοι, εξωτικών, ραγδαίες, πληθώρας, διάχυση και από ένα συνώνυμο για τις λέξεις του πρώτου κειμένου: ψόγους, άνεση, παρέα, να εκδηλώσει, να μην δεχτούν


7. ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: ΘΕΜΑ: Ποια οφέλη και ποιοι κίνδυνοι πιστεύετε ότι μπορούν να προκύψουν απ’ την ανάπτυξη της Γενετικής και ειδικότερα της κλωνοποίησης.


ΚΕΙΜΕΝΑ για την κλωνοποίηση: Στοιχεία για τις απαντήσεις
1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ 2ου ΚΕΙΜΕΝΟΥ 25Μ:
Σύμφωνα με το συγγραφέα, η ανθρωπότητα στηρίζεται πλέον στις επιστημονικές εξελίξεις του τομέα της βιολογίας, που επιδρούν σ’ όλες τις πτυχές του οικονομικού και καθημερινού βίου. Αρχικά, αναφέρεται πως η κλωνοποίηση, ως βασικό εργαλείο της βιολογίας, θα επηρεάσει τις αγροτικές καλλιέργειες και την αναπαραγωγή ανθρώπων με προεπιλεγμένα χαρακτηριστικά, δίνοντας στον άνθρωπο δύο βασικές δυνατότητες: της ριζικής αλλαγής των γνωρισμάτων ή της βελτίωσης των ειδών. Παρουσιάζονται παραδείγματα που η χρήση νέων γονιδίων σε φυτικούς και ανθρώπινους οργανισμούς κάνει τα είδη πιο ανθεκτικά σε ασθένειες, εφευρίσκονται νέες θεραπείες και επιτυγχάνεται η πρόληψη ασθενειών. Επιπλέον, οι επιστήμονες, συγκεντρώνουν πληροφοριακό υλικό για όλα τα γονιδιώματα, ώστε να αξιοποιηθούν επιστημονικά και οικονομικά από τις μεγάλες εταιρείες που επιθυμούν την εκμετάλλευση του υλικού. Τέλος, διατυπώνεται ο προβληματισμός για τις συνέπειες αυτών των εξελίξεων και επισημαίνεται η αναγκαιότητα προσδιορισμού της πορείας της ανθρωπότητας. (λέξεις 136)


2. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΔΕΑΣ ΣΕ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟ: με θεματική πρόταση την ιδέα από το πρώτο κείμενο «Παρ’ όλη τη φανερή ομοιότητα ο κλώνος δεν μπορεί να είναι ταυτόσημος με το γονέα του», να γράψεις μια παράγραφο . Μονάδες 12
     Πράγματι, παρά την εξωτερική ταύτιση, το πλάσμα που θα δημιουργηθεί από την κλωνοποίηση θα φέρει σημαντικές διαφορές απ’ το γονέα του. Έτσι, ο γονιδιακός εξοπλισμός όχι από δύο αλλά από ένα μόνο γονέα, έλλειψη (ορφάνια) που γεννά εύλογο προβληματισμό γύρω από τα γνωρίσματα της συμπεριφοράς που θα αναπτύξει. Ακόμα, η αντιγραφή του γενετικού υλικού δεν ισοδυναμεί με αντιγραφή στοιχείων της προσωπικής ταυτότητας, αφού η διαμόρφωση της προσωπικής ταυτότητας, είναι κατά κύριο λόγο αποτέλεσμα των επιδράσεων του κοινωνικού περιβάλλοντος και των προσωπικών αναμνήσεων και εμπειριών.


3. ΚΡΙΣΕΩΣ: η συντάκτρια του πρώτου κειμένου χαρακτηρίζει «ένα θλιβερό υποκατάστατο αθανασίας» γενετικά αντίγραφα που θα προκύψουν μέσα από την κλωνοποίηση. Να σχολιάσετε το χαρακτηρισμό Μονάδες 10
     Η κλωνοποίηση δημιουργεί σε πολλούς την ελπίδα κατάκτησης της αθανασίας, μέσα από τη συνεχή παραγωγή γενετικών αντιγράφων. Τα γενετικά όμως αυτά αντίγραφα θα διαμορφώσουν διαφορετική ταυτότητα και θα αποκτήσουν διαφορετική προσωπικότητα κάτω από την επίδραση του διαφορετικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο θα ζήσουν. Άρα, η ελπίδα της αθανασίας δεν είναι τίποτε άλλο από μια θλιβερή ψευδαίσθηση.


4. ΠΕΙΘΩ: α] Να εντοπίσετε, αν υπάρχουν, τις διαφορές ως προς τον τρόπο με τον οποίο αξιοποιούν τους τρόπους πειθούς οι δυο συγγραφείς, λαμβάνοντας υπόψη ότι η Κική Δημουλά είναι ποιήτρια, ενώ ο Τζέρεμι Ρίφκιν συγγραφέας επιστημονικών βιβλίων β] Να μελετήσετε το δεύτερο κείμενο και να επισημάνετε τη συλλογιστική του πορεία Μονάδες 5
    α] Στο πρώτο κείμενο της ποιήτριας Κικής Δημουλά εμφανής είναι η αξιοποίηση, με όλα σχεδόν τα μέσα, της ΕΠΙΚΛΗΣΗΣ στο συναίσθημα: αφήγηση, λέξεις και εκφράσεις συγκινησιακά φορτισμένες (π.χ. τοποθέτησαν νέα βόμβα στα θεμέλια της ύπαρξής μας) σχήματα λόγου (π.χ. συνωστίζομαι τώρα κι εγώ έξω από το θόρυβο και τη μεγάλη ανησυχία που ξεσήκωσε το επίτευγμα) και πολλά άλλα (σχεδόν όλο το κείμενο είναι μια λυρική αφήγηση με πλούτο σχημάτων λόγου). Αντίθετα στο δεύτερο επιστημονικό κείμενο, όπως είναι φυσικό κυριαρχεί η επίκληση στη λογική κυρίως με τεκμήρια - παραδείγματα (αλλά και επιχειρήματα)
β] ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: το κείμενο αναπτύσσεται με παραγωγική συλλογιστική πορεία, γιατί αρχίζει με μια γενική διαπίστωση για την επικράτηση της βιολογίας, στη συνέχεια αναλύει αυτή τη θέση με παραδείγματα και άλλα τεκμήρια και στο τέλος διατυπώνει (ως συμπέρασμα) έναν προβληματισμό για τις συνέπειες τις εξέλιξης (συνεπώς έχουμε μια συλλογιστική πορεία από το γενικό στο ειδικό= ΠΑΡΑΓΩΓΗ)


5. ΔΟΚΙΜΙΟ: α] Στην κατηγορία του αποδεικτικού ή στοχαστικού δοκιμίου πιστεύετε ότι ανήκει το πρώτο κείμενο; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας β] Να εξετάσετε αν το 2ο κείμενο ανήκει στο γραμματειακό είδος του επιστημονικού άρθρου ή της επιφυλλίδας
α] Το κείμενο της ΔΗΜΟΥΛΑ φέρει τα κύρια χαρακτηριστικά ενός στοχαστικού δοκιμίου. Πιο συγκεκριμένα, το θέμα εξετάζεται από την προσωπική σκοπιά του συγγραφέα και με διάθεση ελεύθερης έκφρασης των απόψεων, οι ιδέες παρουσιάζονται με συνειρμικό-διαισθητικό τρόπο και είναι χαλαρά οργανωμένες, ο λόγος διακρίνεται από τη συχνή ποιητική λειτουργία της γλώσσας και χρωματίζεται με στοιχεία προσωπικού ύφους και λογοτεχνικής χροιάς.
β] Το δεύτερο κείμενο είναι επιστημονικό άρθρο διότι παρουσιάζει ένα επιστημονικό θέμα, αλλά ο επιστήμονας συγγραφέας ξεκινάει από στοιχεία της επικαιρότητας και προχωρεί σε παρατηρήσεις και σκέψεις διαχρονικού χαρακτήρα και γενικότερου ενδιαφέροντος.

Πέμπτη, 20 Ιανουαρίου 2011

ΓΕΝΕΤΙΚΗ - ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ - ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗ

ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗ, τα υπέρ και τα κατά για τον άνθρωπο

1. Το κρίσιμο και επίμαχο θέμα είναι βεβαίως η κλωνοποίηση του ανθρώπου αλλά υπάρχουν και ευεργετικές εφαρμογές για αυτόν. Επομένως η καλή ή κακή χρήση της κλωνοποίησης είναι πρωτίστως θέμα ανθρώπινης ευθύνης.
      Οι απόψεις για το θέμα της κλωνοποίησης, όπως για όλα σχεδόν τα θέματα που ανατρέπουν την πραγματικότητα και δημιουργούν νέα δεδομένα, έχουν δυο πλευρές. Από τη μια, το εκπληκτικό αυτό επίτευγμα της ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ προκαλεί ενθουσιασμό σ’ αυτούς που πιστεύουν ότι ανοίγονται νέοι δρόμοι για εφαρμογές στην ιατρική έρευνα και τη θεραπεία ασθενειών, από την άλλη όμως προκαλεί δέος και ιδιαίτερη ανησυχία σε όσους πιστεύουν ότι και σ’ αυτό τον τομέα οι εφαρμογές δεν θα περιοριστούν στον ιατρικό τομέα. Παράλληλα, εγείρονται και πολλά σοβαρά ηθικά ζητήματα που βρίσκονται στο επίκεντρο ενός δημόσιου διαλόγου για τις εφαρμογές της κλωνοποίησης που πρέπει να επιτραπούν και για εκείνες που πρέπει να απαγορευτούν με νόμο. Αξιοσημείωτη η θέση του Μ. Ματσανιώτη, προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών, που είναι σαφώς θετική. Απορρίπτει βέβαια και αυτός την κλωνοποίηση εμβρύων σε ανθρώπινη μήτρα, κυρίως λόγω των αρνητικών συνεπειών που θα μπορούσε να έχει για τη ζωή των νεογνών, αλλά απορρίπτει ως αβάσιμες και τις ενστάσεις των πολέμιων της κλωνοποίησης πιστεύοντας ότι είναι προϊόντα άγνοιας και αδικαιολόγητου φόβου μπροστά στο άγνωστο. Υποστηρίζει ότι η άγνοια προκαλεί φόβο και δημιουργεί προκαταλήψεις, γι’ αυτό, είναι της γνώμης, ότι πρέπει η κοινωνία να εξοικειώνεται με τα επιτεύγματα της επιστήμης, για να μην τα φοβάται. (μελέτησε το απόσπασμα από το επιστημονικό άρθρο του Μ. Ματσανιώτη στο σχολικό βιβλίο ΕΚΦΡΑΣΗΣ/ έκθεσης σελ. 178)


2. ΤΑ ΘΕΤΙΚΑ ΤΗΣ ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗΣ: εφαρμογές στην ιατρική έρευνα και στη θεραπεία ασθενειών
     Από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα της κλωνοποίησης είναι οι εφαρμογές της στην ιατρική έρευνα και στη θεραπεία ασθενειών. Η κλωνοποίηση, μάλιστα, κυττάρων για τη θεραπεία ιατρικών παθήσεων ονομάζεται θεραπευτική κλωνοποίηση και ρυθμίζεται νομικά. Ήδη σήμερα μπορεί να παραχθεί τεχνητό δέρμα από κλωνοποιημένα κύτταρα για αντιμετώπιση εγκαυμάτων. Επίσης, με την κλωνοποίηση μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά λευχαιμία και ο καρκίνος του μυελού των οστών. Ένας από τους καλύτερους τρόπους, δηλαδή, να υπερνικηθεί αυτή η μορφή καρκίνου είναι ν’ αντικατασταθεί ο μυελός των οστών του ασθενούς. Επειδή όμως είναι πολύ δύσκολο να βρεθεί δότης με τον κατάλληλο τύπο αίματος, η κλωνοποίηση θα μπορούσε ν’ αλλάξει αυτή την κατάσταση παράγοντας κύτταρα μυελού των οστών που να είναι ιστοσυμβατά με το μυελό των οστών του ασθενούς. Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι πολύ σύντομα θα μπορούμε να θεραπεύουμε ασθενείς μεταμοσχεύοντας διαφοροποιημένα κύτταρα που θα έχουν καλλιεργηθεί από βλαστοκύτταρα στο εργαστήριο. Έτσι, ασθενείς με εκτεταμένα εγκαύματα, οι πάσχοντες από λευχαιμία ή εκφυλιστικές νόσους του εγκεφάλου και της καρδιάς (πάρκινσον κλπ), θα ωφελούνταν από τη θεραπεία με αντικατάσταση κυττάρων. Η κλωνοποίηση θα μπορούσε να βοηθήσει και σε περιπτώσεις ασθενών που χρειάζονται μόσχευμα (καρδιά, νεφρά, συκώτι κλπ). Οι λίστες αναμονής σ’ αυτές τις περιπτώσεις είναι μεγάλες και πολλά μοσχεύματα αποβάλλονται από τον οργανισμού του ασθενούς ως ξένα. Σήμερα οι επιστήμονες μπορούν να καλλιεργούν σε εργαστήρια υψηλής τεχνολογίας ανθρώπινες καρδιές, συκώτια, ακόμη και μέλη ολόκληρα. Είναι πιθανό στο προσεχές μέλλον να μπορούμε να κατασκευάσουμε ένα ολόκληρο μέλος έτοιμο να τοποθετηθεί σ’ έναν ασθενή που υπέστη ακρωτηριασμό.


3. ΤΑ ΘΕΤΙΚΑ ΤΗΣ ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗΣ: εφαρμογές για την αντιμετώπιση της στειρότητας
      Τα τελευταία χρόνια αυξάνονται συνεχώς οι δυνατότητες για την αντιμετώπιση και θεραπεία ορισμένων, τουλάχιστον, μορφών στειρότητας. Μια από τις τεχνικές αυτές είναι η εξωσωματική γονιμοποίηση (γονιμοποίηση in vitro – παιδί τους σωλήνα), κατά την οποία ένα ωάριο ενώνεται με ένα σπερματοζωάριο εκτός του σώματος της μητέρας. Η ανάπτυξη της τεχνικής αυτής έχει αποτέλεσμα τη γέννηση χιλιάδων παιδιών σε όλο τον κόσμο από ζευγάρια που, υπό άλλες συνθήκες, δεν θα είχαν καμιά ελπίδα να τεκνοποιήσουν. Η αντιμετώπιση της στειρότητας όμως θα μπορεί να γίνει στο μέλλον με την αναπαραγωγική κλωνοποίηση. Αυτό θα γινόταν με την αντικατάσταση του πυρήνα ενός ανθρώπινου ωαρίου με τον πυρήνα ενός ώριμου κυττάρου, όπου υπάρχει το γενετικό υλικό. Το τροποποιημένο έμβρυο θα εμφυτευόταν κατόπιν στη μήτρα μιας γυναίκας, όπου θα αναπτύσσονταν σε νέο άτομο. Μέχρις στιγμής, όμως, η αναπαραγωγική κλωνοποίηση του ανθρώπου δεν επιτρέπεται σε καμιά χώρα.


4. Βιοτεχνολογία και γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα, για την αντιμετώπιση του προβλήματος της πείνας και του υποσιτισμού
      Ο υποσιτισμός είναι ένα πολύ σημαντικό πρόβλημα ειδικά για τις αναπτυσσόμενες χώρες του τρίτου κόσμου. Η υπέρμετρη αύξηση του πληθυσμού (αναμένεται να αγγίξει τα 8 δισεκατομμύρια τις επόμενες δεκαετίες) οξύνει το πρόβλημα και κάνει επιτακτική την ανάγκη για εξεύρεση λύσης. Η ισοκατανομή των αγαθών είναι ένα ωραίο ιδανικό, που απαιτεί δραστικές μεταβολές στην παγκόσμια πολιτική και οικονομία. Αυτό προς το παρόν φαίνεται απίθανο, έτσι πολλοί αναζητούν άλλες λύσεις, όπως είναι οι νέες τεχνολογίες γεωργίας και τροφίμων. Πιστεύουν, δηλαδή, ότι η χρήση τεχνολογίας γενετικής τροποποίησης στα τρόφιμα, αν προχωρήσει με σύνεση στις έρευνές της, αν αξιοποιηθεί σωστά και λάβει υπόψη πρωτίστως την ασφάλεια των καταναλωτών, μπορεί να γίνει μια αξιόπιστη λύση για το μέλλον. Είναι σημαντικό οι εξελίξεις να παρακολουθούνται όχι μόνο από εταιρείες, αλλά και από κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς που οφείλουν να αξιολογήσουν τα οφέλη και τους κινδύνους των γενετικά τροποποιημένων τροφίμων και να προτείνουν ουσιώδεις λύσεις. Η βιοτεχνολογία δεν είναι πανάκεια για την πείνα. Όμως μαζί με τις παραδοσιακές βελτιώσεις, την ορθή γεωργική πρακτική και τη σωστή οικονομική πολιτική, μπορεί να γίνει σημαντικός παράγοντας στην επίτευξη καλλίτερης υγείας και οικονομικής ασφάλειας για όλο τον κόσμο.


5. ΑΡΝΗΤΙΚΑ ΤΗΣ ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗΣ: υπάρχει μεγάλος κίνδυνος να γίνει κατάχρηση της τεχνολογίας της κλωνοποίησης οπότε οι επιπτώσεις μπορεί να είναι τρομακτικές
      Το ενδιαφέρον και η ανησυχία επιστημόνων και μη εστιάζεται στο επίμαχο ζήτημα της κλωνοποίησης του ανθρώπου, που εγείρει πολλά ερωτήματα ηθικής τάξης. Έχουν εκφραστεί φόβοι ότι θα μπορούσαν να παραχθούν ανθρώπινοι κλώνοι με μόνο σκοπό να χρησιμοποιηθούν ως «δωρητές» οργάνων. Ακόμη, κάποιος πλούσιος θα μπορούσε να πληρώσει για να φτιάξει έναν κλώνο του εαυτού του, ώστε να χρησιμοποιήσει την καρδιά του κλώνου ως μόσχευμα, για ν’ αντικαταστήσει τη δική του άρρωστη καρδιά. Επίσης, οι επιστήμονες πιστεύουν ότι πολύ σύντομα, θα υπάρχει ενδεχομένως η τεχνολογία, για να μπορεί όποιος θέλει να «σχεδιάσει» το παιδί του. Όλα αυτά, μπορεί να ακόμα να είναι, ως ένα σημείο, υποθέσεις επιστημονικής φαντασίας, δημιουργούν ωστόσο ζητήματα ηθικής τάξης, για τα οποία καλό θα ήταν να έχει ο άνθρωπος εκ των προτέρων ξεκάθαρες θέσεις, για ν’ αντιμετωπίσει σωστά τα προβλήματα που θα προκύψουν από τις πολλαπλές δυνατότητες που ανοίγονται μπροστά του από τις γρήγορες και απρόβλεπτες εξελίξεις της Γενετικής.


6. Google Baby: μια ανήκουστη φάμπρικα παραγωγής μωρών (ρεπορτάζ από το τύπο)
      Το σεξ ανάμεσα σε μια γυναίκα και έναν άνδρα δεν είναι πλέον ο μόνος τρόπος για να αποκτήσουν παιδί. Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, μια καινούργια φάμπρικα έχει στηθεί: ονομάζεται «μωρά από το ιντερνέτ» και εμπνευστής της είναι ένας ισραηλινός επιχειρηματίας, με ιστορία στην υψηλή τεχνολογία, που υπόσχεται μωρά στα άτεκνα ζευγάρια με ένα απλό κλικ στο ποντίκι του υπολογιστή. Με αυτό το ανήκουστο εμπόριο ασχολείται ένα μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ που προβλήθηκε πρόσφατα σ’ ένα φεστιβάλ κινηματογράφου για θέματα υγείας. Στην ταινία, ο «παραγωγός μωρών» παρέχει στους πελάτες του τη δυνατότητα φτηνής παρένθετης μητέρας από την Ινδία, ως μία οικονομική λύση. Οι ενδιαφερόμενοι επιλέγουν το γενετικό υλικό που προτιμούν και τα υπόλοιπα τα αναλαμβάνει ο παραγωγός. Η αγορά σπέρματος και ωαρίου γίνεται διαδικτυακά και πολλαπλά έμβρυα παράγονται και καταψύχονται σε υγρό άζωτο. Τα έμβρυα που ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις του πελάτη μεταφέρονται αεροπορικά στην Ινδία και εμφυτεύονται στις μήτρες ντόπιων παρένθετων μητέρων. Οι πελάτες εμφανίζονται εννιά μήνες αργότερα για το ετοιμοπαράδοτο μωρό τους. Επομένως, η τεχνολογία έχει αναγάγει αυτή τη τόσο σημαντική υπόθεση σε μια πράξη καθαρά εμπορική και η παγκοσμιοποίηση την κάνει οικονομικά προσιτή. Γύρω στα 25.000 ζευγάρια ετησίως αναζητούν λύση στο πρόβλημα τους ταξιδεύοντας στο εξωτερικό. Είναι ο λεγόμενος «τουρισμός γονιμοποίησης». Το Ισραήλ ηγείται σ’ αυτό το ιδιότυπο είδος τουρισμού, έχοντας τις περισσότερες κλινικές στον κόσμο. Σε αντίθεση με τη θετική εκδοχή αυτής της διαδικασίας, τη λεγόμενη «αλτρουιστική αναπλήρωση», όπου η παρένθετη μητέρα δεν αμείβεται για την προσφορά της, στην επαγγελματική αναπλήρωση υπάρχουν συγκεκριμένες ταρίφες για την εννεάμηνη «απασχόληση». Στην Ινδία, για ευνόητους λόγους, υπάρχουν πολύ φιλικά τιμολόγια, γεγονός που εκμεταλλεύτηκε δεόντως ο ισραηλινός επιχειρηματίας, προκειμένου να κάνει πιο ελκυστικό το «πακέτο προσφοράς» στη διεθνή του πελατεία.


7. Άλλοι υποθετικοί κίνδυνοι
      Με τις αλλαγές που συμβαίνουν στο χώρο των επιστημών και της τεχνολογίας, είναι πολύ πιθανόν, μέσα στις επόμενες δεκαετίες, ο τρόπος της ζωής να μετασχηματιστεί πολύ πιο θεμελιακά απ’ ότι τα προηγούμενα χίλια χρόνια. Μερικοί, μάλιστα, πιστεύουν ότι είναι πολύ πιθανόν, με τις εξελίξεις που συντελούνται στις επιστήμες της Βιολογίας και της Γενετικής, σε χρόνο λιγότερο από αυτόν που αντιστοιχεί σε μια γενιά, θ’ αλλάξει ριζικά ο τρόπος που προσδιορίζαμε τη ζωή και τη σημασία της ύπαρξης. Παγιωμένες αντιλήψεις για τη φύση και τον άνθρωπο, που διάρκεσαν πολλούς αιώνες, είτε μας αρέσει είτε όχι, θα αναθεωρηθούν κάτω από το φως των νέων δεδομένων. Για παράδειγμα, σε λίγα χρόνια οι επιστήμονες πιστεύουν ότι θα υπάρχει η δυνατότητα να γίνονται γενετικές μεταβολές στα ανθρώπινα έμβρυα μέσα στη μήτρα, έτσι ώστε να διορθώνονται τα γονίδια που ευθύνονται για θανατηφόρες ασθένειες και διαταραχές και να ενισχύονται οι ψυχικές ιδιότητες, η συμπεριφορά, η εξυπνάδα και τα ψυχικά γνωρίσματα του εμβρύου. Όταν, λοιπόν, κάτι τέτοιο θα είναι επιστημονικά εφικτό, ποιος γονιός δεν θα ήθελε να είναι στο χέρι του να σχεδιάσει μερικά από τα χαρακτηριστικά των παιδιών παρεμβαίνοντας κατά το δοκούν στην έννοια της κληρονομικότητας, έτσι όπως την ξέραμε μέχρι σήμερα. Τα παιδιά «κατά παραγγελία» θα στρώσουν το δρόμο για την ανάδυση ενός πολιτισμού της ευγονικής του 21ου αιώνα. Εκφράζονται, ακόμη, φόβοι για το γεγονός ότι, στο πολύ κοντινό μέλλον, οι γενετικές πληροφορίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από εργοδότες, ασφαλιστικές εταιρείες και κυβερνήσεις, με πρόσχημα τον καλύτερο προγραμματισμό της εκπαιδευτικής πολιτικής για παράδειγμα ή των προοπτικών απασχόλησης και άλλα πολλά, τα οποία δεν μπορούμε να τα φανταστούμε σήμερα. Ο αιώνας της βιοτεχνολογίας, επομένως, μπορεί να φέρει τόσο σημαντικές αλλαγές στην καθημερινή μας ζωή, που να επηρεάσει βαθιά την ατομική και συλλογική μας συνείδηση, το μέλλον του πολιτισμού μας και την ίδια τη βιόσφαιρα. Τα οφέλη και οι κίνδυνοι που απορρέουν από αυτό που ονομάζουμε «έσχατο τεχνολογικό σύνορο» προκαλούν θαυμασμό για τις δυνατότητες που έχει ο άνθρωπος, αλλά προκαλούν και δέος, για τις αλλαγές που μοιραία θα επέλθουν σε όλα τα επίπεδα του πολιτισμού.


8. Προτάσεις για την αξιοποίηση της κλωνοποίησης προς όφελος του ανθρώπου
      Η κλωνοποίηση είναι ένα επιστημονικό επίτευγμα που προσφέρει, όπως άλλωστε και πολλά άλλα επιστημονικά επιτεύγματα, εκπληκτικές δυνατότητες. αρκεί βέβαια να αξιοποιηθεί με πνεύμα ουμανισμού. Διατυπώνονται, κατά καιρούς, διάφοροι κανόνες, που πρέπει οπωσδήποτε να τηρηθούν ή σύμφωνα με άλλους, πρέπει να υπάρχει μια κόκκινη γραμμή, την οποία σε καμιά περίπτωση δεν θα πρέπει να υπερβεί ο άνθρωπος. Αυτοί που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τα ηθικά, κυρίως, ζητήματα που θα προκύψουν, τονίζουν με έμφαση ότι ο άνθρωπος δεν είναι μόνο γονίδια. Τα γονίδια είναι βέβαια ένα σύνολο εντολών, που ίσως στο μέλλον ο άνθρωπος θα μπορεί εύκολα ν’ αντικαταστήσει μ’ έναν αλγόριθμο, αλλά εμείς, οι άνθρωποι, είμαστε κάτι παραπάνω από ένα σύνολο εντολών ή έναν πολύπλοκο έστω αλγόριθμο που προορίζεται για έξυπνους υπολογιστές. Η ανθρώπινη φύση είναι ποικιλόμορφη και το πνεύμα αναντικατάστατο. Άρα η κόκκινη γραμμή βρίσκεται ακριβώς σ’ αυτό το σημείο: η Γενετική, όπως εξάλλου και κάθε επιστήμη, αξίζει να μελετήσει την ανθρώπινη φύση και με αυτό τον τρόπο να την κατανοήσει καλύτερα, η προσπάθεια όμως να την υπερβεί ή να παρέμβει και να την αναδημιουργήσει «διορθώνοντας», υποτίθεται, τα κακώς κείμενα της φύσης, είναι η «ύβρις» (με την αρχαιοελληνική σημασία του όρου) που δεν ξέρουμε ακόμα το τίμημά της. Το παράδειγμα, λοιπόν, της Γενετικής είναι χαρακτηριστικό και αποδεικνύει την αλήθεια της άποψης που θεωρεί ότι το περιεχόμενο των επιστημών καθώς και οι εφαρμογές τους δεν μπορεί να είναι ουδέτερες αλλά πρέπει να καθορίζονται από τις προτεραιότητες που κάθε φορά θέτει η κοινωνία και που φυσικά δεν μπορεί να είναι αντίθετες με τις βασικές αξίες που δημιούργησαν τον ανθρώπινο πολιτισμό μέχρι σήμερα.

9. Ο φόβος της προόδου: σε καμιά περίπτωση όμως οι φόβοι για μελλοντικές επιπτώσεις δεν θα πρέπει να λειτουργούν ανασταλτικά για την ανάπτυξη και εξέλιξη των επιστημών
     Ο άνθρωπος, όπως είπε ο Αριστοτέλης, «φύσει του ειδέναι ορέγεται» και γι’ αυτό ίσως δεν θα πάψει ποτέ ο ν’ αναζητά την αλήθεια για όλα τα ζητήματα με την απόκτηση νέας γνώσης. Ο Ν. Ματσανιώτης, μάλιστα (ιατρός και πρόεδρος της ακαδημίας Αθηνών), πιστεύει ως επιστήμονας ότι καμιά δύναμη δεν μπορεί να σταματήσει την έρευνα με κανόνες επιστημονικής δεοντολογίας και αργά ή γρήγορα ό,τι είναι εφικτό θα επιτευχθεί. Τα όποια νομικά, φιλοσοφικά, θρησκευτικά, ηθικά ή άλλα απαγορευτικά τείχη που ορθώνονται περιστασιακά στη βιολογική έρευνα, θα καταρρεύσουν από την προσφορά που θα έχουν οι έρευνες αυτές στη θεραπεία και αποκατάσταση ανίατων σήμερα βλαβών του ανθρώπινου οργανισμού. Τα ηθικά προβλήματα, αν πραγματικά υπάρχουν και παραμένουν ανεπίλυτα από τους δημιουργούς της προόδου, θα βρεθεί τρόπος ν’ αντιμετωπιστούν. Οι βιολόγοι και οι ιατροί δεν είναι λιγότερο ευφυείς ούτε λιγότερο ηθικοί από τους πολιτικούς ή τους φιλοσόφους. Η ποιότητα του πολιτισμού μας κρίνεται από τη δύναμή του να αφομοιώνει όχι μόνο το παρελθόν αλλά και το μέλλον. Παιδιά, λοιπόν, αυτού του πολιτισμού είναι και τα βιοϊατρικά επιτεύγματα, που μόλις αρχίζουν να ρίχνουν λίγο φως στο μέγα μυστήριο της ζωής. Τις Θερμοπύλες της ελευθερίας δεν τις υπερασπίζονται καλύτερα οι φοβικές προκαταλήψεις αλλά το ελεύθερο πνεύμα του ανθρώπου, που οπλισμένο με τις αξίες του ουμανισμού, δεν θα σταματήσει να δημιουργεί διαρκώς νέα δεδομένα. Με αυτή την έννοια και η κλωνοποίηση και το όποιο άλλο επιστημονικό επίτευγμα θα είναι μια ακόμα θετική δυνατότητα του πολιτισμού μας.

Τρίτη, 18 Ιανουαρίου 2011

ΔΟΚΙΜΙΟ ή ΑΡΘΡΟ (κείμενα για άσκηση και υποδειγματική απάντηση)

ΑΣΚΗΣΗ: δοκίμιο ή άρθρο; Να εντάξετε τα κείμενα που σας δίνονται σε μια από τις δύο κατηγορίες και να δικαιολογήσετε την επιλογή σας



1ο ΚΕΙΜΕΝΟ: Προμηθέας ή μαθητευόμενος μάγος
       Η συμβολή της τεχνολογίας υπήρξε αποφασιστική για την οργάνωση των κοινωνιών και την ανάπτυξη του πολιτισμού. Χάρη σ’ αυτήν, ο άνθρωπος μιμείται τη φύση, και στη συνέχεια την αλλάζει προς το συμφέρον του. «Τροποποιώντας» όμως τη φύση, δρομολογεί μια ολόκληρη σειρά από επιμέρους τεχνικές, που λίγο πολύ προκύπτουν αναγκαστικά η μία από την άλλη. Καλλιεργώντας τη γη και εκτρέφοντας ζώα, γίνεται ο ίδιος παραγωγός της τροφής του και δεν περιορίζεται, όπως παλιότερα, να την παραλαμβάνει έτοιμη από τη φύση. Οι δραστηριότητες όμως αυτές επιβάλλουν τη μεταφορά υλικών, και η τελευταία προϋποθέτει την ύπαρξη δρόμων και πλοίων. Οι πολλές τεχνικές δραστηριότητες συνεπάγονται κοινωνική οργάνωση, καταμερισμό της εργασίας και δημιουργία των επαγγελματικών συντεχνιών, ενώ η συσσώρευση πλούτου επιτρέπει την ανάδειξη μιας άρχουσας αριστοκρατίας.
      Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η τεχνολογία ως διαδικασία αξιοποίησης επιτευγμάτων της επιστήμης έχει πετύχει αποτελέσματα θεαματικά. Απάλλαξε τον άνθρωπο από τον εξοντωτικό, χρονοβόρο και εξευτελιστικό μόχθο, έθεσε στη διάθεσή του μηχανές και συσκευές που του απλουστεύουν τη ζωή, του εξασφάλισε τροφή, ενδυμασία και κατοικία, του επέτρεψε να επικοινωνεί σε ελάχιστο χρόνο σχεδόν με κάθε σημείο του πλανήτη, του παρέτεινε τη μέση διάρκεια ζωής, του εξασφάλισε ποικίλες μορφές ψυχαγωγίας, έδωσε ώθηση στην πνευματική δημιουργία και στη βελτίωση της εκπαίδευσης και, γενικότερα, του δημιούργησε τις προϋποθέσεις για μια ανώτερη, ποιοτικά ζωή.
      Υπάρχει όμως και η άλλη όψη του νομίσματος. Πρόκειται για τις δυσμενείς επιπτώσεις από την άναρχη ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας. Τα σύγχρονα τεχνικά μέσα επέτρεψαν στη μηχανή να υποκαταστήσει τον άνθρωπο, με αποτέλεσμα τη διόγκωση της ανεργίας. Ο πολλαπλασιασμός και η διάδοση σύγχρονων όπλων και, ιδιαίτερα, μέσων μαζικής καταστροφής αποτελούν μόνιμο εφιάλτη της ανθρωπότητας. Η συστηματική παραγωγή ολοένα και πιο εξελιγμένων επιτευγμάτων ενισχύει το πνεύμα του καταναλωτισμού και επιβαρύνει σημαντικά τις οικονομίες των κρατών, που υποχρεώνονται να τα αγοράζουν καταβάλλοντας σοβαρά ανταλλάγματα. Και, βέβαια, δεν πρέπει να υποτιμηθεί και η δυνατότητα που τα σύγχρονα τεχνικά μέσα παρέχουν στον άνθρωπο να υποβαθμίζει ή και να καταστρέφει το φυσικό περιβάλλον σε πολύ μεγαλύτερη έκταση με πολύ μεγαλύτερη άνεση και σε πολύ λιγότερο χρόνο από ό,τι άλλοτε.
      Το χειρότερο είναι ότι η επιστήμη και η τεχνολογία, αντί να υπηρετούν τον άνθρωπο και να αναπτύσσονται σύμφωνα με τους δικούς του ορθολογικούς σχεδιασμούς, έχουν κατά κάποιο τρόπο αυτονομηθεί και ακολουθούν μια δική τους, μη αναστρέψιμη πορεία.
      Στον σύγχρονο μελετητή, δημιουργείται η εντύπωση ότι ο άνθρωπος δεν είναι πια ο Προμηθέας, που με την ευρηματικότητά του δάμασε τη φύση. Είναι μάλλον ο μαθητευόμενος μάγος, που εξαπέλυσε εωσφορικές δυνάμεις, τις οποίες αδυνατεί πλέον να τιθασεύσει, έστω κι αν αυτές στρέφονται συχνά εναντίον του. [Κυριάκου Κατσιμάνη, Προβλήματα Φιλοσοφίας]


2ο ΚΕΙΜΕΝO: «ΤΟ ΤΕΙΧΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΚΟΛΙΕΣ»
     Η μετακίνηση πληθυσμών από χώρες που βρίσκονται σε ανθρωπιστική κρίση και από το φτωχό Τρίτο Κόσμο προς Δυσμάς και βορράν, θα χαρακτηρίσει τον αιώνα που διανύουμε. Και τέτοια πλανητικής κλίμακας προβλήματα δεν επιδέχονται εύκολες, προσωρινές ή μεμονωμένες λύσεις. Ωστόσο, το μεταβαλλόμενο οικονομικοπολιτικό περιβάλλον μεταβάλλει και τα συμφέροντα και τις αντιλήψεις: πολλές χώρες προορισμού δεν είναι πλούσιες, βρίσκονται σε οικονομική κρίση. Άρα δεν μπορούν πια να απασχολήσουν τους μετανάστες, δεν μπορούν να τους ενσωματώσουν, δεν μπορούν καν να τους υποδεχθούν υπό ανθρώπινες συνθήκες.
     Η επισώρευση άνεργων, άεργων, φτωχών, άγλωσσων, σε μια χώρα ήδη πληττόμενη σφοδρά από ύφεση και ανεργία, δεν μπορεί να καταλήξει σε ευτυχές ανθρωπιστικό αποτέλεσμα. Η φτώχεια δεν αθροίζεται καν, πολλαπλασιάζεται• οι δοκιμαζόμενες υποδομές λυγίζουν από το επιπλέον βάρος ενάμισι ή και πλέον εκατομμυρίου ανθρώπων.
     Για την υπεράσπιση του υπάρχοντος κοινωνικού χώρου, τελούντος ήδη σε δεινή δοκιμασία, επιβάλλεται η προστασία του: από την υπερφόρτωση, την κατάρρευση, τα ανομικά φαινόμενα, τον ρατσισμό. Η φύλαξη των συνόρων, δηλαδή της εθνικής κυριαρχίας, είναι ένας από πολλούς τρόπους• άλλοι τρόποι πρέπει να αναζητηθούν επειγόντως σε διεθνή φόρα, με πειστικά και πιεστικά επιχειρήματα προς υποκριτές εταίρους και απρόθυμους γείτονες, με ουσιαστική διεθνή βοήθεια προς τις δοκιμαζόμενες χώρες που «διώχνουν» τους ανθρώπους τους, με εξορθολογισμό της ένταξης των εντάξιμων.
     Από την άλλη, η δημοκρατική κοινωνία οφείλει να αναστοχασθεί τους όρους και τα όρια της ασφάλειας, της ρητορικής και της πρακτικής της. Η ασφάλεια δεν μπορεί να αντιδιαστέλλεται δημαγωγικά απέναντι στην ελευθερία και τις θεμελιώδεις ανθρώπινες αξίες• πρέπει να συνυπάρχουν αρμονικά και ισοβαρώς, με διαρκή μέριμνα για τη διαφύλαξη των ελευθεριών και του αυτοσεβασμού. Το τείχος δεν πρέπει να γενικευτεί σαν μέσον πολιτικής πράξης, διότι, εκτός των άλλων, κανένα τείχος δεν μπορεί να ανακόψει τις ροές της ιστορίας. Το τείχος μπορεί να αποτρέψει μερικές χιλιάδες περιπατητές στα 12,5 χιλιόμετρα του Έβρου. Τίποτε άλλο». [ΠΗΓΗ ΝΙΚΟΣ ΞΥΔΑΚΗΣ, από την ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ.]


Στοιχεία για τη σωστή απάντηση
ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ:
Το πρώτο κείμενο «Προμηθέας ή μαθητευόμενο μάγος» είναι δοκίμιο, αντίθετα το κείμενο «ΤΟ ΤΕΙΧΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΚΟΛΙΕΣ» είναι άρθρο.
Και τα δύο έχουν τίτλο αλλά το πρώτο, όπως φαίνεται από την παραπομπή είναι απόσπασμα από ευρύτερο έργο του συγγραφέα με τίτλο ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ενώ το δεύτερο δημοσιεύτηκε αυτούσιο στον ημερήσιο τύπο (ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ)
Και οι δύο συγγραφείς θίγουν θέματα γενικότερου ενδιαφέροντος και απευθύνεται στο ευρύ κοινό («Η συμβολή της τεχνολογίας στην ανάπτυξη του πολιτισμού» το 1ο και την «Παράνομη μετακίνηση πληθυσμών» το 2ο)
Το 2ο κείμενο όμως «ΤΟ ΤΕΙΧΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΚΟΛΙΕΣ» γράφτηκε με αφορμή την πρόσφατη απόφαση του Υπουργού Προστασίας για την «δημιουργία» τείχους/ φράχτη στον Έβρο, προκειμένου να εμποδίζεται η ελεύθερη διέλευση λαθρομεταναστών. Κινείται σαφώς στο χώρο της ερμηνευτική δημοσιογραφίας.
Ωστόσο και τα δύο συγκεκριμένα κείμενα, και το δοκίμιο και το άρθρο, διακρίνονται για τον πλούτο των αναφορών τους και την προσπάθεια των συγγραφέων να δώσουν την ευκαιρία στον αναγνώστη να προβληματιστεί σχετικά με το γενικότερο θέμα που αφορμή του, στη δεύτερη περίπτωση, τουλάχιστον, ήταν ένα επίκαιρο γεγονός.
Τέλος, ως προς τη γλώσσα στο δοκίμιο διακρίνουμε πιο προσωπικό και οικείο ύφος (η άλλη όψη του νομίσματος, ο άνθρωπος δεν είναι πια ο Προμηθέας, που με την ευρηματικότητά του δάμασε τη φύση), ενώ στο άρθρο είναι πιο απρόσωπο και επίσημο (η δημοκρατική κοινωνία οφείλει να αναστοχασθεί τους όρους και τα όρια της ασφάλειας, της ρητορικής και της πρακτικής της)