Σάββατο, 26 Φεβρουαρίου 2011

Κατηγορίες ερωτήσεως με στοιχεία για υποδειγματική απάντηση


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ: κατηγορίες ερωτήσεων με στοιχεία θεωρίας και οδηγίες για ολοκληρωμένες απαντήσεις – Παραδείγματα


Α. ΠΕΡΙΛΗΨΗ (ζητείται η συνοπτική και περιεκτική απόδοση σε συνεχή λόγο ενός κειμένου, που, τις περισσότερες φορές είναι άρθρο ή δοκίμιο): Να γράψετε στο τετράδιο σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (100-120 λέξεις – Μονάδες 25)


ΘΕΩΡΙΑ: ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ:
Διαβάζουμε προσεκτικά ολόκληρο το κείμενο κρατώντας σημειώσεις κατά παράγραφο (πλαγιότιτλους) ή υπογραμμίζοντας τις βασικές ιδέες και, ίσως, κάποιες σημαντικές λεπτομέρειες.
ΟΠΩΣΔΗΠΟΤΕ επισημαίνουμε το θεματικό κέντρο, που το αναζητούμε στον τίτλο, στον πρόλογο, αλλά και σ’ ολόκληρο το κείμενο.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ: η περίληψή μας πρέπει να πάρει τη μορφή μιας οργανωμένης παραγράφου:
ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ αυτής της παραγράφου θα είναι το θέμα του κειμένου: Οπότε, αρχίζουμε, είτε με αναφορά στο συγγραφέα ή στο κείμενο είτε κατευθείαν με τις ιδέες του κειμένου. Επειδή, όμως, η περίληψη εντάσσεται σε επικοινωνιακό πλαίσιο, μπορεί ν’ αρχίζει με τη φράση: «Ο συγγραφέας ή ο δημοσιογράφος ασκεί κριτική…….», «Στο άρθρο αυτό ο συγγραφέας ασχολείται με…» (= ορισμός θέματος), «Ο συγγραφέας/ αρθρογράφος του κειμένου αναφέρει/ αναφέρεται/ παρουσιάζει / προβάλλει / προβληματίζεται / τονίζει / επισημαίνει… ( και στη συνέχεια συνοπτική/περιεκτική διατύπωση του θεματικού κέντρου)
Η δεύτερη περίοδος θα αποτελεί την περιληπτική απόδοση της πρώτης ενότητας του κειμένου. Πρέπει να συνδέεται με την πρώτη περίοδο με τη χρήση μιας διαρθρωτικής λέξης ή φράσης: π.χ. Αρχικά κτλ.
Ακολουθούμε την ίδια διαδικασία για όλες τις επόμενες παραγράφους προσέχοντας ιδιαίτερα τις διαρθρωτικές λέξεις (= λέξεις που ενώνουν/ διαρθρώνουν μικρότερα ή μεγαλύτερα τμήματα του λόγου) διότι…
Ο λόγος πρέπει να είναι συνεχής και να διασφαλίζεται η αλληλουχία και η συνοχή των νοημάτων με τις κατάλληλες διαρθρωτικές λέξεις ή φράσεις. π.χ. Επίσης τονίζει…, Παράλληλα επισημαίνει…, Προσθέτει ακόμα…, Αντίθετα προβάλλει…, Επιπλέον υποστηρίζει κτλ. ΒΛΕΠΕ βιβλίο Έκφραση/ Έκθεση Β΄ Λυκείου σ. 248
Την τελευταία παράγραφο του αρχικού κειμένου τη διαμορφώνουμε σε πρόταση κατακλείδα της περίληψης, αρχίζοντας με την κατάλληλη έκφραση: π.χ. Ο συγγραφέας καταλήγοντας, συμπεραίνει (ή κάτι αντίστοιχο).


ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ (στο κείμενο του Ε.Π. Παπανούτσος «Η παιδεία το μεγάλο μας πρόβλημα», που διασκευασμένο χρησιμοποιήθηκε στις Γενικές εξετάσεις του 2004 – μπορείς να το βρεις με ΚΛΙΚ στην αντίστοιχη πλαϊνή στήλη ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ του ιστολογίου)
Το κείμενο αναφέρεται στο ρόλο του δασκάλου. Ο Ε. Παπανούτσος αρχικά παραθέτει παλαιότερη άποψη, κατά την οποία ο Δάσκαλος δεν ανανεώνεται, γιατί επαναπαύεται στη συγκριτική υπεροχή του απέναντι στα παιδιά. Κατά το συγγραφέα, αυτό δεν ισχύει σήμερα, αφού ο Δάσκαλος δεν είναι η αποκλειστική πηγή γνώσεων που ο μαθητής μπορεί να αντλήσει για οποιοδήποτε θέμα από τα σύγχρονα μέσα ενημέρωσης. Προσθέτει μάλιστα ότι το παιδί, ελεύθερο από το βάρος της αυθεντίας, εκφράζει την αμφισβήτησή του, δυσχεραίνοντας το έργο του Δασκάλου. Καταλήγοντας, ο συγγραφέας παροτρύνει το δάσκαλο να προσεγγίσει μια νεότητα απαιτητική πλέον. Η προσέγγιση εν πρέπει να είναι επιπόλαια απορριπτική. Αντίθετα, με την πειθώ και το παράδειγμα, ο Δάσκαλος, πρέπει να «κερδίσει» τον νέο.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Β1. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΔΕΑΣ ΣΕ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟ (παραδείγματα εκφώνησης): Να αναπτύξετε σε μια παράγραφο 80 έως 100 λέξεων το περιεχόμενο του παρακάτω αποσπάσματος (2006, 2009, 2010): π.χ. «οι νέοι άνθρωποι των τεχνολογικών κοινωνιών καλούνται ν’ αλλάξουν δύο ή τρία επαγγέλματα» ή Να αποδώσετε το νόημα της παρακάτω περιόδου σε μια παράγραφο 70-90 λέξεων (2008) π.χ. «Ο άνθρωπος είναι συνάνθρωπος, αλλιώτικα καταντά απάνθρωπος» (2007) ή Να σχολιάσετε την άποψη που διατυπώνει ο συγγραφέας σε 60-80 λέξεις π.χ. «Τα νέα παιδιά θεωρούν βουνό την ανάγνωση βιβλίων…» (2003) - ή Σε μια παράγραφο 70-80 λέξεων να διατυπώσετε την άποψή σας για το περιεχόμενο του πιο κάτω αποσπάσματος «απόσπασμα» (2005) - Μονάδες 10-12


ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ για την ανάπτυξη ιδέας σε παράγραφο κι ένα παράδειγμα: αν η ερώτηση ζητάει ν’ αναπτύξουμε ή να σχολιάσουμε μια φράση ή μια περίοδο σε περιορισμένο αριθμό λέξεων (συνήθως 80-100), θα πρέπει να προσέξουμε τις ακόλουθες περιπτώσεις:
1. Αν μας δώσουν φράση: αυτή θα αποτελέσει τη θεματική πρόταση και στις λεπτομέρειες ανάπτυξης θα την σχολιάσουμε δείχνοντας τη σημασία της.
2. Αν μας δώσουν μια μικρή ή μεγάλη περίοδο: πρέπει από το παράθεμα να κατανοήσουμε το θέμα που μας ζητάνε να σχολιάσουμε προσέχοντας μήπως η διατύπωση της περιόδου περικλείει και τον τρόπο με τον οποίο θα την αναπτύξουμε.
3. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ άσκησης από Γενικές εξετάσεις 2003: «Να αναπτύξετε με 80-100 λέξεις το νόημα της παρακάτω άποψης του συγγραφέα: «η ανάπτυξη, βέβαια, των ανθρώπων αντί για την ανάπτυξη των σκουπιδοπροϊόντων θα απαιτούσε μια άλλη οργάνωση της εργασίας, η οποία θα έπρεπε να παύσει να είναι αγγαρεία και να γίνει πεδίο προβολής των ικανοτήτων του ανθρώπου»
ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Μέχρι τώρα, φαίνεται, να δίνουμε μεγαλύτερη έμφαση στην παραγωγή προϊόντων –αχρήστων πολλές φορές- παρά στην ολοκληρωμένη ανάπτυξη του ανθρώπου. Αυτό εκδηλώνεται και στην εργασία, που αποβλέπει κυρίως στην αύξηση παραγωγής καταναλωτικών αγαθών, με αποτέλεσμα να τυποποιείται και να εκφυλίζεται σε αγγαρεία, καθώς ο εργαζόμενος αλλοτριώνεται. Πρέπει, επομένως, να ανανεώσουμε την εργασία. Να την μετατρέψουμε σε δημιουργική δραστηριότητα, σε πεδίο έκφρασης των κλίσεων και των ικανοτήτων του εργαζόμενου. Μια τέτοια αλλαγή θα συμβάλει στην ολόπλευρη ανάπτυξη ενός πραγματικά δημιουργικού ανθρώπου
5. Πώς σχολιάζουμε μια άποψη γράφοντας παράγραφο: αν σε μια άσκηση μας ζητούν να σχολιάσουμε την άποψη ενός συγγραφέα ή να διατυπώσουμε τη δική μας γνώμη για κάποια του θέση, μπορούμε να οργανώσουμε την παράγραφό μας ως εξής: α] Αρχικά, παρουσιάζουμε με συντομία την άποψη/ θέση του συγγραφέα και β] παρουσιάζουμε αναλυτικά τη δική μας γνώμη. Αν συμφωνούμε αρχίζουμε με τη λέξη «πράγματι», ή συνώνυμή της, που δηλώνει επιβεβαίωση. Αν διαφωνούμε, αρχίζουμε με τη λέξω «ωστόσο» ή συνώνυμή της, που δηλώνει εναντίωση.



ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Β2. ΔΟΜΗ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ–ΤΡΟΠΟΙ ΠΕΙΘΟΥΣ – ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ και ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ (συνήθως σε δύο υπό ερωτήματα- ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ εκφωνήσεων από θέματα της τελευταίας δεκαετίας): α] ΔΟΜΗ: Να αναφέρετε τους τρόπους ανάπτυξης της τελευταίας παραγράφου του κειμένου εντοπίζοντας τα σχετικά χωρία (2008, 2010) ή Να βρείτε τη δομή και τους τρόπους ανάπτυξης της 2ης παραγράφου (2004, 2010) ή Να επισημάνετε τα δομικά στοιχεία της τάδε παραγράφου (2005) β] ΠΕΙΘΩ: Ποια μέσα πειθούς χρησιμοποιεί ο συγγραφέας στην τάδε παράγραφο; Να αναφέρετε ένα παράδειγμα για κάθε περίπτωση (2006) ή Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί ως τρόπο πειθούς και την επίκληση στην αυθεντία. Να εντοπίσετε το συγκεκριμένο τρόπο πειθούς και να αιτιολογήσετε τη χρήση του (2009 και 2007) Μονάδες 4-7 γ] Ποια συλλογιστική πορεία ακολουθεί ο συγγραφέας στην τελευταία παράγραφο του κειμένου (2008) ή Ποια είναι η συλλογιστική πορεία (παραγωγική επαγωγική) του παρακάτω συλλογισμού και να τον αξιολογήσετε ως προς την αλήθεια, την εγκυρότητα και την ορθότητά του (2004) - Μονάδες 5


ΣΤΟΙΧΕΙΑ για τις απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα:
ΔΟΜΗ και ΤΡΟΠΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ: Σημειώνουμε τα μέρη από τα οποία αποτελείται η παράγραφος (ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ, λεπτομέρειες ανάπτυξης, κατακλείδα – εφόσον υπάρχει) και στη συνέχεια ονομάζουμε τον τρόπο ή τους τρόπους με τους οποίους αναπτύσσονται οι λεπτομέρειες επιλέγοντας από τα παρακάτω: με παραδείγματα, με σύγκριση αντίθεση, με αιτιολόγηση, με ορισμό, με διαίρεση, με αιτία και αποτέλεσμα, με αναλογία, με συνδυασμό μεθόδων
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΕΣ ΛΕΞΕΙΣ ή ΦΡΑΣΕΙΣ που μας βοηθούν να εντοπίσουμε σωστά τη μέθοδο ανάπτυξης μιας παραγράφου: αν μια παράγραφος αναπτύσσεται με ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ, οι λέξεις ή φράσεις που θα δείχνουν ότι ο συγγραφέας έχει ακολουθήσει αυτή τη μέθοδο είναι: λόγου χάρη, για παράδειγμα κτλ. Για τις άλλες μεθόδους περιμένουμε τις παρακάτω λέξεις:
ΜΕ ΑΙΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: οφείλεται, προκαλεί, οι αιτίες, το αποτέλεσμα
ΜΕ ΔΙΑΙΡΕΣΗ (βλέπε παράδειγμα): διακρίνουμε, διαιρούμε
ΜΕ ΣΥΓΚΡΙΣΗ – ΑΝΤΙΘΕΣΗ: παρόμοια, αντίθετα
ΜΕ ΑΝΑΛΟΓΙΑ (βλέπε παράδειγμα): όπως, σαν
ΜΕ ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΣΗ: επειδή, διότι


Παράδειγμα ανάπτυξης παραγράφου με αναλογία (ΘΕΜΑ ποιους κινδύνους κρύβει η διαφήμιση):
Όπως οι πληροφορίες είναι αναγκαίες στον άνθρωπο για να επιλέξει σωστά, να πάρει ορθές αποφάσεις και να οργανώσει τη ζωή του με τον καλύτερο γι’ αυτόν τρόπο, έτσι αναγκαία είναι και η διαφήμιση, αφού του δίνει τη δυνατότητα να γνωρίσει, να επιλέξει και να απολαύσει τα νέα προϊόντα κλπ.


ΠΡΟΣΟΧΗ: αν σε αντίστοιχη με την παραπάνω παράγραφο, μας ζητηθεί ο εντοπισμός και η αξιολόγηση συλλογιστικής πορείας, η απάντηση πρέπει να είναι: επαγωγική συλλογιστική πορεία με αναλογία (μεταφορική ή κυριολεκτική)


Παράδειγμα ανάπτυξης παραγράφου με ορισμό και διαίρεση (ΘΕΜΑ γιατί οι νέοι πρωτοστατούν σε εκδηλώσεις αμφισβήτησης):
Αμφισβήτηση είναι η άρνηση της εγκυρότητας, της αξίας που θεωρείται ότι έχει κάποιος κοινωνικός ή πολιτικός θεσμός, ιδεολογία, γνώση, πρόσωπο ή έργο. Δεν είναι όμως έκφραση διαφωνίας μόνο, αλλά και αντίθεση απέναντι στον κόσμο που μας περιβάλει. Η αντίθεση αυτή μπορεί να κλιμακώνεται από τη διαμαρτυρία ως και την απόρριψη αυτού που αμφισβητείται και τη σύγκρουση με όσους το υπερασπίζονται. Η αμφισβήτηση είναι επώδυνη και γι’ αυτόν που αμφισβητείται και γι’ αυτόν που αμφισβητεί. Γι’ αυτό στις εκδηλώσεις αμφισβήτησης πρωτοστατούν οι νέοι, που έχουν την εντιμότητα και το σθένος να εναντιωθούν και να συγκρουστούν με το κατεστημένο.


ΣΥΝΟΧΗ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ διάρθρωση – σύνδεση μεταξύ των προτάσεων ή των παραγράφων : να βρείτε τις διαρθρωτικές λέξεις ή φράσεις και να σημειώσετε τη νοηματική σχέση που εκφράζουν (βλέπε πίνακα στο σχολικό βιβλίο στη σελ.248)


ΤΡΟΠΟΙ ΠΕΙΘΟΥΣ: ποια μέσα ή τρόπους πειθούς χρησιμοποιεί ο συγγραφέας στην τάδε παράγραφο
ΣΤΟΙΧΕΙΑ για μια ολοκληρωμένη ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Αρχικά, ονομάζουμε τον τρόπο ή τους τρόπους πειθούς που έχουμε επισημάνει: Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί την ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΗ ΛΟΓΙΚΗ, την ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ, την ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΥΘΕΝΤΙΑ κλπ και στη συνέχεια αναφερόμαστε στο συγκεκριμένο μέσο με το οποίο γίνεται η επίκληση παραπέμποντας σε συγκεκριμένα σημεία του κειμένου:
α] ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΗ ΛΟΓΙΚΗ με τεκμήρια (= παραδείγματα, στατιστικά στοιχεία, επιστημονικά δεδομένα, αποτελέσματα ερευνών, γενικές αλήθειες, γεγονότα, γνωμικά, παροιμίες) ή με επιχειρήματα (= λογικές προτάσεις που τοποθετούνται κλιμακωτά για να οδηγήσουν σ’ ένα συμπέρασμα  παραγωγικοί επαγωγικοί συλλογισμοί)
β] ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ με: περιγραφή ή αφήγηση, λέξεις συγκινησιακά φορτισμένες, σχήματα λόγου, κινδυνολογία, σημεία στίξης, χιούμορ, ειρωνεία, ρητορικό ερώτημα κλπ.


3] ΕΥΡΕΣΗ και ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ ΠΟΡΕΙΑΣ παραγράφου ή κειμένου: ποια συλλογιστική πορεία ακολουθεί ο συγγραφέας
ΣΤΟΙΧΕΑ για μια ολοκληρωμένη ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Αρχικά, επισημαίνουμε και ονομάζουμε τη συλλογιστική πορεία: Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί ακολουθεί ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ή ΕΠΑΓΩΓΙΚΗ συλλογιστική πορεία κλπ και στη συνέχεια δικαιολογούμε την επιλογή μας με στοιχεία από το κείμενο ως εξής:
α] ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ: ο συγγραφέας ξεκινάει από μια γενική αλήθεια (μέσα σε παρένθεση θα την αναφέρουμε) που είναι γενικώς ή κοινά αποδεκτή (θεωρείται ότι έχει αποδειγμένη ισχύ) ή κάνει μια γενική εύλογη υπόθεση και στη συνέχεια με την παράθεση κάποιων λεπτομερειών καταλήγει σε το πιο ειδικό συμπέρασμα ή σε μια συγκεκριμένη πρόταση για το θέμα…..


ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ απάντησης από το κείμενο ΑΙΩΝΑΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ
Το κείμενο αναπτύσσεται με παραγωγική συλλογιστική πορεία, γιατί αρχίζει με μια γενική διαπίστωση για την επικράτηση της βιολογίας, στη συνέχεια αναλύει αυτή τη θέση με παραδείγματα και άλλα τεκμήρια και στο τέλος διατυπώνει (ως συμπέρασμα) έναν προβληματισμό για τις συνέπειες τις εξέλιξης (συνεπώς έχουμε μια συλλογιστική πορεία από το γενικό στο ειδικό= ΠΑΡΑΓΩΓΗ)


β] ΕΠΑΓΩΓΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ: ο συγγραφέας ξεκινάει από κάτι ειδικό και συγκεκριμένο (μέσα σε παρένθεση θα παραπέμψουμε στο κείμενο) και από τις επιμέρους περιπτώσεις καταλήγει στο γενικό συμπέρασμα (το ονομάζουμε)
ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ απάντησης από το δοκίμιο ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ή ΜΑΘΗΤΕΥΟΜΕΝΟΣ ΜΑΓΟΣ
Η συλλογιστική πορεία με την οποία αναπτύσσεται η 3η παράγραφο του κειμένου είναι επαγωγική. Ο συγγραφέας παρουσιάζει τις δυσμενείς επιπτώσεις από την άναρχη ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας. Αναφέροντας, λοιπόν, συγκεκριμένα παραδείγματα με τις μηχανές που υποκατέστησαν τον άνθρωπο, τη διάδοση των σύγχρονων όπλων που αποτελούν τον εφιάλτη της ανθρωπότητας κλπ,, καταλήγει στο γενικότερο συμπέρασμα ότι δεν πρέπει να υποτιμηθεί η δυνατότατα που έχει ο άνθρωπος μέσα για μεγαλύτερες καταστροφές σε λιγότερο χρόνο με τα ολοένα και πιο σύγχρονα. Τα στοιχεία θεωρούνται επαρκή και επομένως η γενίκευση είναι επιτρεπτή.


4] ΔΟΚΙΜΙΟ αποδεικτικό ή στοχαστικό: το κείμενο που σας δόθηκε είναι δοκίμιο. Να το επιβεβαιώσετε
ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Το κείμενο είναι δοκίμιο, γιατί ο συγγραφέας ασχολείται με το θέμα…….. που είναι γενικότερου ενδιαφέροντος. Είναι γραμμένο με εύληπτο τρόπο και επομένως ευπρόσιτο στο πλατύ κοινό στο οποίο απευθύνεται. Ή ο συγγραφέας με αυτό κάνει μια απόπειρα να προσεγγίσει ένα θέμα επιστημονικό/ κοινωνικό / πολιτικό / αισθητικής / ηθικής με γνώση και καλλιέπεια χωρίς όμως να το εξαντλεί. Είναι εμφανής η προσπάθειά του να εκφράσει τις παρατηρήσεις του / τις σκέψεις του και τα συναισθήματα του για τη ζωή / ή προσπαθεί να αναλύσει και να ερμηνεύσει ή περιπλανιέται ελεύθερα στο χώρο των ιδεών


β] Αποδεικτικό ή στοχαστικό δοκίμιο;
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗΣ (αν είναι στοχαστικό): Το κείμενο της ΔΗΜΟΥΛΑ φέρει τα κύρια χαρακτηριστικά ενός στοχαστικού δοκιμίου. Πιο συγκεκριμένα, το θέμα εξετάζεται από την προσωπική σκοπιά του συγγραφέα και με διάθεση ελεύθερης έκφρασης των απόψεων, οι ιδέες παρουσιάζονται με συνειρμικό-διαισθητικό τρόπο και είναι χαλαρά οργανωμένες, ο λόγος διακρίνεται από τη συχνή ποιητική λειτουργία της γλώσσας και χρωματίζεται με στοιχεία προσωπικού ύφους και λογοτεχνικής χροιάς. Είναι συχνή η χρήση της επίκλησης στο συναίσθημα με σχήματα λόγου και λέξεις συγκινησιακά φορτισμένες κλπ (όπου χρειάζεται με συγκεκριμένες αναφορές στο κείμενο)


ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ (αν είναι αποδεικτικό): Το κείμενο του ΠΑΠΑΝΟΥΤΣΟΥ φέρει τα κύρια χαρακτηριστικά ενός αποδεικτικού δοκιμίου. Πιο συγκεκριμένα, ο συγγραφέας ορίζει με σαφήνεια στον πρόλογο το θέμα του και προσπαθώντας να προκαλέσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη φανερώνει από την αρχή την θέση του την οποία θα προσπαθήσει ν’ αποδείξει. Στο κύριο μέρος προσκομίζει με λογική σειρά το υλικό που διαθέτει για να αποδείξει τη θέση. Η λογική οργάνωση φαίνεται στις παραγράφους του κύριου μέρους, όπου κτλ. Όπως είναι φυσικό κυριαρχεί η επίκληση στη λογική με τεκμήρια και επιχειρήματα (με συγκεκριμένες αναφορές στο κείμενο)


5] Άρθρο, δοκίμιο ή επιφυλλίδα; Με κάποιο τρόπο θα μας ζητήσουν να διαφοροποιήσουμε το δοκίμιο από το άρθρο εντοπίζοντας τα χαρακτηριστικά τους
α] ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ αν είναι άρθρο: Το κείμενο αποτελεί ΑΡΘΡΟ όπως μπορούμε να επισημάνουμε από διάφορα χαρακτηριστικά του: φέρει τίτλο και δημοσιεύτηκε στον ημερήσιο τύπο, θίγει θέμα γενικότερου ενδιαφέροντος (το υποσημειώνουμε) και απευθύνεται στο ευρύ κοινό. Γράφτηκε με αφορμή ένα επίκαιρο γεγονός (το σημειώνουμε) και από γλωσσική άποψη κυριαρχεί η αναφορική λειτουργία της γλώσσας ενώ το ύφος παραμένει παραμένει αρκετά απρόσωπο (παραδείγματα)
β] ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ διάκρισης δοκιμίου- άρθρου: Το πρώτο κείμενο «Προμηθέας ή μαθητευόμενο μάγος» είναι δοκίμιο, αντίθετα το κείμενο «ΤΟ ΤΕΙΧΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΚΟΛΙΕΣ» είναι άρθρο. Και τα δύο έχουν τίτλο αλλά το πρώτο, όπως φαίνεται από την παραπομπή είναι απόσπασμα από ευρύτερο έργο του συγγραφέα με τίτλο ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ενώ το δεύτερο δημοσιεύτηκε αυτούσιο στον ημερήσιο τύπο (ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ). Και οι δύο συγγραφείς θίγουν θέματα γενικότερου ενδιαφέροντος και απευθύνεται στο ευρύ κοινό («Η συμβολή της τεχνολογίας στην ανάπτυξη του πολιτισμού» το 1ο και την «Παράνομη μετακίνηση πληθυσμών» το 2ο) Το 2ο κείμενο όμως «ΤΟ ΤΕΙΧΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΚΟΛΙΕΣ» γράφτηκε με αφορμή την πρόσφατη απόφαση του Υπουργού Προστασίας για την «δημιουργία» τείχους/ φράχτη στον Έβρο, και κινείται σαφώς στο χώρο της ερμηνευτική δημοσιογραφίας. Ωστόσο και τα δύο συγκεκριμένα κείμενα, και το δοκίμιο και το άρθρο, διακρίνονται για τον πλούτο των αναφορών τους και την προσπάθεια των συγγραφέων να δώσουν την ευκαιρία στον αναγνώστη να προβληματιστεί σχετικά με θέματα που θίγουν. Τέλος, ως προς τη γλώσσα στο δοκίμιο διακρίνουμε πιο προσωπικό και οικείο ύφος (ο άνθρωπος δεν είναι πια ο Προμηθέας, που με την ευρηματικότητά του δάμασε τη φύση), ενώ στο άρθρο είναι πιο απρόσωπο και επίσημο (παραπομπή)


6] ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ (για επιστημονικό άρθρο ή άλλο αντίστοιχο κείμενο): να επισημάνετε τρία χαρακτηριστικά γνωρίσματα επιστημονικού λόγου (εξετάσεις 2010)
ΣΤΟΙΧΕΙΑ για την ΑΠΑΝΤΗΣΗ (επιλέγουμε από τα παρακάτω, αυτά που μπορούμε να τα εντοπίσουμε και να τα επιβεβαιώσουμε στο κείμενο): Στο κείμενο αυτό υπάρχουν τα παρακάτω χαρακτηριστικά επιστημονικού λόγου:
Προσεκτική τεκμηρίωση μιας άποψης: ο συγγραφέας προσπαθεί συστηματικά να τεκμηριώσει την κάθε άποψή του, για παράδειγμα….
Έγκυρα επιστημονικά δεδομένα: παραπέμπει σε σχετικές έρευνες π.χ. ….
Σαφήνεια και ακρίβεια στη διατύπωση: σε αρκετά σημεία του κειμένου διευκρινίζει έναν όρο ή επεξηγεί μια σκέψη π.χ. …. Χρησιμοποιεί, επίσης, πολύ προσεκτικά λέξεις με τις οποίες δηλώνει με ακρίβεια τη θέση του απέναντι στο θέμα π.χ. …..
Αυστηρή λογική οργάνωση: είναι ευδιάκριτα τα βασικά μέρη του κειμένου (πρόλογος, κύριο μέρος κλπ)
Ειδικό λεξιλόγιο/ ειδικούς όρους: παραπέμπουμε σε τυχόν επιστημονική ορολογία που έχει αξιοποιήσει ο συγγραφέας στην παρουσίαση του θέματός του


ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ: θεωρία και ασκήσεις
ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ άρθρο δημοσιευμένο στο κάτω άκρο της εφημερίδας, που έχει δοκιμιακό χαρακτήρα και αναφέρεται σε διάφορα θέματα (φιλολογικά, επιστημονικά, κοινωνικά, καλλιτεχνικά, πολιτικά)
ΚΥΡΙΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ:
α] Ο επιφυλλιδογράφος μπορεί να ξεκινήσει από ένα επίκαιρο θέμα (κοινό στοιχείο με άρθρο), π.χ. η «διαφήμιση» αλλά δεν μένει προσκολλημένος στο επίκαιρο. Προχωρεί σε παρατηρήσεις και σκέψεις διαχρονικού χαρακτήρα και γενικότερου ενδιαφέροντος (αυτό δεν το κάνει ο αρθρογράφος;).
β] Είναι «κείμενο δοκιμιακού χαρακτήρα» (άρα η επιφυλλίδα είναι πιο κοντά στο δοκίμιο απ’ ότι το άρθρο). Από την άλλη πλευρά, ωστόσο, πρέπει να τονίσουμε ότι τα όρια ανάμεσα στην επιφυλλίδα και στο άρθρο δεν είναι εντελώς ευδιάκριτα και γι’ αυτό άλλωστε, σύμφωνα με άλλα λεξικά, π.χ. στο ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ του ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗ «η επιφυλλίδα ορίζεται ως «άρθρο δημοσιευμένο στο κάτω άκρο της εφημερίδας που χωρίζεται από την υπόλοιπη ύλη με οριζόντια γραμμή».
γ] Μπορούμε επομένως να πούμε ότι η επιφυλλίδα είναι ένα είδος σύντομου άρθρου.
ΣΥΝΟΨΙΖΟΝΤΑΣ: επιφυλλίδα είναι μια ειδική ονομασία για κάποια κείμενα δοκιμιακού χαρακτήρα (συνήθως μικρά) που δημοσιεύονται σε συγκεκριμένη θέση της 1ης σελίδας των εφημερίδων, τα οποία δεν έχουν ευδιάκριτες διαφορές από ένα κοινό άρθρο ή από το δοκίμιο.


ΑΣΚΗΣΗ (η ερώτηση στις πανελλαδικές εξετάσεις θα έχει μάλλον την παρακάτω μορφή):
«Το παρακάτω κείμενο είναι επιφυλλίδα. Να αναφέρετε τα χαρακτηριστικά που το εντάσσουν σ’ αυτό το είδος»
Για την απάντηση μπορούμε κατά περίπτωση να χρησιμοποιήσουμε τα παρακάτω:
1] την πιθανή πληροφορία ότι έχει δημοσιευτεί σε εφημερίδα σε συνδυασμό με το θέμα που (… κατά κανόνα) δεν θα έχει ειδησεογραφικό χαρακτήρα
2] το θέμα, που θα το ονομάσουμε χαρακτηρίζοντας το π.χ. φιλολογικό, επιστημονικό, καλλιτεχνικό, κοινωνικό κ.τλ.
3] την πληροφορία (αν υπάρχει) για το συγγραφέα, που δεν θα είναι δημοσιογράφος αλλά ειδικός για το εν λόγω θέμα (π.χ. κριτικός, λογοτέχνης, φιλόλογος, οικονομολόγος κ.λπ.)
4] Στοιχεία από το κείμενο τα οποία να αποδεικνύουν ότι η διαπραγμάτευση του θέματος είναι τέτοια που δίνει στο κείμενο διαχρονικό χαρακτήρα (ακόμα κι αν αφορμάται από ένα επίκαιρο θέμα ή πρόβλημα)


ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Β3. ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ (παραλλαγές) α] Να γράψετε ένα συνώνυμο κι ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις: π.χ. ετερόφωτος κλπ (2009, 2010) - Μονάδες 5
β] Να βρείτε τέσσερα παραδείγματα μεταφορικής χρήσης του λόγου μέσα από το κείμενο που σας δόθηκε (2009) - Μονάδες 4
γ] Να σχηματίσετε μία πρόταση ή μια περίοδο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις π.χ.: αμφιταλαντεύεται… (2008) - Μονάδες 5
δ] Οι ακόλουθες λέξεις και φράσεις χαρακτηρίζουν ένα επίσημο ύφος λόγου. Να αποδώσετε με ύφος πιο ανεπίσημο και οικείο τις υπογραμμισμένες λέξεις: π.χ. ατόπημα,… (2007) - Μονάδες 5
ε] Από το β΄ συνθετικό των παρακάτω λέξεων να σχηματίσετε μια νέα σύνθετη λέξη: σταυροδρόμι κλπ (2008) ή Να αναλύσετε τις παρακάτω λέξεις στα συνθετικά τους και από το β΄ συνθετικό της κάθε λέξης να σχηματίσετε μια δική σας (απλή ή σύνθετη) λέξη: π.χ. παντογνώστης κλπ - Μονάδες 5




ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Β4. (παραλλαγές) α] Να αναγνωριστεί το είδος της σύνταξης (ενεργητικής ή παθητικής) στις παρακάτω προτάσεις και να μετατραπεί η καθεμιά σύνταξη στην αντίθετή της (2009) - Μονάδες 6 ή Να ξαναγράψετε τις παρακάτω περιόδους μετατρέποντας την ενεργητική σύνταξη σε παθητική (2008) – ή Να αναφέρετε πέντε παραδείγματα μεταφορικής χρήσης της γλώσσας από το κείμενο που σας δόθηκε (2006) Μονάδες 5 -6
β] Τι επιτυγχάνει ο συγγραφέας με τη χρήση ερωτήσεων στην τελευταία παράγραφο του κειμένου (2008) - Μονάδες 5 ή Να επισημάνετε
γ] Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί συχνά στο κείμενό του α΄ πληθυντικό πρόσωπο. Να δικαιολογήσετε την επιλογή του αυτή (2007) - Μονάδες 5
δ] Να επισημάνετε τρία χαρακτηριστικά γνωρίσματα επιστημονικού λόγου στο κείμενο (2010) - Μονάδες 6


Γ. ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ (παραλλαγές επικοινωνιακού πλαισίου): Να αναπτύξετε σ’ ένα άρθρο, που θα δημοσιευτεί στην εφημερίδα του δήμου σας…. (2009, 2010) ή Το προσεχές τεύχος του περιοδικού του σχολείου σας θα περιλαμβάνει αφιέρωμα με θέμα τη Δημοκρατία στη σύγχρονη εποχή να γράψετε ένα άρθρο 500 λέξεων στο οποίο…(2008) ή Ως εκπρόσωπος της μαθητικής κοινότητας αναλάβετε τη σύνταξη ενός κειμένου που θα εκφωνηθεί στην εκδήλωση… ή έχετε κληθεί ως εκπρόσωπος του σχολείου σας να απευθύνετε σύντομη ομιλία (2005, 2006) ή Είσαι διευθυντής ή διευθύντρια Λυκείου και αποφασίζεις να απευθύνεις μέσω της μαθητικής εφημερίδας έκκληση στους μαθητές να περιορίσουν το χρόνο που διαθέτουν για την παρακολούθηση τηλεοπτικών εκπομπών και να τον διαθέσουν για την ανάγνωση εξωσχολικών λογοτεχνικών βιβλίων… (2003)



ΣΗΜΕΙΩΣΗ: θα ακολουθήσουν αναρτήσεις ανακεφαλαίωσης με πληροφοριακό υλικό για όλες τις θεματικές ενότητες και κατάλληλα επεξεργασμένα υποδείγματα παραγωγής κειμένου

Παρασκευή, 25 Φεβρουαρίου 2011

ΔΗΜΟΣΚΟΠΗΣΕΙΣ: ένα υπόδειγμα για ανάπτυξη θέματος

Παραγωγή κειμένου: θετικά και αρνητικά δημοσκοπήσεων



Γ. ΘΕΜΑ: Τα τελευταία χρόνια οι δημοσκοπήσεις έχουν αναχθεί σε κύριο μέσο έκφρασης της κοινής γνώμης και σε αποφασιστικό παράγοντα δρομολόγησης των πολιτικών εξελίξεων. Ποια οφέλη πιστεύετε ότι μπορούν να προκύψουν από τη χρήση τους και ποιοι περιορισμοί/ κίνδυνοι υπάρχουν, κατά τη γνώμη σας, (500-600 λέξεις) (40 ΜΟΝΑΔΕΣ)


1. Εισαγωγική ενότητα: διαπιστώσεις περί του φαινομένου και σημασία
      Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε ότι σε καθημερινή σχεδόν βάση βλέπουμε στα ηλεκτρονικά μέσα ή διαβάζουμε στην έντυπη δημοσιογραφία δημοσκοπήσεις επί παντός του επιστητού. Από τη διερεύνηση των διαθέσεων του κοινού απέναντι στα πολιτικά κόμματα και στα πολιτικά πρόσωπα μέχρι τη σφυγμομέτρηση των προτιμήσεων του για τα τρέχοντα ζητήματα οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής. Έτσι, για παράδειγμα, πληροφορούμαστε για το ποσοστό των πολιτών που είναι αντίθετο στη θέσπιση της κάρτας του πολίτη ή για το ποσοστό αυτών που πιστεύουν ότι τα μέτρα λιτότητας στην οικονομία δεν θα αποδώσουν καρπούς. Τα παραδείγματα είναι πολλά και φανερώνουν τη μεγάλη σημασία που αποδίδουν σ’ αυτό το εργαλείο οι πολιτικοί ,τα Μέσα μαζικής ενημέρωσης και, παρ’ όλες τις επιφυλάξεις τους, και οι ίδιοι οι πολίτες.


2. ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ: βασικές ιδέες ανάπτυξης του θέματος (το έωλο περί πολιτικοποίησης και συμμετοχής επιχείρημα. Είναι, τελικά, παράδειγμα δημοκρατίας οι δημοσκοπήσεις;)
     Αρχικά, πρέπει να πούμε, ότι αυτή η σχεδόν καθημερινή προβολή πολλών και διαφορετικών δημοσκοπήσεων, δημιουργεί μια αίσθηση ενημέρωσης για τρέχοντα ζητήματα ίσως και τη ψευδαίσθηση της συμμετοχής στο πολιτικό γίγνεσθαι. Πράγματι, τα στοιχεία των δημοσκοπήσεων, επειδή σχετίζονται συνήθως με θέματα της τρέχουσας επικαιρότητας, προσφέρουν επιπλέον υλικό για την ενημέρωση του κοινού. Αν μάλιστα λάβουμε υπόψη μας ότι οι έρευνες αυτές γίνονται με επιστημονικές μεθόδους και αξιοποιούνται για την επεξεργασία των δεδομένων τους η στατιστική και άλλες συγγενείς επιστήμες, καταλαβαίνουμε ότι με αυτές έχουμε πολλά και ενδιαφέροντα τεκμήρια για μια αντικειμενική βάση στην ενημέρωση. Η άλλη πλευρά όμως του νομίσματος είναι ότι οι περισσότερες από αυτές τις έρευνες, γίνονται κατά παραγγελία κέντρων εξουσίας και με αυτή την έννοια είναι κατευθυνόμενη και η επιλογή των θεμάτων αλλά και ο σχεδιασμός των ερωτηματολογίων, έτσι ώστε να εκμαιεύονται απαντήσεις που εξυπηρετούν προειλημμένες αποφάσεις. Είναι αυτονόητο, λοιπόν, ότι σ’ αυτές τις περιπτώσεις, οι δημοσκοπήσεις όχι μόνο δεν προσφέρουν ενημέρωση, αλλά γίνονται ένα αποτελεσματικό όπλο χειραγώγησης της κοινής γνώμης.
     Βέβαια, με τη διεξαγωγή των δημοσκοπήσεων ή με τις άλλες μορφές ηλεκτρονικής διαβούλευσης, μπορεί σε κάποιο βαθμό να εξασφαλίζεται η συμμετοχή του κοινού στη διαδικασία με την οποία παίρνονται οι αποφάσεις για σημαντικά ζητήματα. Με αυτή την έννοια, το συγκεκριμένο εργαλείο αποτελεί ένα ισχυρό δημοκρατικό μέσο που δίνει νέες διευρυμένες διαστάσεις στη συμμετοχή των πολιτών. Είναι γεγονός ότι, όλο και περισσότερο τον τελευταίο καιρό, βλέπουν το φως της δημοσιότητας και γίνονται αντικείμενο ευρύτερου πολιτικού σχολιασμού, δημοσκοπήσεις για θέματα στα οποία αναμένονται αποφάσεις για σημαντικές αλλαγές. Ένα τέτοιο θέμα, για παράδειγμα, είναι το πανεπιστημιακό άσυλο και το πολιτικό άσυλο σε λαθρομετανάστες. Μερικές φορές, μάλιστα, προηγείται των σημαντικών αποφάσεων μια μορφή ηλεκτρονικής δημόσιας διαβούλευσης. Οι αλλαγές στην παιδεία και οι προτάσεις για τη μορφή που θα πάρει το νέο λύκειο είναι αντικείμενο μιας τέτοιας ηλεκτρονικής συζήτησης στο διαδίκτυο.


3. ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ: απαραίτητες προϋποθέσεις για τη δημοκρατική αξιοποίηση των δυνατοτήτων που έχει αυτό το μέσο.
      Απαραίτητη προϋπόθεση, όμως, για να είναι οι δημοσκοπήσεις, στην πράξη και όχι στη θεωρία, ένα επιπλέον δημοκρατικό μέσο, είναι η ωριμότητα της εξουσίας και η ειλικρινής προς τούτο πολιτική της βούληση. Οι πολιτικοί πρέπει να διαπνέονται από γνήσια δημοκρατικά αισθήματα και να διακατέχονται από ειλικρινή διάθεση να υπηρετήσουν με τις αποφάσεις τους το γενικό κοινωνικό καλό και όχι τα πανίσχυρα και οργανωμένα συμφέροντα των λίγων. Γιατί, δυστυχώς, αν συμβαίνει το δεύτερο, δικαιώνεται μια κάποια δυσπιστία των πολιτών απέναντί τους. Δεν είναι, δηλαδή, λίγοι αυτοί που πιστεύουν ότι οι δημοσκοπήσεις είναι προσχηματικές, γίνονται για επικοινωνιακούς και μόνο λόγους εντυπώσεων, για να προσφέρουν δημοκρατική κάλυψη σε προειλημμένες αποφάσεις από κέντρα που είναι έξω από τα θεσμικά όργανα. Η κατάχρησή τους μάλιστα έχει φτάσει σ’ ένα τέτοιο οριακό σημείο, που τείνουν ν’ αντικαταστήσουν, υποβαθμίζοντάς τα, άλλα παραδοσιακά μέσα που από τη φύση τους παρέχουν μεγαλύτερη και πιο ουσιαστική δημοκρατική κάλυψη. Για παράδειγμα, στα θέματα της παιδείας δεν λαμβάνονται σχεδόν καθόλου υπόψη οι προτάσεις των εκλεγμένων οργάνων των συνδικαλιστικών φορέων ή οι απόψεις των ίδιων των φοιτητών ή μαθητών ακόμα και στην περίπτωση που διεξάγονται για τα μάτια του κόσμου μακροχρόνιοι αλλά αναποτελεσματικοί διάλογοι.


4. ΕΠΙΛΟΓΟΣ/ συμπεράσματα:
Επομένως και για τις δημοσκοπήσεις, όπως και για άλλα θέματα που άπτονται της πολιτικής πραγματικότητας, δεν είναι εύκολη η διατύπωση θέσης. Οι εξελίξεις στην τεχνολογία και τα άλλα μέσα επικοινωνίας αυξάνουν τις δυνατότητες ενημέρωσης, παρέμβασης και συμμετοχής αλλά παράλληλα δημιουργούν και νέους κινδύνους που πηγάζουν από τον τρόπο αξιοποίησης και, κυρίως, από το ποιος και για ποιο σκοπό θα ελέγχει τις τεράστιες αυτές νέες δυνατότητες. Ειδικά για τις δημοσκοπήσεις, κρίνεται απαραίτητη η θέσπιση συγκεκριμένου νομικού πλαισίου που θα ελέγχει την αξιοπιστία των ερευνών και θα επιβάλει την τήρηση κώδικα δεοντολογίας, για την αποφυγή των υπερβολών που συντελούν στη χειραγώγηση της κοινής γνώμης.

Δευτέρα, 21 Φεβρουαρίου 2011

Ο μαγικός καθρέφτης του Facebook


FACEBOOK: Ένα ακόρεστο δίκτυο: Μονίμως εποπτευόμενη από αλγόριθμους, σύμφωνα με όρους χρήσης που κανείς δεν διαβάζει, η γαλάζια σελίδα του Facebook προσφέρει στα μέλη του ένα βολικό κουκούλι για να συζητούν χωρίς να βομβαρδίζονται από ανεπιθύμητα μηνύματα


     Πριν από μερικές ημέρες, το Facebook μού ζήτησε να αλλάξω όνομα. Όχι επειδή το ψευδώνυμό μου ήταν χυδαίο, ενθάρρυνε το φυλετικό μίσος, σφετεριζόταν το όνομα του πανίσχυρου Μαρκ Ζούκερμπεργκ (αφεντικό, ιδρυτής και βασικός μέτοχος του ιστότοπου) ή ήταν παρεμφερές με κάποιο εμπορικό σήμα. Αλλά διότι είχα επινοήσει ένα επώνυμο που αποτελούνταν από χαρακτήρες Μπράιγ. Οι τεχνικοί του καλιφορνέζικου ιστότοπου ξαφνικά αποφάσισαν ότι κάτι τέτοιο δεν ήταν πλέον ορθό τυπογραφικώς.

ΛΕΖΑΝΤΑ: Επιτρέποντας στον καθένα να αναδεικνύει τον εαυτό του ως «προσωπική μάρκα», το Facebook είναι ο μαγικός καθρέφτης της εγωπαθούς και διαφημιστικής εποχής μας



      Κατά την εγγραφή, το Facebook είχε επιβεβαιώσει την ύπαρξή μου μετά την επικύρωση ενός μυστικού κωδικού που εστάλη στο τηλέφωνό μου. Επίσης, είχε επιμείνει να του δώσω το συνθηματικό του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου μου, προκειμένου να ανακτήσει την ατζέντα των διευθύνσεών μου και έτσι να διευκολυνθεί στον εντοπισμό των επαφών μου -των «φίλων» μου, σύμφωνα με τη σχετική ορολογία.
     Μονίμως εποπτευόμενη από αλγόριθμους, σύμφωνα με όρους χρήσης που κανείς δεν διαβάζει, η γαλάζια σελίδα του Facebook προσφέρει στα μέλη του ένα βολικό κουκούλι για να συζητούν χωρίς να βομβαρδίζονται από ανεπιθύμητα μηνύματα. Οι διαφημίσεις είναι σχετικά διακριτικές και έτσι μπορούμε άνετα να βλέπουμε τις φωτογραφίες των φίλων μας, να διασκεδάζουμε ή να αγανακτούμε με τις ίδιες ειδήσεις, να παίζουμε τα ίδια παιχνίδια, να παρακολουθούμε τα πιο ασήμαντα ή τα πιο χαρούμενα γεγονότα της ζωής τους. Τα μηνύματα που ανταλλάσσονται καλύπτουν όλο το φάσμα της ανθρώπινης σκέψης, από το στοιχειώδες «κάνω μπάνιο» έως τις αιχμηρές παρατηρήσεις πάνω στη σύγχρονη τέχνη και τις αναγγελίες γεννήσεων.
       Στο Facebook οι αλληλεπιδράσεις είναι πάντοτε θετικές: μπορείς, κάνοντας κλικ στο κατάλληλο πλήκτρο, να δηλώσεις ότι «σου αρέσει» κάτι, αλλά όχι ότι το απεχθάνεσαι• όταν κερδίζεις έναν καινούριο φίλο ειδοποιείσαι -όχι όταν κάποιος σε εγκαταλείπει. Διάφοροι έλεγχοι προστατεύουν τον χρήστη: ένας ταξιδιώτης που συνδέεται από ένα ασυνήθιστο μέρος υποβάλλεται σε ένα (παιχνιδιάρικο) ερωτηματολόγιο, βασισμένο σε φωτογραφίες, προκειμένου να αποδείξει την ταυτότητά του. Ευαίσθητες σελίδες -όπως εκείνη του γκρουπ υποστήριξης στον στρατιώτη Μπράντλεϊ Μάνινγκ, ο οποίος κατηγορείται ότι διοχέτευσε απόρρητες πληροφορίες για τον πόλεμο του Ιράκ στον ιστότοπο του WikiLeaks- ενίοτε καταργούνται χωρίς εξηγήσεις, για να αποκατασταθούν μερικές ημέρες αργότερα... Για να περιορίσουν ορισμένες καταχρήσεις της υπηρεσίας, τα μέλη καλούνται να καταγγείλουν με ένα κλικ τα ενοχλητικά μηνύματα και κατόπιν ο ιστότοπος καταργεί τον λογαριασμό των ενόχων: ένα «παράθυρο» το οποίο εκμεταλλεύονται πάσης φύσεως ακτιβιστές, οργανώνοντας με αυτή τη μέθοδο την αποσύνδεση των πολιτικών αντιπάλων τους. Το Facebook μερικές φορές ενδίδει επίσης στον πειρασμό της λογοκρισίας και παρεμποδίζει τους συνδέσμους προς ιστότοπους ανταλλαγής αρχείων ή προς καλλιτεχνικές και πολιτικές εκφράσεις -όπως το Seppukoo.com, που επιτρέπει στους χρήστες του Διαδικτύου... να σβήσουν τα δεδομένα τους από το Facebook.
      Αυτό το σοφό μείγμα ιδιωτικής ζωής και ηδονοβλεψίας, αυτό το μειλίχιο καθεστώς μετριοπαθούς παραβίασης και επιτηρούμενης ελευθερίας συνιστά την κερδοφόρο συνταγή του κ. Ζούκερμπεργκ. Χάρη σε αυτήν έκανε μια πρωτοφανή επίδειξη δύναμης, συγκεντρώνοντας πεντακόσια εκατομμύρια εγγεγραμμένους χρήστες, εκ των οποίων το 50% συνδέεται κάθε μέρα, για συνολικά επτακόσια δισεκατομμύρια λεπτά τον μήνα -ενώ διακόσια εκατομμύρια άτομα συμβουλεύονται το «κοινωνικό δίκτυο» μέσω κινητού τηλεφώνου. Έχοντας ξεκινήσει από το τίποτα -ή σχεδόν τίποτα, αφού το κύρος του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ δεν έπαιξε αμελητέο ρόλο στην εκρηκτική εκκίνησή του, τον Φεβρουάριο του 2004- το Facebook είναι πλέον, με μόλις χίλιους επτακόσιους υπαλλήλους, ο πιο σημαντικός ιντερνετικός τόπος του πλανήτη.
        Αυτοβούλως παρεχόμενα από τους χρήστες του Διαδικτύου, τα προσωπικά δεδομένα εξάπτουν την απληστία. Δίνουν την ευκαιρία στους ειδικούς του μάρκετινγκ να έχουν στα χέρια τους ένα στοχευμένο κοινό -κατά φύλο, ηλικία, ημερομηνία γέννησης, γλώσσα, χώρα, πόλη, εκπαίδευση, περιοχές ενδιαφέροντος κ.λπ.- προσδιορισμένο πολύ ακριβέστερα απ' ό,τι στις παραδοσιακές σφυγμομετρήσεις των ΜΜΕ. Και με ένα ακροατήριο που προσεγγίζει εκείνο της τηλεόρασης. Στις 22 του περασμένου Νοεμβρίου, η φίρμα πολυτελείας Louis Vuitton απευθύνθηκε με αυτόν τον τρόπο, χωρίς ενδιάμεσο, σε 1.664.789 χρήστες του Διαδικτύου. Τόσα ήταν τα άτομα που, κάνοντας κλικ σε ένα πλήκτρο «μου αρέσει», παρότρυναν τους φίλους τους να κάνουν το ίδιο. Το περιεχόμενο που προτείνει η σελίδα αυτού του κατασκευαστή δερμάτινων ειδών κυμαίνεται από επιδείξεις μόδας έως το ημερολόγιο ταξιδιού του τραγουδιστή Μπόνο «στην καρδιά της Αφρικής».


ΙΣΤΟΤΟΠΟΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ
Ανάμεσα στις δημοφιλείς σελίδες, εκείνες εταιρειών όπως των Starbucks, της Coca-Cola ή των μπισκότων Oreo προσελκύουν ένα κοινό από δέκα έως είκοσι πέντε εκατομμύρια άτομα. Ομως οι μεγάλες μάρκες δεν είναι οι μόνες που εκμεταλλεύονται αυτή τη φλέβα χρυσού. Στη δική τους κλίμακα, ο τοπικός τεχνίτης, ο ταπεινός συγγραφέας και η μικρή επιχείρηση επωφελούνται από το ίδιο σύστημα προκειμένου να αναδειχθούν. Η «Monde Diplomatique» δεν ξεφεύγει από αυτό: η σελίδα της στο Facebook, που άνοιξε στα τέλη του 2009 με πρωτοβουλία μιας αναγνώστριας, ήδη συγκεντρώνει 45.861 μέλη.
       Επιτρέποντας στον καθένα να αναδεικνύει τον εαυτό του ως «προσωπική μάρκα», το Facebook είναι ο μαγικός καθρέφτης της εγωπαθούς και διαφημιστικής εποχής μας. Η εμπειρία του Facebook προσφέρει στον χρήστη την αίσθηση μιας διαρκούς παράστασης μπροστά σε ένα κοινό εκατόν τριάντα ανθρώπων (ο μέσος αριθμός φίλων), που χειροκροτούν κάθε χειρονομία και κάθε ευφυολόγημα. Όσο περισσότερο η ψηφιακή προβολή της ύπαρξής μας αποκαλύπτει την πραγματικότητα της προσωπικότητάς μας -ή των πόθων μας- τόσο πιο πολύ αφηνόμαστε να μεθάμε από την αντανάκλασή της. Αυτό το συναίσθημα οδηγεί τον καθένα να τροφοδοτεί διαρκώς τη σελίδα του, μερικές φορές με τρόπο ψυχαναγκαστικό, δημοσιοποιώντας τις προτιμήσεις του, τη διεύθυνσή του, τη θέση του σε πραγματικό χρόνο, χάρη σε ποικίλες τεχνικές γεωεντοπισμού, ή το χρονικό των ερωτικών του μικροκαβγάδων.
      Το Facebook όμως δεν λογαριάζει να σταματήσει εκεί: από κλειστός ιστότοπος, εφεξής επιθυμεί να εξαπλωθεί στο σύνολο του παγκόσμιου ιστού. Εισηγμένο τον Απρίλιο του 2010, το πλήκτρο «μου αρέσει» είναι μια χρήσιμη λειτουργία, φαινομενικά ανώδυνη, που κάθε διαχειριστής δικτύου μπορεί να ενσωματώσει στις ιστοσελίδες του για να διευκολύνει τον «ντόρο» γύρω από αυτές• χάρη σε αυτό το δαιμόνιο σύστημα, ήδη εγκατεστημένο σε ένα εκατομμύριο ιστότοπους, η εταιρεία καυχιέται ότι μπορεί να ιχνηλατήσει ονομαστικά τις επισκέψεις στον ιστό εκατόν πενήντα εκατομμυρίων ατόμων κάθε μήνα, εμβαθύνοντας ακόμη περισσότερο στη σκιαγράφηση του προφίλ τους. Εξάλλου, προκειμένου να εξυπηρετήσει (και να προσδιορίσει) ακόμη καλύτερα τον χρήστη του Διαδικτύου, το Facebook μόλις παρουσίασε ένα σύστημα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου που συγχωνεύει ηλεκτρονικά μηνύματα, SMS και υπηρεσίες άμεσων μηνυμάτων -σε μετωπικό ανταγωνισμό με το Google, την άλλη γιγαντιαία πύλη ελέγχου του δικτύου.
      Το Facebook διαβεβαιώνει ότι μόνο οι φίλοι μας έχουν πρόσβαση σε αυτόν τον όγκο κειμένων και φωτογραφιών που ξεχύνεται διαρκώς προς τις βάσεις δεδομένων του. Έπειτα από έρευνα της «Wall Street Journal», που αποκάλυψε πως μερικοί από τους μεγαλύτερους διαχειριστές παιχνιδιών στο Facebook παρακρατούσαν τα προσωπικά στοιχεία αναγνώρισης των παικτών και των φίλων τους, η εταιρεία διακήρυξε, τον Νοέμβριο του 2010, τη «μηδενική ανοχή» της απέναντι στους εμπόρους δεδομένων και διαβεβαίωσε πως «ποτέ δεν πούλησε ούτε και πρόκειται ποτέ να πουλήσει πληροφορίες για τους χρήστες».


ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΑ ΙΧΝΗ
Το 1993, ένα σκίτσο που δημοσιεύθηκε στους «Times» της Νέας Υόρκης εξηγούσε πως «στο Ιντερνετ, κανείς δεν ξέρει αν είσαι σκύλος». Το 2010, η ανωνυμία βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάργησης. «Με δεκατέσσερις φωτογραφίες σας, έχουμε τη δυνατότητα να προσδιορίσουμε την ταυτότητά σας», υπενθύμιζε ο πρόεδρος και γενικός διευθυντής του Google, Ερίκ Σμιθ, στο συνέδριο Techotomy, στις 14 Αυγούστου 2010. «Νομίζετε πως δεν υπάρχουν δεκατέσσερις φωτογραφίες σας στον ιστό; Υπάρχουν οι φωτογραφίες του Facebook». Μια κατάσταση, στην πραγματικότητα όχι μόνο αμετάκλητη, αλλά και απαραίτητη στα μάτια του: «Σε έναν κόσμο γεμάτο ασύμμετρες απειλές, η πραγματική ανωνυμία είναι πολύ επικίνδυνη. (...) Χρειαζόμαστε ένα αξιόπιστο σύστημα εξακρίβωσης της ταυτότητας -και το καλύτερο παράδειγμα μιας τέτοιας υπηρεσίας σήμερα είναι το Facebook. (...) Οι κυβερνήσεις στο τέλος θα φτάσουν να το απαιτούν από τους ανθρώπους». Αν ακόμη παραμένει υπαρκτή η δυνατότητα να ξεγελάσεις το σύστημα, στο μέλλον κάτι τέτοιο θα είναι όλο και πιο δύσκολο. Οι αρχιτέκτονες του δικτυακού κόσμου και οι πολιτικοί ηγέτες έχουν την πρόθεση να «εκπολιτίσουν» ένα ελεύθερο Διαδίκτυο, το οποίο αντιλαμβάνονται ως ζώνη μη-δικαιωμάτων. Αν καταφέρουν να το καθυποτάξουν, η παραχώρηση των πραγματικών μας στοιχείων θα είναι το τίμημα που θα πληρώνουμε για να συμμετάσχουμε με πλήρη δικαιώματα. Ο παγκόσμιος ιστός μέχρι στιγμής χρησίμευε ως εικόνα που συμβόλιζε ένα αποκεντρωμένο σύστημα διασυνδεδεμένων μεταξύ τους υπολογιστικών δικτύων. Κανείς δεν φανταζόταν πως στο κέντρο του θα ερχόταν να εγκατασταθεί μια ακούραστη αράχνη με σκοπό να κατασκοπεύει όλους τους χρήστες.

[ΠΗΓΗ: PHILIPPE RIVIERE, Κυριακάτικη ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 20-02-2011]

Κυριακή, 20 Φεβρουαρίου 2011

ΚΕΙΜΕΝΑ σχετικά με την ΠΑΡΑΔΟΣΗ με ασκήσεις αντίστοιχες των κριτηρίων αξιολόγησης στις πανελλαδικές εξετάσεις

ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ και το ΠΑΡΟΝ: η σχέση μας με την ΠΑΡΑΔΟΣΗ κριτήριο στη ΓΛΩΣΣΑ (Έκφραση- Έκθεση) της Γ΄ Λυκείου



α. ΚΕΙΜΕΝΟ: «Το παρελθόν και το παρόν» (με ποιον τρόπο και κάτω από ποιες προϋποθέσεις επιτυγχάνεται η υγιής στάση απέναντι στο παρόν και παρελθόν;)


[.…..] Ο αρχαίος Αριστοτέλης μας έμαθε ότι σε κάθε περίπτωση σκόπιμης συμπεριφοράς υπάρχουν δύο φάσεις: η υγιής και ην νοσηρά. Η υγιής είναι ορθή, αφού δικαιώνεται από τα πράγματα, η νοσηρά, εσφαλμένη, γιατί πραγματικά η ίδια αναιρεί τον εαυτό της. Η διάκρισή του γίνεται κυρίως στα πολιτεύματα, όπου δυσκολεύεται κανείς να διαλέξει μεταξύ μοναρχίας, ολιγαρχίας και δημοκρατίας και τελικά είναι υποχρεωμένος να θέσει το ερώτημα: ποιο από τα τρία πολιτεύματα επιδιώκει όχι το «ίδιον» συμφέρον των διοικούντων, αλλά το «κοινόν» συμφέρον αρχόντων και αρχομένων; Οπότε καταλήγει στο συμπέρασμα ότι μόνο τα πολιτεύματα του δευτέρου τύπου, τα υγιή, είναι προτιμότερα, ανεξάρτητα από τον τύπο τους, ποτέ τα πρώτα, τα νοσηρά. Η σκέψη του μεγάλου κλασικού, όσο ξέρω, έχει ανέκαθεν ασκήσει βαθιάν επίδραση σε όλους τους στοχαστικούς ανθρώπους και μπορεί να μας βοηθήσει και στην προκειμένη περίπτωση ως μέτρο επιλογής. Υπάρχει άραγε από το ένα μέρος μια υγιής παρελθοντολογία είτε παροντοκρατία, και από το άλλο μέρος μια νοσηρά;
     Η πείρα μας απαντά στο ερώτημα καταφατικά. Υπάρχει. Και η πρώτη, η νοσηρή λατρεία του παρελθόντος, παρατηρείται συχνότερα σε λαούς, σαν το δικό μας που έχει μακράν ιστορία πίσω του, ιστορία τριών χιλιάδων χρόνων, και κολακεύεται να πιστεύει ότι οι λογάδες του Έθνους (όπως και τα ανώνυμα, τα λαϊκά πνευματικά προϊόντα του) είναι αυτού του δοξασμένου παρελθόντος οι θεματοφύλακες. Πολύ περισσότερο παλιότερα, αλλά ως σήμερα ακόμη, δεν θεωρείται επιστημονικά τεκμηριωμένη η διατριβή, η αφιερωμένη σε φιλοσοφικά κυρίως θέματα, που δεν αρχίζει την έρευνά της όχι μόνο από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, αλλά από αρχαιότερους ακόμη σοφούς, από τους Προσωκρατικούς και τους Ομηρικούς χρόνους. «Αυτό είπε» ο Ησίοδος, «ως εξής αποφάνθηκε ο Ηρόδοτος ή ο Δημόκριτος» κ.ο.κ. και όλοι στέκονται με σεβασμό μπροστά στο σοφό λόγο τους έτοιμοι να τον εφαρμόσουν στη ζωή τους. Την ίδια εντύπωση συναντά κανείς και στους απλοϊκούς ανθρώπους που έχουν στα σχολικά τους χρόνια ακούσει τα μεγάλα ονόματα των Αρχαίων και χωρίς καλά-καλά να μπορούν να προσδιορίσουν τις χρονικές αποστάσεις, καθηλώνονται από το θαυμασμό τους: «κάτι ξέρουν αυτοί και πρέπει να τους ακούσουμε. Οι τωρινοί δεν μπορούν να παραβγούν μαζί τους»….
     Αυτή είναι η νοσηρή παρελθοντολογία, που με τις υπερβολές της δικαιολογημένα προκαλεί δυσφορία, για να μην ειπώ την οργή, των φρονίμων ανθρώπων. Εξίσου άξια αποδοκιμασίας είναι και η αντίστροφη ροπή, η παροντοκρατία, στη νοσηρότητά της. Αυτή στους ιστορικούς ιδίως λαούς σαν το δικό μας, εξοργίζεται με τη διαρκή αναφορά στα αρχαία κλέη, την αποκαλεί πατριδολατρία, μεγαλαυχία επιγόνων, και προτρέπει επικουρία να ζητούμε κυρίως στους νεώτερους, στους σύγχρονους σοφούς. Σ’ αυτούς που, επειδή ζουν σε κοινωνικές και πνευματικές συνθήκες όμοιες ή περίπου όμοιες με τις δικές μας, μπορούν να μας χειραγωγήσουν. Έτσι, και στις επιστημονικές διατριβές και στα λαϊκά στόματα κυριαρχούν και αποκλειστικά αναφέρονται νέα ονόματα, οι συγγραφείς της τελευταίας ώρας:
-Τι μας ωφελεί η γνώμη του Ησιόδου, αφού δεν υπάρχει πια στα χωράφια μας το άροτρό του; Λαμπρή είναι η ιστορία του Θουκυδίδη, αλλά σήμερα και τα οικονομικά και τα οικονομικά προβλήματά μας είναι διαφορετικά. Εκείνοι που μας εκφράζουν τα δίσεκτα χρόνια που ζούμε δεν είναι ούτε ο Πλούταρχος ούτε ο Φιλόπονος ο Βυζαντινός, αλλά ο Kaffka και ο Camus…
     Ενώ οι νοσηρές φάσεις αυτής της συμπεριφοράς δεν συμβιβάζονται, οι υγιείς είναι πολύ διαλλακτικές και μπορούν με κάποιο τρόπο να συνυπάρξουν. Προϋποθέτουν όμως πείρα και ωριμότητα, περίσκεψη, προσόν αρκετά σπάνιο στις βιαστικές κοινωνίες μας. Αξιοσημείωτο μάλιστα είναι ότι σ’ αυτές τις μεικτές λύσεις προσανατολίζονται με τον καιρό πιο πολύ οι πιστοί των νέων ρευμάτων παρά οι αρχαιολάτρες. Αυτοί είναι που κάποτε της σκέψης και της ζωής ο πόνος τους οδηγεί στην ανακάλυψη ότι, παρά τις σημαντικές διαφορές που χωρίζουν τις σημερινές κοινωνίες από τις παλαιές, τα προβλήματα του ανθρώπου, τα οντολογικά και τα μεταφυσικά, είναι στην κορυφαία μορφή τους ίδια. Επομένως ό,τι στοχάστηκαν και ό,τι είπαν οι παλαιοί, ισχύει (τηρουμένων των αναλογιών) και σήμερα. Επομένως φρόνιμα θα κάνουμε ν’ ακούσουμε το λόγο τους, αφού φυσικά τον υποβάλλουμε στον έλεγχο των σύγχρονων σοφών που γνωρίζουν και ανατέμνουν την ψυχή και την εποχή μας. Τα περιώνυμα Κερκυραϊκά του Θουκυδίδη, όταν τα περάσει κανείς από τη φλόγα της Γαλλικής και έπειτα της Ρωσικής Επανάστασης, έχουν θαυμαστήν επικαιρότητα. λάμπουν από σύγχρονο πνεύμα. Το ίδιο και τα «Πολιτικά» του Αριστοτέλη σε συνδυασμό με τις κοινωνικοπολιτικές ζυμώσεις της Νότιας Αμερικής σήμερα. Ο άνθρωπος έμεινε «άνθρωπος», και σαν τέτοιος έχει να μας δώσει τις υποθήκες του, αν όχι πώς να εξωραΐσουμε, τουλάχιστο πώς να κατανοήσουμε τη ζωή μας. Οι αλήθειες (ευτυχώς) δεν γερνούν όσο γρήγορα νομίζουμε. Μπορούμε να τις προφτάσουμε…
     Μαντεύω μιαν αντίρρηση: μήπως με αυτή τη συνδιαλλαγή κηρύττουμε τον εκλεκτισμό, που και στην αφηρημένη σκέψη όπως και στην καθημερινή πράξη είναι στείρος;
    Η απάντησή μου: Νομίζω όχι. Εκείνο που μας πάει μπροστά είναι όχι τόσο οι διακρίσεις και οι αντιθέσεις, όσο ο διάλογος και η συνέχεια των εποχών. [Ε.Π. Παπανούτσος «Τα μέτρα της εποχής μας» - ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 442]


Β. ΚΕΙΜΕΝΟ: Παράδοση και αλλαγή (είναι νόμος της ζωής)
     Η ανθρώπινη δραστηριότητα είναι πολυδιάστατη, πολυδύναμη, πολύμορφη. Αρχίζει με τον αγώνα για επιβίωση, συνεχίζεται με την προσπάθεια για κοινωνική και πολιτική οργάνωση, ολοκληρώνεται με τη ζήτηση της αλήθειας, τη δημιουργία ή τη θέαση της ομορφιάς, με την αναζήτηση της ευδαιμονίας και τη βίωση της αρετής, με τη γοητεία της απεραντοσύνης και της αιωνιότητας.
     Όλες αυτές οι κατευθύνσεις της ανθρώπινης προσπάθειας (οικονομική, κοινωνική, επιστημονική, ηθική καλλιτεχνική, θρησκευτική) όταν αποκρυσταλλώνονται σε κάποιες συγκεκριμένες μορφές που εκφράζουν ορισμένο περιεχόμενο είναι ο πολιτισμός του ανθρώπου κι όλες μαζί συναποτελούν την πολιτισμική του παράδοση. Λόγου χάρη: το άροτρο, η κοινοτική οργάνωση, η νομοθεσία του Σόλωνα, το βήμα του ρήτορα πάνω στην Πνύκα, οι Καρυάτιδες στο Ερεχθείο, η γεωμετρία του Ευκλείδη, τα λατρευτικά σύμβολα της μινωικής Κρήτης ή το εργόχειρο μιας νησιωτοπούλας, όλα αυτά εκφράζουν ανθρώπινη προσπάθεια, υπηρέτησαν κάποτε ή υπηρετούν ακόμη τη ζωή μιας κοινωνίας, διατηρούνται αυτούσια ή μεταμορφώνονται και αναμορφώνονται μέσα σε νέες συνθήκες ή επιζούν μόνο ως σύμβολα στη μνήμη των λαών, ως έκφραση της δημιουργικότητάς τους, ως πολιτισμική περιουσία και καύχημά τους.
      Οι μορφές της πολιτισμικής δημιουργίας (ιδιαίτερα τα προϊόντα της συλλογικής ζωής και αποδοχής), ενώ έχουν κοινή αφετηρία για όλους τους λαούς (γιατί πηγάζουν από την ανθρώπινη φύση και υπηρετούν τις ανθρώπινες ανάγκες), ποικίλουν ως προς τη μορφή, το περιεχόμενο και τη λειτουργία τους, έχουν την ιδιαιτερότητα που τους προσδίδει η ξεχωριστή φυσιογνωμία του λαού που τις δημιούργησε (π.χ. η νομοθεσία του Σόλωνα ή η Δωδεκάδελτος της Ρώμης έχουν την ιδιαιτερότητα της κοινωνίας όπου γεννήθηκαν). Αυτή την ιδιαιτερότητα της πολιτισμικής δημιουργίας θεωρούν οι λαοί δική τους περιουσία, «παράδοσή» τους.
      Απέναντι στην παράδοσή τους –που κάθε μέρα παλιώνει και κάθε μέρα ανανεώνεται- στέκουν οι λαοί με διάφορα αισθήματα, συναισθήματα και ενδιαφέροντα: πρώτα έρχεται το αίσθημα της ομαδικής- συλλογικής περιουσίας (η νομοθεσία του Σόλωνα είναι κληρονομιά μας, τα έργα του Περικλή στην Ακρόπολη, του Ιουστινιανού στην Κωνσταντινούπολη είναι καύχημά μας). Έπειτα το συναίσθημα της ευλάβειας και η διάθεση της συντήρησης. Συχνά εκδηλώνεται (και υποσυνείδητα πάντα υπάρχει) η διάθεση να αντλήσουμε από την παράδοση πείρα, αυτογνωσία, έμπνευση. Παράλληλα ωριμάζει η συνείδηση της αέναης αλλαγής που είναι η κύρια έκφραση της ζωής.
      Τούτο το τελευταίο βίωμα, η συνείδηση της μόνιμης αλλαγής, βάζει εύλογα σε δοκιμασία τους ανθρώπους που από συνήθεια ή για άλλους λόγους (αδράνειας, ψυχικής συμπλήρωσης, συμφέροντος) νοσταλγούν το παρελθόν τους, την παράδοσή τους. Έτσι γεννιέται για κάθε άτομο και για κάθε κοινωνία μια μόνιμη και –ελπίζω να φανεί- γόνιμη αντιδικία ανάμεσα στο δικό μας, το προγονικό, το παραδοσιακό, το δοκιμασμένο (από τη μια μεριά) και το αδοκίμαστο, το νέο, το αβέβαιο ίσως και δανεισμένο, αλλά γοητευτικό κι ελπιδοφόρο από την άλλη.
     Επιθυμώ να επισημάνω τα χαρακτηριστικά της δημιουργικής αυτής αντιδικίας, γιατί κάτω από αυτή υποβόσκει το ενιαίο ρεύμα της ζωής, όπου συμπλέουν το παλιό και το νέο. Ποια είναι αυτά τα χαρακτηριστικά;
α. Η αντιδικία (ανάμεσα στο παλιό και το νέο) είναι υγιής έκφραση της ζωής.
β. Συνήθως η ώριμη γενιά κρατεί τις παραδόσεις (βιολογικός συντηρητισμός), η νέα γενιά υψώνει τη σημαία της αλλαγής.
γ. Από την αντιδικία προβάλλει το πόσο είναι χρήσιμη, βιώσιμη η παράδοση και αναδύεται ωριμότερη και γυμνασμένη η αλλαγή.
δ. Η παράδοση δε χάνεται εύκολα. Συχνά μεταμορφώνεται, τροποποιείται, αλλά επιζεί, άλλοτε ως μορφή (κυρίως στην τέχνη) και συνηθέστερα ως ιδέα, γόνιμη και δημιουργική […]
[κείμενο του Φ.Κ. Βώρου διασκευασμένο ως κριτήριο αξιολόγησης στο βιβλίο του Σπ. Κούτρα ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ για ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΤΑΞΕΙΣ ΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ.330]




Γ. ΚΕΙΜΕΝΟ: Εθνική συνείδηση
     Όταν μιλούμε σήμερα για ελληνική παράδοση, βάζουμε στο νου μια πνευματική και ηθική εξέλιξη μακρόσυρτη και πολυποίκιλη, με πλήθος διακλαδώσεις που μπλέκονται αναμεταξύ τους και συχνά αντιστρατεύονται η μία στην άλλη, μα δημιουργούν ωστόσο ένα σύνολο ενιαίο, με θαυμαστό πλούτο μορφών. Φτωχός λοιπόν μας φαίνεται ο ζήλος των διανοητών που πασχίζουν να περιορίσουν την παράδοσή μας σ’ ένα μικρό διάστημα χρόνου, έξαφνα στις τρεις γενεές του 5ου αιώνα π.Χ., όσο κι αν είναι περίλαμπρη και καταπληκτική και μοναδική στην ιστορία του κόσμου η πνευματική συγκομιδή της κλασσικής εποχής. Φτωχός και άγονος, γιατί στηρίζεται σε μια θεωρητική αφαίρεση, σε μια σύλληψη εργαστηριακή, αντίθετη στη ζωντανή πραγματικότητα του τόπου μας, που, εξόν από το πολύδοξο κλασικό ιδανικό, περιέχει, στη μνήμη της και στις κληρονομικότητές της, το θρύλο του Μεγαλέξανδρου, το απέραντο άνθισμα του ελληνιστικού κόσμου, την Ορθόδοξη Εκκλησία, τα χίλια χρόνια Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και τη μεγάλη της τέχνη, τον κοινοτικό μας πολιτισμό της Τουρκοκρατίας, τις περιπέτειες της Διασποράς, την Κλεφτουριά, τη δημοτική ποίηση, το Εικοσιένα, το καινούργιο κράτος με τους αγώνες του και τα παθήματά του, όλα αυτά δεμένα το ένα με το άλλο σ’ ενότητα οργανική. Μέσα σε τούτη τη ζωντανή, τη ζεστή ενότητα της ελληνικής παράδοσης ζει και το κλασικό ιδανικό σαν ένα μέλος της αναπόσπαστο, που την επηρεάζει ανέκαθεν και βαθύτατα, μα και επηρεάζεται ολοένα απ’ αυτήν. Η προσπάθεια να χωριστεί το ιδανικό τούτο από κάθε οργανική του συνέχεια, να απομονωθεί και να υψωθεί στη θέση δόγματος που να μονοπωλήσει το πνεύμα, αναιρώντας όλη την εξαίσια ποικιλία των ελληνικών μορφών ζωής και δημιουργίας, έγινε πολλές φορές και με διάφορες προφάσεις από τους λογίους της χώρας μας και πάντα καταστάλαξε στα νεκρά βάλτα του σχολαστικισμού.
     Δεν σταματά όμως στην ιδιαίτερη παράδοσή μας, όσο κι αν είναι η παράδοση αυτή πολυσύνθετη και πλατύχωρη, η σημερινή συνείδηση του Ελληνισμού. Σαν μέλη του λαού αυτού, ανήκουμε στην Ευρώπη γεωγραφικά, οικονομικά κοινωνικά, πολιτικά, συμμετέχουμε στη ζωή της, πάσχουμε μαζί της, χανόμαστε μαζί της και σωζόμαστε, πάλι μαζί της. Όλα ταύτα, σήμερα δεν χρειάζονται βέβαια παραπομπές για να τ’ αποδείξει κανείς. Αλλά και η πνευματική μας αλληλεξάρτηση με τη Δύση είναι μια ατράνταχτη πραγματικότητα της ύπαρξής μας, από τα βάθη κιόλας των Μέσων Χρόνων, πραγματικότητα που εδραιώθηκε κατά πρώτο λόγο ακριβώς στο τεράστιο γόητρο του κλασικού ιδανικού. Η Ευρώπη ολάκερη, με τα βιβλία της, με τις ιδέες της, τα σύμβολά της, είναι κομμάτι του σημερινού εαυτού μας, καθώς και τα αρχαία γράμματα, το ρωμαϊκό δίκαιο κι ό,τι άλλο συντέλεσε στο να γίνουμε αυτό που είμαστε. Είναι κάτι που μας έπλασε και προσέτι είμαστε κι εμείς, μ’ όσες δυνάμεις έχουμε, κάτι που την πλάθει αυτήν, ένα μικρό μα ζωντανό μόριο της δικής της ζωής.
      Ούτε, ωστόσο, και στο σημείο αυτό σώνεται η νεώτερη ελληνικότητά μας, γιατί όσο βαθιά και σφιχτά κι αν ανήκουμε στην Ευρώπη, υπάρχει πάντα μια πλευρά του εαυτού μας που ακουμπά στην Ανατολή, μία πλευρά που οι παλιότεροί μας με την κάποια νεοπλουτική ξιπασιά που χαρακτηρίζει συνήθως τις καινούργιες κοινωνίες, ντρεπότανε να τη φανερώσουν, αλλά κι εμείς, ωριμότεροι και πιο σίγουροι στα πόδια μας, τη νιώθουμε σαν ένα πλουτισμό της ζωής μας και δεν θέλουμε να τη χάσουμε. Συνεννοούμαστε με το Γάλλο, όμως συνεννοούμαστε και με τον Αρμένη και με τον Άραβα. Ζούμε στο ρυθμό της δυτικής ζωής, είμαστε μέρος της Ευρώπης, όμως δεν υπάρχει αμφιβολία πως η πολυσύνθετη ιδιοσυγκρασία μας ανήκει ταυτόχρονα και σε κάποιαν Ανατολή που δεν είναι ωστόσο η μεγάλη Ασία, αλλά μια Ανατολή πιο κοντινή, ήμερη και οικεία. Και τούτος ο κόσμος περιέχεται στην πραγματικότητα της ζωής μας και θα ήταν ασυλλόγιστος αυτοακρωτηριασμός και στένεμα των οριζόντων μας το να θελήσουμε να εξουδετερώσουμε τα στοιχεία του πνευματικού εαυτού μας που βρίσκονται σε επαφή κι ανταπόκρισή μαζί του.
       Μα κι ύστερα απ’ όλην αυτήν τη διαδρομή που κάναμε με λιγοστές φράσεις στο χώρο και το χρόνο, μεγάλη θα ήταν η αφέλεια μας αν νομίζαμε ότι χαράζαμε τα τελειωτικά όρια της ελληνικότητας, ότι βρήκαμε τάχα το βασικό δόγμα που δεν μπορεί να το παραβεί η πνευματική ζωή της Ελλάδας δίχως ν’ αναιρέσει τον εαυτό της. Γιατί ο Ελληνισμός ζει, άρα ολοένα αλλάζει σύσταση και μορφή, ανανεώνεται, αναπροσαρμόζεται σε καινούργιες περιστάσεις, αφομοιώνει καινούργιες επιδράσεις, ανακαλύπτει δρόμους που δεν περίμενε, φτιάνει έργα πρωτότυπα, διαμορφώνει αντιπροσωπευτικούς τύπους αλλιώτικους από κείνους που ήξερε. Δεν υπάρχει, λοιπόν, ούτε θα υπάρξει όσο ο Ελληνισμός είναι ζωντανός, σύστημα κανόνων που θα ρυθμίζει οριστικά πότε ένα έργο είναι ελληνικό και πότε δεν είναι. Ο μόνος κανόνας της ελληνικότητας που σηκώνει η δική μου τουλάχιστον συνείδηση είναι τούτος: ελληνικό είναι κάθε έργο που βγαίνει με ειλικρίνεια από τη ζωή, την καρδιά και τη σκέψη των ανθρώπων του έθνους μας.
      Συλλογιστείτε τώρα, σ’ αυτά τα διακόσια περίπου χρόνια που αποτελούν την καθαυτό νεοελληνική ιστορία, από το ξύπνημα του γένους που σημειώθηκε στα μισά του 18ου αιώνα και δώθε, ποιοι διαλεχτοί άνθρωποι εκπροσώπησαν πιο έντονα και πιο παραστατικά την πνευματική και ηθική ζωή μας. Ο Ρήγας Φεραίος, ο Κοραής, ο Μακρυγιάννης, ο Σολωμός, ο Κάλβος, ο Ψυχάρης, ο Παπαδιαμάντης, ο Παλαμάς, ο Καβάφης, ο Σικελιανός. Τι ποικιλία στις ιδιοσυγκρασίες, στις νοοτροπίες, στις τάσεις, στους τρόπους της έκφρασης! Ποικιλία μάλιστα που μπορεί, στο πρώτο κοίταγμα, να είναι και κάπως ανησυχητική και να κάνει τους βιαστικούς παρατηρητές ν’ αναρωτιούνται αν υπάρχει τίποτα κοινό ανάμεσα στις τόσο διαφορετικές αυτές μορφές. Και, ωστόσο, το κάτι το κοινό, που πραγματώνει ανάμεσά τους την ενότητα, το νιώθουμε αναμφισβήτητα. Είναι ο αέρας, ο τόνος, η υφή, η ψυχή του Νεοελληνισμού. Είναι ο Νεοελληνισμός, όχι δόγμα, σύστημα, διδασκαλία, σχολή, νόμος απαράβατος, αλλά ίσια-ίσια ζωή, κίνηση, αντίφαση, αναζήτηση, ταξίδι, θάλασσα ανοιχτή….
[Γ. Θεοτοκάς, Πνευματική Πορεία – περιέχεται ως κριτήριο αξιολόγησης στο βιβλίο των Γιώργου Μπατζίνα – Δημήτρη Λούλου ΕΚΦΡΑΣΗ-έκθεση Γ΄ Λυκείου σελ. 135]


Θέματα εξέτασης
Α. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του πρώτου κειμένου που σας δόθηκε (100 λέξεις μόρια 25)
Β1. α] Με ποιον τρόπο αναπτύσσεται δεύτερη παράγραφος του 2ου κειμένου (σελ. 3η) («Όλες αυτές οι κατευθύνσεις της ανθρώπινης προσπάθειας ….. ΕΩΣ ….. ως πολιτισμική περιουσία και καύχημά μας). Γιατί ο συγγραφέας χρησιμοποιεί αυτό τον τρόπο; β] Ποια τα δομικά μέρη και ο τρόπος ανάπτυξης της τέταρτης παραγράφου του 3ου κειμένου (σελ. 6η) (Μα κι ύστερα από όλη αυτή τη διαδρομή ….. και τη σκέψη των ανθρώπων του έθνους μας)
Β2. Να επισημάνετε τις διαρθρωτικές λέξεις με τις οποίες επιτυγχάνεται η σύνδεση των παραγράφων του τρίτου κειμένου «Εθνική Συνείδηση».
Β3. Σε ποιο είδος δοκιμίου (και γιατί) ανήκει το τρίτο κείμενο «Εθνική Συνείδηση» του Γ. Θεοτοκά;
Β4. α] οικοδομώ, αντλώ, συμπλέω: να χρησιμοποιήσεις αυτές τις λέξεις σε προτάσεις με κυριολεκτική και μεταφορική σημασία (από το δεύτερο κείμενο) β] συγκομιδή, εκκλησία, συνείδηση, παραπομπή, δόγμα: να γράψετε την ετυμολογία των παραπάνω λέξεων (από το τρίτο κείμενο)


Β5. Στη δεύτερη παράγραφο του 3ου κειμένου ο Γ. Θεοτοκάς εντοπίζει ως σημαντικό παράγοντα διαμόρφωσης της εθνικής συνείδησης το ότι η Ελλάδα ανήκει στην Ευρώπη. Πιστεύετε ότι σήμερα η ένταξη της χώρας μας στις ευρωπαϊκες κοινότητες εγκυμονεί κινδύνους για την εθνική συνείδηση των Ελλήνων; Να αναπτύξετε τη θέση σας σε μια παράγραφο 70-80 λέξεων.


Γ. (παραγωγή κειμένου): Συμμετέχεις σε μια τηλεοπτική συζήτηση με θέμα την παράδοση. Ορισμένοι συνομιλητές σου υποστηρίζουν την άποψη ότι η παράδοσή μας είναι αντίθετη με την πρόοδο και τον εκσυγχρονισμό της ζωής μας. Γράψε σε 450-500 λέξεις πώς θα αντικρούσεις με επιχειρήματα και παραδείγματα την άποψη αυτή.

Παρασκευή, 18 Φεβρουαρίου 2011

ΠΑΡΑΔΟΣΗ: πληροφοριακό υλικό

Παράδοση (από το ρήμα παραδίδωμι= παραδίνω, εμπιστεύομαι) είναι τα πολιτιστικά στοιχεία του παρελθόντος που, μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά με τον προφορικό ή το γραπτό λόγο, διαιωνίζονται και διαμορφώνουν τα ιδιαίτερα γνωρίσματα ενός λαού, δηλαδή την ταυτότητά του. Με προϋπόθεση την προσαρμογή τους στην εκάστοτε κοινωνική πραγματικότητα και τη δημιουργική αξιοποίησή τους, συμβάλλουν στην πολιτισμική εξέλιξη.




1. ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΡΟΛΟΓΙΚΗ ΣΚΕΨΗ: Κάθε νέα μορφή ζωής προέρχεται, γεννιέται και ως ένα βαθμό καθορίζεται από τις παλιότερες μορφές. Γι’ αυτό και η παράδοση με την πρόοδο, μολονότι φαίνονται έννοιες ασυμβίβαστες, καθώς η μία αναφέρεται στο παρελθόν και η άλλη στο παρόν και το μέλλον, δεν είναι παρά εκδηλώσεις της ίδιας, ενιαίας και συνεχούς ζωής του ανθρώπου και της κοινότητας στην οποία ζει.


2. ΔΙΑΙΡΕΣΗ (μορφές της παράδοσης): η παράδοση δεν περιορίζεται σε κάποιο χώρο της ζωής. Περιέχει όλες τις εκδηλώσεις της, όπως άλλωστε και ο πολιτισμός: θρησκευτική παράδοση, πνευματική παράδοση, κοινωνική, πολιτιστική παράδοση (καλλιτεχνική δημιουργία σε όλες τις μορφές της), πολιτική παράδοση (κοινωνικοί και πολιτειακοί θεσμοί), ηθικές αξίες, ήθη και έθιμα


3. Γιατί μελετάμε και κρατάμε τις παραδόσεις:


α] μαθαίνουμε ποια είναι η πολιτιστική περιουσία μας και συνειδητοποιούμε ότι η εθνική μας ζωή είναι συνεχής και ενιαία
β] αντλούμε πείρα και σοφία και αυτό μπορεί να συντελεί στο να έχουμε μια ασφαλή και ισορροπημένη εξέλιξη με σταθερά σημεία αναφοράς και σωστό προσανατολισμό
γ] διατηρούμε αρχές και αξίες ζωής με τις οποίες γαλουχήθηκαν οι γενιές των Ελλήνων που δημιούργησαν τον ελληνικό πολιτισμό, για παράδειγμα η αγάπη για την ελευθερία, τη δικαιοσύνη, τη δημοκρατία, το φιλότιμο, η φιλοξενία
δ] στις παραδοσιακές μορφές ζωής μπορούμε να βρούμε τα αίτια, την εξήγηση, συχνά και τη λύση, για πολλά θέματα που μας απασχολούν και μας ενδιαφέρουν σήμερα
ε] Ειδικά στην εποχή μας, με τη μελέτη της πνευματικής παράδοσης, μπορούμε να διδαχθούμε τρόπους σκέψης, να εμπνευστούμε ιδέες, να αντλήσουμε γνώσεις, να ανασυνθέσουμε στοιχεία, που με την απλότητα και τη γνησιότητα που τα διακρίνει, μπορεί να αποτελέσουν μια όαση μέσα στο καθημερινό άγχος και τη βιομηχανοποίηση των πάντων


(τη σημασία της παράδοσης μπορούμε να την παρουσιάσουμε κατά τομείς) π.χ. ΣΤΟΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΤΟΜΕΑ (η παράδοση αποτελεί πηγή έμπνευσης και δημιουργίας, διευρύνει τα πνευματικά ενδιαφέροντα, συμβάλλει στην αποφυγή σφαλμάτων κλπ) ΣΤΟΝ ΕΘΝΙΚΟ ΤΟΜΕΑ (η παράδοση αποτελεί το συνδετικό κρίκο των γενεών, διασφαλίζει την εθνική συνείδηση, οδηγεί στην εθνική αυτογνωσία και αποτρέπει την εθνική αλλοτρίωση), ΣΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΚΟ και ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΤΟΜΕΑ (η παράδοση ενισχύει τη δημοκρατία με τις αρχές και τις αξίες του παρελθόντος, προσφέρει πρότυπα για μίμηση, ενισχύει το πνεύμα της συλλογικότητας και της συνεργασίας, κληροδοτεί ηθικές αξίες όπως σεβασμός στον άνθρωπο, τη τήρηση του μέτρου κλπ), ΣΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΤΟΜΕΑ (η παράδοση επηρεάζει την τέχνη, συντελεί στην πολιτισμική επικοινωνία ανθρώπων και λαών)


4. Οι λόγοι για τους οποίους χάνονται οι παραδόσεις στις μέρες μας (ΑΙΤΙΕΣ ΚΡΙΣΗΣ)


α] πολλές παραδοσιακές μορφές ζωής και ιδέες είναι συντηρητικές και αναχρονιστικές οπότε η άκριτη εμμονή στη διατήρησή τους είναι εκτός τόπου και χρόνου
β] η κυριαρχία της μηχανής σε κάθε δημιουργική δραστηριότητα με τον αυτοματισμό και την τυποποίηση που αυτή συνεπάγεται «εξορίζει» χωρίς διακρίσεις όλες σχεδόν τις παραδοσιακές μορφές ζωής
γ] η παγκοσμιοποίηση, που συμβάλλει στην προβολή και επικράτηση καταναλωτικών προτύπων, που με τα ΜΜΕ ελέγχει ολόκληρη σχεδόν την πολιτιστική παραγωγή επιβάλλοντας παντού εμπορικά κριτήρια, είναι μεγάλος εχθρός των παραδόσεων
δ] το χάσμα των γενεών και η γενικότερη αμφισβήτηση των νέων σε κάθε τι το παλιό
ε] το τεχνοκρατικό πνεύμα της εποχής και ο υλικός ευδαιμονισμός
στ] η γενικότερη κρίση των αξιών, των θεσμών και των αρχών: ξενομανία, μιμητισμός ξένων προτύπων


5. προγονοπληξία ó προοδοπληξία: τα δύο άκρα, που είναι εξίσου «επιζήμια» για την παράδοση


ΠΡΟΓΟΝΟΠΛΗΞΙΑ είναι η υπερβολική (χωρίς κανένα μέτρο) προσκόλληση στο παρελθόν, σε κάθε παραδοσιακό στοιχείο και η αναγωγή του παρελθόντος σε ιδανικό τρόπο ζωής. Προγονοπληξία, δηλαδή, είναι η δογματική προσήλωση στην παράδοση, που οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στην άκριτη απόρριψη κάθε νέου ή ξένου στοιχείου, συντελεί στη διατήρηση προκαταλήψεων και δεισιδαιμονιών, στην άρνηση της τεχνολογικής προόδου και της ανάπτυξης, στη δουλική μίμηση παλιότερων προτύπων στον εθνικό απομονωτισμό και, τελικά, στο σοβινισμό και το ρατσισμό


ΠΡΟΟΔΟΠΛΗΞΙΑ είναι η άκριτη αποδοχή κάθε νέου ή ξένου στοιχείου και, κατά συνέπεια, η πλήρης απόρριψη κάθε παραδοσιακού με την ιδέα πως παρεμποδίζει την πρόοδο. Συνέπειες αυτής της ακραίας τάσης είναι η άμβλυνση της εθνικής συνείδησης, η απώλεια της εθνικής ταυτότητας, η αδυναμία κατανόησης και ερμηνείας του παρόντος


6. Προϋποθέσεις για τη δημιουργική αξιοποίηση της παράδοσης (Η ΣΩΣΤΗ ΣΤΑΣΗ)


α] μελετούμε ουσιαστικά (όχι επιφανειακά) και διατηρούμε τα ζωντανά και δυναμογόνα στοιχεία της παράδοσής μας χωρίς εθνοκεντρική αλαζονεία, που εμποδίζει το σεβασμό του πολιτισμού που έχουν τα άλλα έθνη
β] δεν πρέπει να μας ενδιαφέρουν τόσο οι τύποι και οι μορφές της παραδοσιακής ζωής, όσο οι ιδέες και οι σκέψεις των ανθρώπων που έζησαν σε παλιότερες εποχές. Η αρετή του μέτρου θα μας βοηθήσει να απορρίψουμε σωστά όλα τα νεκρά και ξεπερασμένα στοιχεία και να κρατήσουμε τα ζωντανά και δυναμογόνα στοιχεία της παράδοσης εντάσσοντάς τα με γόνιμο τρόπο στη σημερινή πραγματικότητα
γ] απέναντι στην παράδοση στεκόμαστε με σεβασμό, ευλάβεια και ευγνωμοσύνη αλλά και με κριτική διάθεση
ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΑ: «Ο άνθρωπος έχει ρίζες, κι όταν τις κόψουν πονεί, βιολογικά, όπως όταν τον ακρωτηριάσουν» (Γ. Σεφέρης)

Τρίτη, 15 Φεβρουαρίου 2011

ΜΝΗΜΕΙΑ τρία κείμενα και κριτήριο ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

Η ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ κριτήριο στη ΓΛΩΣΣΑ (Έκφραση- Έκθεση) της Γ΄ Λυκείου



α. ΚΕΙΜΕΝΟ:
… Κάθε έργο μεγάλο της τέχνης και της επιστήμης, του νου και του χεριού, που ζει μέσα στην ιστορία του ανθρώπου – ποίημα της Σαπφώς, μια βυζαντινή εκκλησία, ένα επιστημονικό σύγγραμμα, μια πολιτική πράξη, είτε ειρηνική είτε πολεμική έχει τη δύναμη να μορφώσει μια γενιά νεώτερη. Από καμιάς εποχής καμιά μεγάλη δημιουργία δε λείπει η απορροή στοιχείων μορφωτικών, για τις ψυχές βέβαια που κλείνουν μέσα τους τη δυνατότητα να μορφωθούν. Τότε όμως θα ήθελε κανείς να ρωτήσει: υπάρχουν μήπως στον παλιό Έλληνα κλασικό στοιχεία αναντικατάστατα;
    Κανένας λαός δεν αγάπησε και δεν πίστεψε τόσο στον άνθρωπο όσο ο αρχαίος ελληνικός. Τον άνθρωπο, που δεν είναι μόνο σώμα ούτε πάλι ψυχή μόνο, που το σώμα του δεν το απαρνιέται για να σώσει τάχα την ψυχή, ούτε πάλι πουλάει την ψυχή του την αποκλειστική χαρά του κορμιού, μόνο παλεύει να χαρεί τις ευτυχίες και του κορμιού και της ψυχής, σε μιαν όσο γίνεται πιο τέλεια αρμονία. Η ξεχωριστή μορφωτική δύναμη του ελληνικού κόσμου βρίσκεται σ’ αυτήν την ανθρωπολατρεία, σ’ αυτήν την απέραντη αισιοδοξία ότι ο άνθρωπος αξίζει όχι τόσο γι’ αυτό που είναι, όσο γι’ αυτό που πρέπει και μπορεί να γίνει…..
     Περισσότερο από κάθε άλλο λαό ο αρχαίος ελληνικός καταφάσκει τον άνθρωπο, τον πιστεύει δυνατό όχι ν’ απαρνηθεί τον εαυτό του, αλλά να τον ξεπεράσει. Κι απ’ την εξαίσια αυτή πίστη κινημένος πλάθει πλήθος μυθικές μορφές με το λόγο και με τη σμίλη και με το πινέλο, μορφές που παλεύουν για την τελείωση, μορφές πλαστικές, ζωντανές, αναστημένες πάνω στο μάρμαρο, στο απλό αγγειογράφημα, στο στίχο μέσα, στο ιστορικό έργο, στο φιλοσοφικό διάλογο. Μέσα στους λαούς, είπαν, ο Έλληνας στάθηκε ανθρωποπλάστης. Κι είναι μια πολύ πικρή αλήθεια, λαός που πάει να χάσει το μύθο του, πάει να χάσει και την ύπαρξή του.
    Ο νέος άνθρωπος που μπαίνει στη ζωή, αγνός και αδιάφθορος καθώς είναι, δεν μπορεί παρά να κλείνει στην ψυχή του το μύθο ενός ανθρώπου καλύτερου. Όμως είναι φυσικό να μην έχει και τόση αντοχή, όση χρειάζεται για να κρατήσει το μύθο αυτό αλώβητο μπροστά στη σκληρότητα της ζωής. Το πιο μεγάλο στήριγμα τέτοιες ώρες θα του σταθεί η πίστη του αρχαίου Έλληνα στον άνθρωπο. Εδώ βρίσκεται η δικαίωση της κλασσικής παιδείας. Η κλασική παιδεία δεν ζητάει να ασκήσει μια ειδική ικανότητα του ανθρώπου, όπως να πούμε τα μαθηματικά ασκούν το λογικό. Ο κύριος σκοπός της τουλάχιστο δεν είναι μια εξάσκηση. Εκείνο που θέλει, είναι να φέρει το νέο σ’ επαφή μ’ ένα πλήθος ψυχές δυνατές και μεγάλες, κι έτσι να του δυναμώσει τη χαρά και τη πίστη στον άνθρωπο, κι ακόμα να κρατήσει ζωντανό μπροστά του το όραμα ενός μυθικού ανθρώπου, αν είναι η ζωή του νέου αυτού να έχει κάποιο σκοπό και να μην παραδέρνει ακυβέρνητη, χωρίς να ξέρει για πού τραβάει.
      Αν η κλασική παιδεία κατορθώνει να δυναμώσει μέσα μας την πίστη και την αγάπη του ανθρώπου, αν βοηθήσει και πλαστούν άνθρωποι που να μπορούν να πουν γι’ αυτούς, όταν πεθαίνουν, ότι σ’ όλη τους τη ζωή «περιποιήσαντο εαυτοίς το καλόν», ότι σε όλη τους τη ζωή περπάτησαν με δύναμη και πίστη πάνω στο δρόμο που τον φωτίζει το άστρο ενός μύθου, ότι ως την ώρα του θανάτου τους πάλεψαν να επαληθέψουν το μυθικό τους άνθρωπο, αν η κλασική παιδεία βοηθήσει να πλαστούν τέτοιες ψυχές, έχουμε τίποτα άλλο να της ζητήσουμε; [ Ι.Θ. Κακριδή]


Β. ΚΕΙΜΕΝΟ: Πέτρες…
Πάνε πεντέξι χρόνια. Επισκέπτης στον αρχαιολογικό χώρο του Δίου, αρκετά κοντά στη Βεργίνα – οι κάτοικοι της οποίας διαδηλώνουν τούτες τις μέρες, με το αίτημα να μην εγκατασταθεί βουστάσιο, δίπλα στις τούμπες με τους τάφους των Μακεδόνων – θαύμασα πρώτα τα ευρήματα του Μουσείου και του κεντρικού, φυλασσόμενου χώρου, κι ύστερα προχώρησα στη γειτονική, «υποδεέστερη» αρχαιολογική περιοχή, επίσης προστατευόμενη, πλην με πρόχειρο φράχτη. Σε λίγο ακούστηκαν κουδούνια και βελάσματα. Ο τσοπανάκος έσυρε την ταπεινή αμπάρα και το κοπάδι πέρασε δίπλα στα υπολείμματα του ναού της Ίσιδας, ομολογώ με κάποια συστολή, αποκτημένη έπειτα από ποιος ξέρει πόσες φωνές του βοσκού. Μάλλον φυσική η ενόχληση, καταπραΰνθηκε κάπως από την παρατήρηση του πιτσιρίκου μου: «Έλα μωρέ μπαμπά, πέτρες είναι. Κι από πού να περάσουνε τ’ αρνάκια»
      Για αιώνες ολόκληρους, σκλαβωμένους αιώνες, κι όσο το όνομα Έλλην χανόταν μέσα στις στοές της μνήμης, πέτρες ήταν, σωριασμένες οι πιο πολλές από την επιθετική νέα θρησκεία. Τις έτρωγε ο χρόνος, η ανάγκη έλιωνε τα μάρμαρα και κέρδιζε ασβέστη, κέρδιζε φάρμακο δηλαδή. Κι όταν με τον καιρό ακούστηκε το μακρυγιάννειο εκείνο «για τούτες εδώ τις πέτρες πολεμήσαμε», για σαλό θα τον πέρασαν πολλοί το στρατηγό, όπως σήμερα ακόμη περνάμε εμείς για σαλούς τους Γιαπωνέζους ή τους Γερμανούς που ξεφυτρώνουν και στα ερείπια εκείνα που δεν τα υποδεικνύει κανένας χρηστικός τουριστικός χάρτης.
       Ώσπου αποδείχθηκε πως οι πέτρες δεν είναι μόνο κειμήλια και παρακαταθήκη και αίγλη, δεν είναι μόνο πόρος της μνήμης αλλά και πόρος του χρήματος. Πόσα μέρη της Ελλάδος δεν χρωστάνε τη μισή του τουλάχιστον φήμη, άρα και τους μισούς επισκέπτες τους, στα μάρμαρά τους; Και κάπως έτσι, πήρε ελαφρώς το χρώμα της ιδιοτέλειας η αγάπη μας γι’ αυτά. Τα έχουμε ανάγκη, άρα τα νοιαζόμαστε, κι ας μη μας φέρνει πολύ συχνά ο δρόμος μας ως αυτά, γεγονός πάντως που δεν μας απαγορεύει να οργιζόμαστε για τα ποικίλα ελγίνεια. «Πόσοι ανεβαίνουν ως εδώ;», ρώτησα λίγα χρόνια πριν το φύλακα στο θαυμαστό Επικούρειο Απόλλωνα –μια πρόκληση προς το ύψος των θεών-, στα βουνά της Πελοποννήσου. «Πες χίλιοι τον Ιούλιο και άλλο τόσοι τον Αύγουστο. Οι εφτακόσιοι ξένοι. Κι έχουν και τα βιβλία τους με όλη την ιστορία. Ενώ εμείς, ένα δίφυλλο δίνουμε, κι αν δεν έχει τελειώσει». Κι οι πέτρες, πέτρες μένουν, φόντο σε αναμνηστικές φωτογραφίες. [του Παντελή Μπουκάλα από τους ΘΕΜΑΤΙΚΟΥΣ ΚΥΚΛΟΥΣ ΓΙΑ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟ σελ. 304]


Γ. ΚΕΙΜΕΝΟ: Να δεις και να νιώσεις την Ελλάδα
Το πρόσωπο της Ελλάδας είναι ένα παλίμψηστο από δώδεκα κύριες απανωτές γραφές. Σύγχρονη, του Εικοσιένα, της Τουρκοκρατίας, της Φραγκοκρατίας, του Βυζαντίου, της Ρώμης, της Ελληνιστικής εποχής, της Κλασικής, του Δωρικού Μεσαίωνα, της Μυκηναϊκής, της Αιγαιακής, της Λίθινης.
      Στέκεσαι σε μια σπιθαμή ελληνικής γης και σε κυριεύει αγωνία. Μνήμα βαθύ, δώδεκα πατωσιές, κι ανεβαίνουν φωνές και σε κράζουν. Ποια να διαλέξεις; Κάθε φωνή και ψυχή, κάθε ψυχή λαχταρίζει το σώμα της, κι η καρδιά σου ταράζεται και δεν αποφασίζει. Για έναν Έλληνα το ταξίδι στην Ελλάδα είναι γοητευτικό, εξαντλητικό μαρτύριο. Οι φωνές που περισσότερο γοητεύουν δεν είναι εκείνες που ξυπνούν μέσα στα φρένα του τις πιο ψηλές και ακατάδεκτες έγνοιες. Και πάλι ντρέπεται να κάμει χατίρι και να ξυπνήσει τους πιο ασήμαντους και πιο αγαπημένους νεκρούς. Όταν σταθείς σε μιαν ανθισμένη ροδοδάφνη του Ευρώτα, ανάμεσα Σπάρτης και Μυστρά, αρχίζει η φοβερή προαιώνια πάλη ανάμεσα καρδιάς και νου. Όλη η καρδιά σου ορμάει ν’ αναζητήσει ένα χλωμό θανατογραμμένο κορμί και θέλει να ξαναγυρίσει πίσω τον τροχό του καιρού, στις 6 του Γενάρη 1449 , που εδώ πάνω στο Μυστρά δέχτηκε το κορμί τούτο τη μαρτυρική λιγόζωη κορόνα. Πλήθος πατρικοί στεναγμοί και μουρμουρίσματα από δημοτικά τραγούδια και λαχτάρες του Γένους σε σπρώχνουν να κάμεις χατίρι, μα ο νους αντιστέκεται, γυρίζει κατά τη Σπάρτη, αγριεύει, μάχεται να νικήσει την αισθηματική τούτη νοσταλγία και να σμίξει με τους αιώνιους έφηβους.
     Για έναν ξένο, το προσκύνημα στην Ελλάδα είναι εύκολο, γίνεται χωρίς μεγάλο σπαραγμό, γιατί ο νους του, λυτρωμένος από αισθηματικές περιπλοκές, ορμάει και βρίσκει την ουσία της Ελλάδας. Μα για τον Έλληνα, το προσκύνημα τούτο περιπλέκεται με ελπίδες και φόβους, με στενοχώριες και με οδυνηρή σύγκριση. Ποτέ δεν βγαίνει καθαρή, χωρίς υστεροβουλία, η σκέψη, ποτέ αναίμαχτη η εντύπωση. Ένα ελληνικό τοπίο δεν δίνει σ’ εμάς –αν ξέρουμε ν’ ακούμε και ν’ αγαπούμε- μιαν αφιλόκερδη ανατριχίλα ωραιότητας. Έχει ένα όνομα το τοπίο, συνδέεται με μιαν ανάμνηση –εδώ ντροπιαστήκαμε, εδώ δοξαστήκαμε, αίματα ανεβαίνουν ή θεία αγάλματα από τα χώματα, και μονομιάς το τοπίο μεταμορφώνεται σε πλούσια, πολυπλάνητη Ιστορία, κι όλη η ψυχή του Έλληνα προσκυνητή αναστατώνεται.
     Ανήλεα ερωτήματα ανεβαίνουν και μαστιγώνουν το μυαλό μας. Πως δημιουργήθηκαν τόσα θάματα και τι κάνουμε εμείς; Γιατί η ράτσα ξεθύμανε; Πώς θα συνεχίσουμε πάλι; Ρωτάς, ξαναρωτάς, σκύβεις και κοιτάζεις τις ζωντανές φυσιογνωμίες που συναντάς στο δρόμο, τεντώνεις το αυτί ν’ ακούσεις τι λεν, κρατάς την αναπνοή σου προσδοκώντας να συλλάβεις μιαν κίνηση, μια σκέψη, μιαν κραυγή που να σου δίνει κουράγιο.
     Το ταξίδι στην Ελλάδα μετατρέπεται σε επίπονη, επίμονη αναζήτηση της ελπίδας. Περπατάς στην Κόρινθο, στο Άργος, στην Ολυμπία, στη Μεγαλόπολη, στη Σπάρτη, και μια απροσδόκητη ευθύνη βαραίνει τους ώμους σου, βαραίνει τους ώμους όλων των ζωντανών Ελλήνων γύρα σου. Τα ονόματα έχουν μυστική ακαταμάχητη δύναμη, όποιος γεννηθεί στην Ελλάδα θέλει δεν θέλει αναλαμβάνει μεγάλη ευθύνη. [Νίκος Καζαντζάκης ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ – περιέχεται ως κριτήριο αξιολόγησης στο βιβλίο ΕΚΦΡΑΣΗ-έκθεση Νεοελληνική Γλώσσα του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη σελ. 248]


Θέματα εξέτασης
Α. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του πρώτου και του τρίτου κειμένου που σας δόθηκε (100 λέξεις μόρια 25)
Β1. Με ποια συλλογιστική μέθοδο (παραγωγική – επαγωγική) αναπτύσσεται η δεύτερη παράγραφος του πρώτου κειμένου (σελ. 1η) («Κανένας λαός δεν αγάπησε… γι’ αυτό που πρέπει και μπορεί να γίνει») Μ.5


Β2. Άρθρα ή δοκίμια; Να κατατάξετε κάθε κείμενο σε μια κατηγορία δικαιολογώντας την απάντησή σας με στοιχεία από τα ίδια τα κείμενα [βλέπε απάντηση στο τέλος]


Β3 ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ: α] καταφάσκει, αλώβητο, κυριεύει, σπρώχνουν, μάχεται, συνδέεται, απροσδόκητη: να δοθούν συνώνυμα για τις παραπάνω λέξεις (από το πρώτο και τρίτο κείμενο)
β] απορροή, αρμονία, τελείωση, δικαίωση: να συντάξετε προτάσεις χρησιμοποιώντας τις λέξεις έτσι ώστε να δηλώνεται η σημασία τους Μ.10
γ] Να εντοπίσετε στο τρίτο κείμενο λέξεις ή φράσεις, στις οποίες ο λόγος χρησιμοποιείται συνυποδηλωτικά.


Β4 ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΔΕΑΣ ΣΕ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟ: «Κι είναι μια πολύ πικρή αλήθεια, λαός που πάει να χάσει το μύθο του, πάει να χάσει την ύπαρξή του» (1ο κείμενο τέλος 3ης παραγράφου σελ.1: να αναπτυχθεί η συγκεκριμένη άποψη σε μια παράγραφο 70-80 λέξεων


Γ. (πρόταση για παραγωγή κειμένου): Υποθέστε πως είστε εκπρόσωπος της χώρας μας σε ένα Πανευρωπαϊκό Συνέδριο Νεολαίας. Στην ομιλία σας, αφού πρώτα αναφέρετε τους λόγους για τους οποίους θεωρείτε σημαντική τη διατήρηση των μνημείων, και γενικότερα της εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, να επισημάνετε τρόπους με τους οποίους μπορούν οι μαθητές να οικοδομήσουν μια ουσιαστική σχέση με αυτά.


ΑΡΘΡΑ ή ΔΟΚΙΜΙΑ (στοιχεία για την απάντηση στο σχετικό ερώτημα):
Το πρώτο κείμενο του Ι.Θ. Κακριδή είναι δοκίμιο διότι:  ο συγγραφέας προβληματίζεται στο θέμα της μορφωτικής αξίας του αρχαίου κόσμου καταβάλλοντας μια προσπάθεια να αναδείξει τις καθολικές και διαχρονικές προεκτάσεις του, επιστρατεύοντας την επίκληση στη λογική (επιχειρήματα – τεκμήρια) αλλά και στο συναίσθημα (περιγραφές και εκφράσεις συναισθηματικά φορτισμένες) και κάνοντας χρήση τόσο της αναφορικής όσο και της ποιητικής/ μεταφορικής λειτουργίας της γλώσσας
Το 2ο κείμενο, ΠΕΤΡΕΣ του Παντελή Μπουκάλα είναι άρθρο, διότι έχει τίτλο και δημοσιεύτηκε στον ημερήσιο τύπο. Θίγει ένα θέμα γενικότερου ενδιαφέροντος, ήτοι τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τα απομεινάρια του πολιτισμού μας, και απευθύνεται στο ευρύ κοινό. Γράφτηκε με αφορμή την επίσκεψη του αρθρογράφου στη Βεργίνα, την ίδια εποχή που οι κάτοικοι της διαδήλωναν με αίτημα να μην εγκατασταθεί βουστάσιο στον αρχαιολογικό χώρο και από γλωσσική άποψη κυριαρχεί η αναφορική λειτουργία της γλώσσας ενώ το ύφος του, παρόλο που είναι άρθρο, έχει ένα προσωπικό τόνο.
Το 3ο κείμενο, απόσπασμα από ταξιδιωτικές εντυπώσεις του Νίκου Καζαντζάκη, έχει πολλά στοιχεία ενός στοχαστικού δοκιμίου. Ανάμεσα σ’ αυτά τα σημαντικότερα είναι η χρήση β΄ ενικού προσώπου που προσδίδει οικειότητα στην επικοινωνία του συγγραφέα με τον αναγνώστη και α΄ πληθυντικού που χρωματίζει το λόγο με εξομολογητική διάθεση, η αμεσότητα και η ειλικρίνεια του ύφους, ο χαμηλόφωνος και κουβεντιαστός τόνος της ανάπτυξης, η λογοτεχνίζουσα γραφή και η συχνή χρήση της ποιητικής λειτουργίας της γλώσσας, η ελεύθερη ανάπτυξη των ιδεών, η χαλαρή οργάνωσή τους, η υποκειμενική σκοπιά προσέγγισης του θέματος κτλ.