Τετάρτη, 28 Σεπτεμβρίου 2011

Γλώσσα – Λόγος – Διάλογος: πληροφοριακό υλικό ως ερέθισμα για προβληματισμό και συζήτηση

Με τη γλώσσα είναι άρρηκτα δεμένη η ζωή  & ο πολιτισμός του ανθρώπου

Μπορεί η βασική λειτουργία της γλώσσας, σύμφωνα με τον ορισμό, να είναι η επικοινωνία, η σημασία όμως και η αξία της αποδεικνύεται από το γεγονός ότι χάρη στη γλώσσα οργανώθηκαν κοινωνίες, μεταδόθηκαν εμπειρίες, ανταλλάχθηκαν απόψεις και γνώσεις, γράφτηκε ιστορία, αναπτύχθηκαν γράμματα, τέχνες κι επιστήμες,  με μια φράση δημιουργήθηκε πολιτισμός. Είναι πολύ χαρακτηριστικά προς τούτο τα λόγια του Ισοκράτη: «Αφότου, όμως, γεννήθηκε μέσα μας η ικανότητα να πείθουμε ο ένας τον άλλο και να ανακοινώνουμε τις επιθυμίες μας, όχι μόνο απαλλαχθήκαμε από το να ζούμε σαν θηρία, αλλά και, αφού συγκεντρωθήκαμε, ιδρύσαμε πόλεις και θεσπίσαμε νόμους και εφεύραμε τέχνες και σχεδόν σε όλα όσα επινοήσαμε ο λόγος είναι που μας βοήθησε να τα δημιουργήσουμε».


Ιδιαίτερη η σπουδαιότητα του γραπτού λόγου στην εξέλιξη του πολιτισμού

Ο γραπτός λόγος έδωσε νέες δυνατότητες επικοινωνίας καταργώντας τους φυσικούς περιορισμούς του χώρου και του χρόνου. Με το γραπτό λόγο η γνώση μπορεί να γίνεται κτήμα όλων των ανθρώπων και έτσι να εξασφαλίζεται η εξέλιξη και η ανάπτυξη. Χωρίς υπερβολή, «ο πολιτισμός κλείνεται στα ράφια μιας βιβλιοθήκης» 

Σκέψη και γλώσσα είναι αλληλένδετα

Σκέψη και γλώσσα αποτελούν «τις δυο σελίδες του ίδιου φύλλου». Τόσο στενή είναι η μεταξύ τους σχέση που οι ειδικοί επιστήμονες αδυνατούν να τα ξεχωρίσουν. Δηλαδή, δεν μπορεί να νοηθεί σκέψη χωρίς τη γλώσσα ούτε και το αντίθετο. Αυτό που δεν μπορεί να λεχθεί δεν έχει υπόσταση μέσα στο ψυχικό μας κόσμο. Σκεφτόμαστε με «λέξεις», αισθανόμαστε με «λέξεις»- αδιάφορο αν είμαστε ή όχι σε θέση να περιγράψουμε με πληρότητα τα βιώματά μας. Η γλώσσα, λοιπόν, είναι συνυφασμένη με τη σκέψη και τη συναισθηματική μας ζωή ως απαραίτητη προϋπόθεση για την ύπαρξή τους. Με την έννοια αυτή η γλώσσα δεν είναι, όπως πιστεύουν γενικά, το μέσο με το οποίο εκφράζεται η ανθρώπινη σκέψη, αλλά η απαραίτητη προϋπόθεση που δίνει στη σκέψη συνείδηση του εαυτού της. Επομένως πνευματική και γλωσσική καλλιέργεια συμβαδίζουν και η γλώσσα αναδεικνύεται σε βασικό στοιχείο μάθησης και ανάπτυξης των διανοητικών δυνατοτήτων του ανθρώπου (διάβασε και το κείμενο για τη ΔΥΝΑΜΗ της ΓΛΩΣΣΑΣ του Παπανούτσου στη σελ. 17 ΘΕΜΑΤΙΚΩΝ ΚΥΚΛΩΝ)


Η κοίτης της ανθρώπινης σκέψης είναι λεκτική (Χρήστος Τσολάκης)

Η σκέψη και η γλώσσα νευρώνονται, μορφώνονται, εκφράζονται και προάγονται αμοιβαία. Οι λέξεις, θα μας πει ο L. Vygotsky, δεν εκφράζουν απλώς τις σκέψεις, αλλά τις γεννούν. Μέσα στις λέξεις γεννιούνται οι σκέψεις. Η κοίτη της ανθρώπινης σκέψης είναι λεκτική. Όπως τα ρεύματα των υδάτων κινούνται στην κοίτη του ποταμού, και αν δεν υπάρχει αυτή σκορπίζουν και χάνονται, έτσι και οι σκέψεις κινούνται στην κοίτη της γλώσσας και χάνονται, όταν χάνεται εκείνη. Από την ώρα που ο άνθρωπος αποκτά τις λέξεις, η σκέψη γίνεται λεκτική. Η σκέψη χωρίς τη γλώσσα είναι βουβή, αλλά και η γλώσσα χωρίς τη σκέψη γίνεται κραυγή. Η ίδια η γλώσσα ως σύστημα και ως λειτουργία είναι σκέψη.

Η γλώσσα ως πολιτιστικό γνώρισμα κάθε λαού

Η γλώσσα είναι μια από τις πολιτιστικές αξίες που έχει ο κάθε λαός. Αρκεί ν’ αναλογιστούμε ότι:   παιδεία,  παραδόσεις ήθη και ιστορία, λογοτεχνία, επιστήμες και τέχνες στηρίζονται στην εθνική γλώσσα κάθε έθνους. Η γλώσσα, δηλαδή, είναι το μέσο αλλά και το περιεχόμενο της παιδείας κάθε έθνους, αφού με αυτήν εκφράζονται τα διανοητικά και καλλιτεχνικά επιτεύγματά του. Άρα με αυτήν κάθε έθνος διαμόρφωσε την εθνική του συνείδηση. Οι αρχαίοι Έλληνες για παράδειγμα με σημείο αναγνωρίσεως τη γλώσσα, συνειδητοποίησαν την εθνική ταυτότητά τους. Το πόσο όμως είναι σήμερα συνειδητοποιημένη η αναγνώριση της γλώσσας ως πολιτιστικής αξίας κάθε λαού, είναι άλλο θέμα. Δυστυχώς ο σύγχρονος μαζάνθρωπος ζώντας κάτω από το βάρος βιοτικών μεριμνών, δεν έχει το χρόνο και ίσως ούτε τη δυνατότητα, να επεξεργαστεί επαρκώς τον λόγο που παράγει ή προσλαμβάνει. Κι αυτό, σύμφωνα με τον Μπαμπινιώτη («Η γλώσσα ως αξία) συμβαίνει γιατί στην ιεράρχηση των αξιών και επιδιώξεων η γλώσσα δεν αντιμετωπίζεται ως αξία και ως μείζον μέλημα του πολίτη, σε αντίθεση με την επιδίωξη άλλων αγαθών, κυρίως υλικών.  

Η ποιητική λειτουργία της γλώσσας


Με την ποιητική λειτουργία της γλώσσας δίνεται η δυνατότητα στο δημιουργό να περιγράφει τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, τα συναισθήματά του, να εξωτερικεύει δηλαδή τη χαρά και τη λύπη του, την υπαρξιακή του αγωνία και άλλα πολλά. Ο Ελύτης έλεγε: «η γλώσσα δεν αποτελεί απλώς  ένα μέσον επικοινωνίας, είναι και φορέας ηθικών αξιών και εργαλείο μαγείας»

Τη σημασία της ποιητικής λειτουργίας της γλώσσας υπογραμμίζει και ο Παπανούτσος στο δοκίμιο Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ (θεματικοί κύκλοι σελ. 17): «σαν τα πολυτριμμένα νομίσματα χάνουν και οι λέξεις λίγο-λίγο την αξία τους και παύουν να ερεθίζουν την ευαισθησία μας, δεν ξυπνούν μέσα μας συγκινήσεις… Τότε η γλώσσα διατρέχει τον έσχατο κίνδυνο να χάσει τους χυμούς των συμβόλων της, να συρρικνωθεί και να γεράσει. Αν τελικά δεν πεθαίνει, είναι γιατί σώζεται από την Ποίηση Ο ποιητής ανασταίνει πάλι τις λέξεις, τους ξαναδίνει το χαμένο τους δυναμισμό για να μπορούν να βομβαρδίζουν τη συνείδησή μας με τις αλλεπάλληλες εκρήξεις τους… Η ποίηση είναι μια σωστή κοσμογονία: θησαυροί της γλώσσας, παραχωμένοι, βυθισμένοι στο σκότος, ανυποψίαστοι, ξανάρχονται στην επιφάνεια και οι λέξεις παίρνουν πάλι την παρθενική τους αγνότητα, τη δροσιά και τη λάμψη τους»

Γλωσσική ένδεια στην εποχή μας (λεξιπενία)


Πολλοί, κάνοντας σύγκριση με το παρελθόν, διαπιστώνουν γλωσσική ένδεια (λεξιπενία) στην εποχή μας: λεκτικός πλούτος φτωχός και εκφραστικές δυνατότητες περιορισμένες. Αν λάβουμε υπόψη τις δυνατότητες που υπάρχουν σήμερα για γλωσσική καλλιέργεια, τότε η γλωσσική «αφασία» είναι ανεξήγητη. Η ρίζα του προβλήματος βρίσκεται μάλλον στην ανεπάρκεια της γλωσσικής παιδείας αλλά καταλυτικός είναι και ο ρόλος των ΜΜΕ. Τα σύγχρονα ηλεκτρονικά μέσα «μιλούν» περισσότερο με την εικόνα, που εκτοπίζει το λόγο.

Η ανεπαρκής γλωσσική παιδεία ως βασική αιτία της λεξιπενίας


Η ρίζα του κακού βρίσκεται, κατά κύριο λόγο, στην ανεπάρκεια της γλωσσικής παιδείας που προσφέρεται.  Μολονότι η γλωσσική καλλιέργεια αποτελεί, θεωρητικά τουλάχιστον, πρωταρχικό μέλημα του εκπαιδευτικού συστήματος σ’ όλες του τις βαθμίδες, ωστόσο, λόγω των εγγενών αδυναμιών, τα αποτελέσματα δεν είναι τα αναμενόμενα. Εξειδικεύοντας τις αδυναμίες αυτές, θα μπορούσαμε ν’ αναφέρουμε ως κυριότερες την έλλειψη κατάλληλων μέσων και διδακτικών μεθόδων, την ανεπάρκεια εξειδίκευσης και επιμόρφωσης του διδακτικού προσωπικού, την προσκόλληση στη στείρα απομνημόνευση. Έτσι, το πρόβλημα διαιωνίζεται και αποκτά ολοένα και μεγαλύτερες διαστάσεις.

Ο καταλυτικός ρόλος των μέσων μαζικής ενημέρωσης (2η αιτία λεξιπενίας)


Καταλυτικός, για την επιδείνωση του προβλήματος αυτού, είναι και ο ρόλος των σύγχρονων μέσων ενημέρωσης, ιδίως των οπτικοακουστικών.  Τα μέσα αυτά, ενώ θα μπορούσαν, λόγω των απεριόριστων μορφωτικών δυνατοτήτων που διαθέτουν, να έχουν ιδιαίτερα πολύτιμη συμβολή στην ανάπτυξη της γλωσσικής ικανότητας των ακροατών και των θεατών, πετυχαίνουν συνήθως, το αντίθετο: την αποδυνάμωση της γλωσσικής τους ικανότητας. Τα αίτια θα πρέπει να τα αναζητήσουμε στη φύση των μέσων αυτών και στον τρόπο λειτουργίας τους. Όλοι, λίγο πολύ, παραδέχονται ότι η κυριαρχία της εικόνας που εκτοπίζει το λόγο και επομένως τον εμποδίζει να εκδηλωθεί, είναι η αρχή του προβλήματος. Ένα άλλο παράδειγμα, που λέει πολλά, είναι οι διαφημίσεις. Οι διαφημιστές, για να εντυπωσιάσουν, καταφεύγουν συχνά σε νεολογισμούς, ευφυολογήματα και γενικότερα αλλοιώνουν το λόγο ως προς την προφορά, τη σημασία και τη σύνταξη των λέξεων. Η επίδραση είναι καταλυτική ειδικά στους νέους και αυτό το διαπιστώνουμε όταν τους βλέπουμε να επικοινωνούν συχνά χρησιμοποιώντας κώδικα με στερεότυπες εκφράσεις διαφημιστικών μηνυμάτων.

Η κακή σχέση με το βιβλίο που επιδεινώνεται από την προσκόλληση  στο διαδίκτυο επιτείνει το όλο πρόβλημα.


Το πρόβλημα της γλωσσικής ένδειας δεν είναι, ασφαλώς, άσχετο και με το γεγονός ότι οι σύγχρονοι Έλληνες δεν έχουν, κατά κανόνα, καλές σχέσεις με το βιβλίο.  Το καλό βιβλίο, είτε είναι λογοτεχνικό είτε ιστορικό είτε φιλοσοφικό, προσφέρει μια μοναδική γλωσσική εμπειρία στον αναγνώστη. Τον φέρνει σε επαφή με τον έντεχνο λόγο, που μετουσιώνει τη γλώσσα από απλό μέσο επικοινωνίας σε καλλιτεχνική δημιουργία, και τον καλλιεργεί. Αυτή όμως η προσφορά του βιβλίου ακυρώνεται στην πράξη, όταν οι νέοι το εξορίζουν από τα ενδιαφέροντά τους ειδικά στις μέρες μας που το διαδίκτυο έχει υποκαταστήσει τη σημασία του.

Η φθορά των λέξεων (αποσπάσματα από δοκίμιο του Παπανούτσου)


Ο Παπανούτσος στο δοκίμιο του Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ εκφράζει την άποψη ότι η πολλή και κακή χρήση της γλώσσας φθείρει το υλικό της (που είναι οι λέξεις) και λιγοστεύει την υποβλητική της δύναμη.

Μοίρα των λέξεων, σύμφωνα με τον Παπανούτσο, είναι να φθείρονται στο στόμα του ανθρώπου. Όχι από την πολλή χρήση αλλά από την κακή χρήση… Να παραμορφώνονται στην προφορά, κάποτε ως το σημείο να μην αναγνωρίζεται ο αρχικός τύπος τους, είναι εύλογο και θεμιτό, αφού με τον καιρό πολλά πράγματα μεταβάλλονται…. Φθορά όμως είναι ένα άλλο είδος πάθημα των λέξεων: το ψεύτισμα και η νοθεία τους που γίνεται όχι από σύμπτωση, αλλά από δόλο εκείνου που τις χρησιμοποιεί. Τότε οι λέξεις χάνουν την αρετή τους και προκαλούν με την ψεύτικη λάμψη που παίρνουν, με το απατηλό φτιασίδωμά τους. Παύουν να είναι έντιμες. Άλλο λένε κι άλλο υπάρχει στο βάθος τους. Έχουν γίνει μάσκες για να κρύψουν ένα πρόσωπο που δε συμφέρει να φανεί τέτοιο που πραγματικά είναι. Έτσι λ.χ. ό,τι είναι εξανδραποδισμός λέγεται «ησυχία» και «τάξη», ό,τι είναι συμφέρον λέγεται «φιλία», η βαρβαρότητα ονομάζεται «σθένος» και η μισαλλοδοξία «πατριωτισμός».

Αξίζει να σημειωθεί ότι όσο ευγενέστερες είναι οι λέξεις, σε τόσο μεγαλύτερο εξευτελισμό μπορούν να πέσουν απ’ την κακή χρήση τους… Σα να ισχύει κι εδώ ο γενικός  κανόνας: πληγώνεται βαθύτερα όποιος γκρεμίζεται από πολύ ψηλά. Τα παραδείγματα, όπου στο στόμα κακής προαίρεσης ανθρώπων, φθείρονται λέξεις ευγενείς, αφθονούν. Θα μπορούσαν να ονομάσω εδώ πάμπολλες, που πραγματικά έχουν εξευτελιστεί στους χρόνους μας. Περιορίζομαι σε δύο που τις έχουμε σε τέτοιο βαθμό κακομεταχειρισθεί, ώστε έχουν γίνει αξιολύπητες: «δημοκρατία» και «ελευθερία» (βλέπε δοκίμιο με τον ίδιο τίτλο από το ΔΙΚΑΙΟ της ΠΥΓΜΗΣ του Παπανούτσου στη σελ. 20 ΘΕΜΑΤΙΚΩΝ ΚΥΚΛΩΝ)

(σαν) ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΑ/ συμπέρασμα: γλώσσα χωρίς την παιδεία εξισώνεται με το μηδέν:


Απέραντη, συνεπώς, η γλώσσα, αλλά και πολυδύναμη, όπως και η σκέψη. Και, φυσικά, την πιο δυνατή γλώσσα την διαθέτει η πιο δυνατή ψυχή. Εκεί βρίσκεται το μεγαλείο και η δύναμη της γλώσσας, στο μεγαλείο και στη δύναμη της ψυχής. Που σημαίνει: στο μεγαλείο και στη δύναμη της παιδείας. Η γλώσσα χωρίς τη σκέψη και χωρίς την παιδεία εξισώνεται με το μηδέν. Γι’ αυτό, πάνω απ’ όλα, είναι ανάγκη δάσκαλος και μαθητής είναι ανάγκη να αποκτήσουν συνείδηση της δημιουργικότητας της γλώσσας. Γιατί η γλώσσα δεν είναι ανάμνηση. Είναι κίνηση, και κίνηση δημιουργική. Σ’ ένα γλωσσικό μάθημα δε θυμόμαστε νόμους, ορισμούς και κανόνες. Δημιουργούμε. Αυτό τουλάχιστον διδάσκει ο φυσικός τρόπος με τον οποίο συνθέτονται και κατακτούνται οι γλώσσες. Γι’ αυτό και η διδασκαλία της γλώσσας δεν μπορεί να είναι μνημονική, παθητική, στατική. Οφείλει να είναι ενεργητική, δημιουργική, δυναμική. Από τη φύση της και από τη μήτρα της η γλώσσα είναι πράξη λεκτική. (Χρήστος Τσολάκης, Από τα γράμματα στη γλώσσα, εκδόσεις ΒΑΝΙΑΣ, Θεσσαλονίκη 1995)

Τρίτη, 27 Σεπτεμβρίου 2011

Ο ρόλος της γλώσσας στην αποτελεσματική ανθρώπινη επικοινωνία (άρθρο του Γ, Μπαμπινιώτη)

ΕΥ ΖΗΝ και ΓΛΩΣΣΑ

(υπότιτλοι)
Τα όρια του κόσμου μας ορίζονται από τα όρια της γλώσσας μας (WITTGENSTEIN)

Το ευ ζην πρέπει ν’ αποτελεί κύρια επιδίωξη του ανθρώπου. Ποιότητα ζωής όμως δεν νοείται χωρίς ποιότητα γλώσσας

Οι δυσχέρειες για μια πιο ουσιαστική συνάντηση ανθρώπων, δηλαδή για κατανόηση των προβλημάτων, των θέσεων και των προθέσεων του άλλου, ήταν και είναι, σε σημαντικό βαθμό, αποτέλεσμα κακής ή παρανοημένης επικοινωνίας, πενιχρής, λειψής και παραποιημένης γλώσσας

     Τα τελευταία χρόνια έχει ανασυρθεί στην επιφάνεια και επαναπροβληθεί ευρύτερα μια ελληνική αρχή, που οι απάνθρωπες συνθήκες των δύο παγκοσμίων πολέμων και οι αγώνες των λαών για εξασφάλιση μιας στοιχειώδους κοινωνικής ισότητας είχαν επί αιώνες παραμερίσει. Εννοώ την αρχή πως δεν είναι η ζωή καθεαυτή το ΖΗΝ, αλλά μιας προηγμένης στάθμης ζωή, το ΕΥ ΖΗΝ, που πρέπει ν' αποτελεί κύρια επιδίωξη του ανθρώπου. Με άλλα λόγια, αυτό που σήμερα ονομάζεται με διαφορετικό περιεχόμενο, φιλοσοφία και συνθήκες -«ποιότητα ζωής». Έτσι μέσα κι από έναν όρο, όπου σκόπιμα υποτάσσεται η ποσοτική αντιμετώπιση της ζωής σε μια ποιοτική βίωσή της, όλο και περισσότερο προβάλλεται και υιοθετείται στις σύγχρονες κοινωνίες η διεκδίκηση μιας καλύτερης ζωής.

     Η διαπίστωση αυτή οδηγεί κατ' ανάγκη σ' ένα αίτημα άλλης φαινομενικά τάξης, στο αίτημα της γλώσσας. Γιατί ποιότητα ζωής δε νοείται έξω από μια σωστά οργανωμένη κοινωνία, η οποία με τη σειρά της δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς βαθύτερη και ουσιαστική επικοινωνία, χωρίς ποιότητα γλώσσας.

     Η άκρη του συλλογιστικού νήματος είναι φανερή. Δεν μπορούμε να μιλάμε για γνήσια, σωστή και αποτελεσματική επικοινωνία, όταν δεν επιδιώκουμε συγχρόνως να έχουμε κι ένα γλωσσικό όργανο ικανό να την υπηρετήσει. Κι αν στην επικοινωνία εντάξουμε κάθε άξια λόγου δραστηριότητα του ανθρώπου - την εκπαίδευση λ.χ. ως διαδικασία μόρφωσης του ατόμου μέσα από μια διαλεκτική και κατ' ανάγκη γλωσσική επικοινωνία, τη διοίκηση ως συνάντηση κράτους και πολίτη δια της ανταλλαγής πάλι γλωσσικών πληροφοριών (μηνυμάτων) ή την πολιτική ως διάλογο με τον πολίτη για την αντιμετώπιση των κοινών προβλημάτων κ.ο.κ.- τότε γίνεται καλύτερα αντιληπτό πως ο σύγχρονος ιδίως άνθρωπος κάνει αισθητή την παρουσία του κυρίως μέσα από τη γλωσσική του πράξη, προφορική και γραπτή.

     Ποιότητα γλώσσας υπάρχει εκεί όπου ο άνθρωπος αισθάνεται- με πολλή και έντονη ατομική προσπάθεια, είναι αλήθεια -πως η γλώσσα αβίαστα, χωρίς φραγμούς, αναστολές και «γλωσσικές ενοχές», απελευθερώνει και κοινωνεί στους άλλους τα διανοήματα και τα συναισθήματά του.

      Ποιότητα γλώσσας υπάρχει όταν κάθε μέλος μιας γλωσσικής κοινότητας μπορεί να εκφραστεί για οποιοδήποτε θέμα και υπό οποιοσδήποτε συνθήκες ομιλίας αποτελεσματικά, με αίσθηση επικοινωνιακής πληρότητας, γόνιμης συνάντησης με τον άλλο, και όχι με την αίσθηση του γλωσσικού κενού, χασμάτων και απώλειας της επαφής με τον άλλο. Δεν υπάρχει χειρότερο συναίσθημα από τη γλωσσική ανασφάλεια, την καταπίεση, την υποχρέωση να προσαρμόζεις την επικοινωνία σου σε ισοπεδωτικούς, εξομοιωτικούς κανόνες γλωσσικής συμπεριφοράς. (.....)

     Αν ισχύει το αξίωμα του φιλοσόφου της γλώσσας, του WITTGENSTEIN, πως τα όρια του κόσμου μας ορίζονται από τα όρια της γλώσσας μας, πως ο κόσμος δηλαδή υπάρχει τόσο, όσο μπορεί ο καθένας μας γλωσσικά να τον εκφράσει, τότε θα πρέπει να ισχύει και πως καλύτερη ποιότητα γλώσσας σημαίνει και καλύτερη έκφραση και βίωση του κόσμου μας. Θα πρόσθετα: καλύτερη ποιότητα γλώσσας σημαίνει πιο ειλικρινή και ουσιαστική συνάντηση ανθρώπου με άνθρωπο.

     Πιστεύω πως οι δυσχέρειες για μια πιο ουσιαστική συνάντηση ανθρώπων, δηλαδή για κατανόηση των προβλημάτων, των θέσεων και των προθέσεων του άλλου, που οδηγούν τελικά στην έλλειψη εμπιστοσύνης, στην καχυποψία και στην παρεξήγηση, ήταν και είναι, σε σημαντικό βαθμό, αποτέλεσμα κακής ή παρανοημένης επικοινωνίας, πενιχρής, λειψής και παραποιημένης γλώσσας. Ήταν και είναι προϊόν χαμηλής ποιότητας γλωσσικής επικοινωνίας.

Θέματα (σύμφωνα με τα κριτήρια εξέτασης των πανελλαδικών εξετάσεων)

Α. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Να γράψετε στο τετράδιο σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (100-120 λέξεις – Μονάδες 25)

Β1. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΔΕΑΣ ΣΕ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟ: Να αναπτύξετε σε μια παράγραφο  80 έως 100 λέξεων το περιεχόμενο του παρακάτω αποσπάσματος: «τα όρια του κόσμου μας ορίζονται από τα όρια της γλώσσας μας» (Μονάδες 12)

Β2. ΠΕΙΘΩ – ΔΟΚΙΜΙΟ - ΑΡΘΡΟ: α] Να εντοπίσετε δυο διαφορετικούς τρόπους πειθούς και να τους αξιολογήστε (Μονάδες 6) β] Με στοιχεία από την οργάνωση, τη γλώσσα και το περιεχόμενο, να εντάξετε το κείμενο στο γραμματειακό του είδος (δοκίμιο, άρθρο, επιφυλλίδα) (Μονάδες 9)

Β3. ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ:  Να βρείτε τέσσερα παραδείγματα μεταφορικής χρήσης του λόγου μέσα από το κείμενο που σας δόθηκε και να χρησιμοποιήσετε σε δικές σας προτάσεις τις ίδιες λέξεις με την κυριολεκτική τους σημασία   (Μονάδες 8)

Γ. ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ (δεν υπάρχει πρόταση): (Μονάδες 40)

Δευτέρα, 26 Σεπτεμβρίου 2011

ΛΕΡΝΑΙΑ ΠΙΚΡΑ: Η λέξη της ζωής σου η μία, «σκυτάλη καρτερίας» που την παραλαμβάνεις για να την παραδώσεις άθικτη

Είναι φορές λοιπόν που πρέπει να πολεμήσεις με την απέχθεια για τις λέξεις, με την άρνηση της ίδιας της υπόστασής τους, με το μίσος για όσα λένε και για όσα αδυνατούν να συλλάβουν και να αποδώσουν: βάστα καρδιά μου, βάσταξε

Είναι φορές στη ζωή των ανθρώπων που οι λέξεις τούς φαίνονται ανούσιες κι ανόητες· τιποτένιες και προδοτικές. Ακόμα και η ίδια η πράξη της σκέψης τούς μοιάζει τότε απαράδεκτη, γιατί, έστω κι αν έχουν πειστεί από το πολύ φαρμάκι να αντιστρέψουν τον Σεφέρη και να πουν πως «είμαστε άνθρωποι μόνο για να πονούμε», κρίνουν απαράδεκτο τον ίδιο τον πόνο που τους τσάκισε· δεν τον υπολογίζουν σαν όλους τους υπόλοιπους, τους «συνήθεις», που, ακολουθώντας ακόμα κι αθέλητά τους μια μυριόχρονη επιβιωτική πρακτική τόσο καλά αφομοιωμένη που να μην είναι καν αισθητή η ύπαρξή της, τους χρησιμοποιούν για ν' αντέξουν, για να ενισχύσουν το φρόνημά τους, ίσως και για να μεταπλάσουν σε κάποιας μορφής τέχνη τον σπαραγμό τους. Είναι φορές λοιπόν που πρέπει να πολεμήσεις με την απέχθεια για τις λέξεις, με την άρνηση της ίδιας της υπόστασής τους, με το μίσος για όσα λένε και για όσα αδυνατούν να συλλάβουν και να αποδώσουν. Είναι τότε που το ουρλιαχό φαντάζει νοηματικά πλουσιότερο και κυριολεκτικότερο από οποιαδήποτε παρηγορητική φιλοσοφία· τότε που οποιαδήποτε προσπάθεια να συνταχθούν τα ασύντακτα και να ειπωθούν τα μη φωνητά, μοιάζει αδάπανο φιλολόγημα και ανεπίτρεπτη ωραιολογία. Πώς τάχα αποκτάς γνώση και γνώμη για τα πυρωμένα κάρβουνα όταν τα πιάνεις με ψυχρές λαβίδες και με πυρίμαχα γάντια...

Γυρνάει ο καθείς από τον άναυδο πόνο ή από τον τρόπο του ουρλιαχτού στον συνταγμένο κόσμο παίρνοντας τον δικό του βασανιστικό δρόμο, το δικό του μονοπατάκι - και, το ξέρουμε, δεν γυρνάνε όλοι οι ναυαγισμένοι· η λερναία πίκρα μπορεί να σε καταπιεί, να θρυμματίσει μονομιάς όσους θώρακες πίστεψες πως απέκτησες με καιρό και με κόπο. Ο δικός μου δρόμος, εδώ, τώρα, για να γυρίσω από τον τρόπο της παγωμένης αλαλίας ή της κραυγής στον κόσμο της γραφής, και μάλιστα της δημόσιας γραφής, είναι ο κόσμος της ανάγνωσης. Να διαβάσω, όχι για να διαβώ σε κάποιο ψύχραιμο «απέναντι», αλλά για να κατέβω βαθύτερα στο «εκεί»: εκεί όπου ο χρόνος ρουφιέται από μια μαύρη τρύπα, κι η ψυχή μαζί του, και ο μοναδικός τρόπος διαφυγής είναι το «αν», ειπωμένο είτε με τον τρόπο του Ελύτη μετατονισμένο και προσαρμοσμένο στη δεινή ανάγκη, «Η λέξη της ζωής σου η μία εάν...», είτε με τον τρόπο του ριζίτικου τραγουδιού για έναν άγουρο που νιότη δεν εχάρη γιατί τον πρόλαβε ο «σκληροκάρδης» με την μπαμπεσιά που δίκαια του αποδίδει η δημοτική μας ποίηση: «Χριστέ, και να 'τον παρεμπρός, και να 'τον παραπίσω». Αυτό το ψυχοφάγο «αν», ή το «μακάρι», απευθυνόμενο σε θεότητες άφαντες ή αδιάφορες, τσακίζει και κόκαλα που πίστεψαν αναίτια πως ανήκουν στα γερά· μια τριχούλα χρόνου, μια τριχούλα που κόβει βιαιότατα κι απότομα τον χρόνο στα δύο, στον ενεστώτα και στον αδυσώπητο αόριστο, στο εδώ και στο εκεί. Ναι. Μάλλον δεν λάθεψαν οι γνωστικοί αρχαίοι που μια από τις μυθολογικές τους αφηγήσεις για τη χαμένη αθανασία τη συνάρτησαν με μια τρίχα στην κεφαλή του Πτερέλαου· εύκολο ήταν να κοπεί, εύκολο να γυρίσει ο άνθρωπος στη θνητότητά του, σε ένα «εκεί» που σε θέτει εντός χρόνου, στη μνήμη των περιλειπομένων, πλην εκτός κόσμου.

Μ' αυτό το «εκεί», με τη μοίρα των βροτών ανθρώπων, πολέμησαν αμέτρητοι ποιητές και στοχαστές. Και έφτασαν στην κορυφή της σκέψης τους ακριβώς όταν συλλάβισαν απλά το αυτονόητο, το δεδομένο, όταν έδωσαν μορφή στο ασφυκτικό κοινό αίσθημα. Αυτό συνέβη από τον Όμηρο και το «γενιά των φύλλων των ανθρώπων η γενιά» της «Ιλιάδας» του («οίη περ φύλλων γενεή, τοίη δε και ανδρών»), στον Αισχύλο και το «μα ποιος, εξόν θεός, όλο το βίο του τον γεύτηκε απίκραντο;» του «Αγαμέμνονά» του («τις δε πλην θεών άπαντ' απήμων τον δι' αιώνος χρόνον;»), ώς τον Οδυσσέα Ελύτη και το συμπέρασμά του, στα «Ελεγεία της Οξώπετρας», πως «η αλήθεια μόνον έναντι θανάτου δίδεται», μια αλήθεια ωστόσο που την έχεις διδαχθεί κατ' επανάληψη εν ζωή. Αλλά, για το δικό μου μυαλό, κι όχι μονάχα στην ταραχή του πάνω, η ποίηση που φανέρωσε και ιστόρησε το «εκεί» έτσι όπως είναι, όπως πρέπει να είναι, γυμνό και φαρμακωμένο, δίχως την παραμυθητική προσδοκία της ανάβασης από τη Κατωγή ή της ανάστασης, είναι η ποίηση των ανωνύμων, η συλλογική, εκείνη όπου κάθε στιχάκι, κάθε λεξούλα, κάθε τσάκισμα ειπώθηκε και ξαναειπώθηκε, τονίστηκε και ξανατονίστηκε, οξύνθηκε και ξαναοξύνθηκε από τον πόνο αναρίθμητων ανθρώπων που βρέθηκαν ξαφνικά σακατεμένοι και από ξόδι σε ξόδι, από μοιρολόι σε μοιρολόι, φύτεψαν πέτρες στο χώμα για να 'χουμε ν' ακουμπάμε οι επόμενοι, να μην κλαδευτούμε.

Να μια τέτοια πέτρα, γερό αγκωνάρι, με ρίζες οχτώ να το στεριώνουν στο χώμα, όσες και οι στίχοι του, ένα ποίημα που αμέτρητοι άνθρωποι μπορούν δίκαια να πιστέψουν πως πλάστηκε γι' αυτούς ειδικά:

«Βάσταξον, καρδιά, βάσταξον, κάμποσα χρόνια κι άλλο,
όπως βαστούνε τα ραχιά την βαρυχειμωνίαν,
όπως βαστάζ'νε τα δεντρά την παραγρανεμίαν,
όπως βαστάζ' η θάλασσα τη κοσμί' τα καράβια,
όπως βαστάζ' ο ουρανόν εκείνα όλα τ' άστρια,
όπως βαστάζ' το σίδερον την βαρυτσακουτσέαν,
όπως βαστάζ' το χάλκωμαν σ' ση καζαντζή τα χέρια.
Βάσταξον, καρδιά, βάσταξον, αν θελτς και αν 'κί θέλεις».
Για δημοτικό τραγούδι του Πόντου πρόκειται, που το εξέδωσε το 1960, μαζί με πολλά άλλα, ο Πάνος Λαμψίδης, ο οποίος και το απέδωσε ως εξής στη νεοελληνική:

«Βάστα, καρδιά μου, βάσταξε κάμποσα χρόνια κι άλλο,
καθώς βαστάζουν τα βουνά τους πιο βαριούς χειμώνες,
καθώς βαστάζουν τα δεντρά τον δυνατόν αγέρα,
καθώς βαστάει η θάλασσα του κόσμου τα καράβια,
καθώς βαστάει ο ουρανός όλα τ' αστέρια εκείνα,
καθώς βαστά το σίδερο βαριού σφυριού τον χτύπο,
καθώς βαστά το χάλκωμα στου σιδερά τα χέρια.
Βάστα, καρδιά μου, βάσταξε, αν θέλεις κι αν δεν θέλεις».

Από τον γύρω του κόσμο, τον ψηλαφητό, δανείζεται εικόνες αντοχής ο φυσικός άνθρωπος, για να παραδειγματιστεί και, με την προς εαυτόν εντολή, με αυτό το τετράκις επαναλαμβανόμενο «βάσταξον», να μοιραστεί την υποχρέωση της υπομονής με όλους τους υπόλοιπους, συγγενείς, φίλους, συντοπίτες, συμπολεμιστές σε έναν σκληρό αγώνα που το δεδομένο τέλος του δεν του μειώνει την αξία· για μια σκυτάλη καρτερίας πρόκειται που την παραλαμβάνεις για να την παραδώσεις άθικτη. Με το σίδερο και με τον χαλκό παραλληλίζεται εδώ η καρδιά του ανθρώπου, που τη σφυροκοπούν δίχως σταματημό οι απώλειες, τα πένθη εκείνα που κανένα επίθετο δεν είναι αντάξιό τους, κι αν χρησιμοποιήσεις οποιοδήποτε τα αδικείς και τα προσβάλλεις. Κι αυτή η καρδιά πρέπει ν' αντέξει. Θέλει δεν θέλει. Ν' αντέξει σαν αντίψυχο για την άλλη που σώπασε.

Έγραψα όσα έγραψα για να πω και με αυτόν τον τρόπο, και από εδώ, ολόψυχο το ευχαριστώ μου σε όσους είχαν την καλοσύνη να στείλουν σε μένα και στους δικούς μου ζεστό αυτό το πολύτιμο «βάσταξον», με έναν από τους τόσους τρόπους της γραφής, το δημοσιογράφημα, το τηλεγράφημα, το γράμμα, το μήνυμα στο κινητό, στον υπολογιστή, στο Διαδίκτυο, τη φωνή, αυτήν την αμεσότερη γραφή. Ας μετρηθεί παρακαλώ το ευχαριστώ μας όσο θερμό το «βάσταξόν» τους.

[Γενιά των φύλλων των ανθρώπων η γενιά, άρθρο του Παντελή Μπουκάλα, στην εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 25-09-2011]

Σάββατο, 24 Σεπτεμβρίου 2011

ΟΤΑΝ Η ΒΙΑ ΔΙΝΕΙ ΑΞΙΑ (επίκαιρο άρθρο για τα φαινόμενα βίας στο ποδόσφαιρο)

Τα επεισόδια στο Ηράκλειο με το θάνατο ενός 21χρονου παιδιού αποδεικνύουν ότι το σύστημα που κυριάρχησε στο ελληνικό ποδόσφαιρο έχει απλώσει ρίζες και δεν θα ξηλωθεί τόσο εύκολα.

Τι κι αν οι παράγοντες του υποκόσμου μπήκαν στη φυλακή και οι ομάδες τους υποβιβάστηκαν στην ερασιτεχνική κατηγορία.

Θα περίμενε κανείς, μετά τα όσα ακούστηκαν και γράφτηκαν για τους απατεώνες και τα στημένα παιχνίδια, ότι κάτι θα άλλαζε ακόμα και στην ψυχολογία των φανατικών οπαδών των ομάδων.

Δυστυχώς, δεν έγινε τίποτα. Από την ημέρα που ξέσπασε το σκάνδαλο των στημένων αγώνων έγιναν επιθέσεις σε συνδέσμους και δύο «ραντεβού θανάτου» στα Πετράλωνα και το Ηράκλειο.

Οι εμπλεκόμενοι; Όλοι παιδιά από 18 έως 25 ετών. Ανάμεσά τους και μερικοί ανήλικοι. Παιδιά που δεν έχουν κάτι καλύτερο να κάνουν στη ζωή τους. Οι περισσότεροι είναι άνεργοι ή υποαπασχολούνται. Συχνάζουν σε παρακμιακές καφετέριες και κάποιοι λίγοι φοιτούν σε κάποιες τεχνικές σχολές.

Δεν θα τους δείτε να ασχολούνται με άλλα κοινωνικά ζητήματα. Η ανεργία, που τσακίζει τους νέους, ή τα προβλήματα της παιδείας δεν τους λένε τίποτα. Έτσι κι αλλιώς η κοινωνία, με τον τρόπο της, τους έχει βγάλει στο περιθώριο. Έτσι βρίσκουν μια στέγη, μια αγκαλιά στην ομάδα και το σύνδεσμο. Εκεί βρίσκουν κι άλλους στην ίδια κατάσταση και αισθάνονται άνετα. Μια ιδιότυπη συμμορία, χωρίς ιδεολογία, πέραν της ποδοσφαιρικής, και υπέρτατη αξία γίνεται ο τσαμπουκάς, ο μάγκας που θα κατατροπώσει τον αντίπαλο. Όλα αυτά με την υψηλή εποπτεία παραγόντων ομάδων που τους τροφοδοτούν με λεφτά, εισιτήρια και μπόλικο μίσος.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του 24χρονου που συνελήφθη ως ο βασικός ύποπτος για το μαχαίρωμα του 21χρονου στο Ηράκλειο. Ανήκει στους οργανωμένους οπαδούς του ΟΦΗ και έγινε γνωστός παλιότερα, όταν υποβιβάστηκε η ομάδα του και σκαρφάλωσε στην οροφή της Δημοτικής Πινακοθήκης, στη βασιλική του Αγ. Μάρκου, απειλώντας να πέσει. Παρά το γεγονός αυτό, ο 24χρονος παρέμεινε στον ηγετικό πυρήνα των φιλάθλων του ΟΦΗ. Κανείς δεν τον προσέγγισε να του μιλήσει, να τον καθησυχάσει.

Το ίδιο και με τον 21χρονο που επίσης κατηγορείται ως συνεργός και τώρα διαφεύγει τη σύλληψη. Πρόκειται για ένα παιδί προβληματικής οικογένειας, παλιός γνώριμος των αστυνομικών και κοινωνικών υπηρεσιών του Ηρακλείου, καθώς από τα 13 του χρόνια παρουσίαζε παραβατική συμπεριφορά. Ένας εκ των συμπλεκομένων είπε: «Το γεγονός ότι θα γίνουν φασαρίες μεταξύ των φιλάθλων το άκουσα στην πλατεία Αγίου Νικολάου. Άκουσα κάποιον από τους φιλάθλους του ΟΦΗ να λέει τη φράση "τα μαχαίρια μπροστά". Τότε είδα να μπαίνουν μπροστά τρία άτομα που κρατούσαν στα χέρια μαχαίρια, από τα οποία γνώρισα τα δύο και ο ένας ήταν ο 24χρονος».

Στο τραγικό αυτό περιστατικό εξίσου τραγικές ήταν οι δηλώσεις παραγόντων του αθλητισμού, της αυτοδιοίκησης και των κομμάτων, με κοινοτοπίες όπως: «Καταδικάζουμε απερίφραστα... Τέτοια γεγονότα είναι καταδικαστέα... Δεν είναι δυνατόν στην Κρήτη και την Ελλάδα να λαμβάνουν χώρα τέτοια τραγικά φαινόμενα... Είναι απαραίτητο να χυθεί άπλετο φως και να μη συγκαλυφθεί τίποτα...».

Πολλά λόγια, πράξεις καθόλου και η βία συνεχίζεται στους γύρω δρόμους

[ΠΗΓΗ: ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΤΑΛΗΣ, στήλη ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ ΕΝΣΤΑΣΕΙΣ 8/9/2011]

Θεωρία & ασκήσεις για τα επιχειρήματα


Επίκληση στη λογική με επιχειρήματα
ΠΕΙΘΩ = πρόσκληση για επικοινωνία = καταδίκη των προκαταλήψεων = σεβασμός στο δικαίωμα του άλλου να διαφωνεί και να αποφασίζει ελεύθερα. ΔΙΟΤΙ…

 Η αλήθεια δεν είναι αυταπόδεικτη, δεν είναι μία, ΕΙΝΑΙ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΗ

Η αλήθεια βρίσκεται συχνά μέσα στην αντίθεση και το πρώτο βήμα για να τη βρει κανείς είναι η αμφιβολία για όλα



Επιχειρήματα είναι ο ένας από τους δύο τρόπους με τους οποίους κάνουμε ΕΠΙΚΛΗΣΗ στη λογική του δέκτη, για να τον πείσουμε να δεχθεί τις απόψεις μας ή να ασπαστεί τη δική μας «αλήθεια». Πιο συγκεκριμένα επιχειρήματα είναι ένα διευθετημένο σύνολο λογικών προτάσεων (κρίσεων, απόψεων) που αποδεικνύει την ορθότητα μιας ιδέας. Η διανοητική πορεία με την οποία ο νους του ανθρώπου κατασκευάζει ένα επιχείρημα λέγεται συλλογισμός. Οι συλλογισμοί διακρίνονται σε παραγωγικούς, επαγωγικούς και αναλογικούς.

(συνοψίζοντας): παραγωγικό συλλογισμό έχουμε όταν η σκέψη μας προχωρεί από μια γενική θέση/ κρίση στην απόδειξή της (από το γενικό στο μερικό), ενώ επαγωγικό όταν η σκέψη μας προχωρεί από τα επιμέρους στο γενικό συμπέρασμα που είναι και η θέση/ κρίση (από το μερικό στο γενικό). Στον αναλογικό συλλογισμό πάλι η σκέψη ξεκινά από μια μερική πρόταση και καταλήγει στο συμπέρασμα, πάλι σε μια μερική (από το μερικό στο μερικό: όπως …. έτσι). Για την αναγνώριση της συλλογιστικής πορείας σε εκτεταμένες μορφές λόγου (παράγραφος – κείμενο) απαιτείται η εύρεση της κύριας θέσης: αν η κύρια θέση βρίσκεται στην αρχή της παραγράφου ή του κειμένου, τότε η ανάπτυξη των ιδεών ακολουθεί παραγωγική συλλογιστική πορεία με την προϋπόθεση το συμπέρασμα να είναι μερικότερο σε σχέση με το νόημα των προκειμένων, ενώ αν βρίσκεται στο τέλος, επαγωγική, εφόσον βέβαια το τελικό συμπέρασμα είναι γενικότερο από το νόημα των προκειμένων.

Πώς αξιολογούμε/ κρίνουμε α] έναν ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟ: (βλέπε και σελίδα 16 σχολικού βιβλίου)

                                I.            ελέγχουμε ΤΗΝ ΕΓΚΥΡΟΤΗΤΑ, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένο το επιχείρημα (μορφή), τη σχέση ανάμεσα στις προκείμενες και στο συμπέρασμα.
                              II.            ελέγχουμε ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ, δηλαδή αν καθεμιά από τις προτάσεις του επιχειρήματος είναι αληθείς.
                            III.            Ορθό είναι ένα επιχείρημα εάν και μόνο εάν είναι έγκυρο και όλες του οι προτάσεις είναι αληθείς.



β] Πώς αξιολογούμε ένα επαγωγικό επιχείρημα (SOS η σελίδα 18 του σχολικού βιβλίου): η επαγωγική ισχύς ενός επιχειρήματος είναι σχετικό και όχι απόλυτο μέγεθος, γι’ αυτό εξετάζουμε αν η γενίκευση στηρίζεται σε επαρκή στοιχεία ή σε ελλιπή στοιχεία. Πρώτα όμως πρέπει ν’ αναγνωρίσουμε το είδος του επαγωγικού συλλογισμού

·        ΟΤΑΝ Ο ΕΠΑΓΩΓΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΣ αναπτύσσεται με τη μέθοδο της ΓΕΝΙΚΕΥΣΗΣ: εξετάζουμε αν η γενίκευση στηρίζεται σε επαρκή στοιχεία= τέλεια επαγωγή (επιτρεπτή γενίκευση) ενώ, αντίθετα, αν στηρίζεται σε ανεπαρκή δεδομένα ή ελλιπή στοιχεία, έχουμε ατελή επαγωγή ή αυθαίρετη γενίκευση (επισφαλής ή βεβιασμένη)

·        ΟΤΑΝ Ο ΕΠΑΓΩΓΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΣ αναπτύσσεται με τη μέθοδο ΑΙΤΙΟΥ – ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΟΣ  (το συμπέρασμα προκύπτει ως επακόλουθο των προκειμένων), τότε εξετάζουμε (βλέπε βιβλίο σελ. 18 SOS) αν η σχέση προκειμένων και συμπεράσματος είναι χρονολογική ή αιτιώδης (στην πρώτη περίπτωση η σχέση θα είναι λογικά αβάσιμη, στη δεύτερη θα πρέπει να εξετάσουμε αν η αιτία αποτελεί αναγκαία και επαρκή συνθήκη για την πρόκληση του αποτελέσματος.


·       ΕΥΡΕΣΗ και ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ ΠΟΡΕΙΑΣ παραγράφου ή κειμένου: Η ΕΡΩΤΗΣΗ θα είναι: «ποια συλλογιστική πορεία ακολουθεί ο συγγραφέας»

·       ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Αρχικά, επισημαίνουμε και ονομάζουμε τη συλλογιστική πορεία: Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί ακολουθεί ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ή ΕΠΑΓΩΓΙΚΗ συλλογιστική πορεία κλπ και στη συνέχεια δικαιολογούμε την επιλογή μας με στοιχεία από το κείμενο ως εξής:



Ασκήσεις στα είδη των συλλογισμών: στις παρακάτω παραγράφους να βρεθεί η συλλογιστική πορεία και να αξιολογηθεί (σύμφωνα με τη θεωρία)  



1. Ανέκαθεν η οικονομική δράση του ανθρώπου ήταν μια δράση μέσα στη φύση και πάνω στη φύση. Αν στην πρώτη φάση της ιστορικής εξέλιξης των σχέσεων του ανθρώπου με αυτήν το κυρίαρχο γνώρισμα στάθηκε η εξάρτηση του ανθρώπου από τις δυνάμεις της φύσης και του περιβάλλοντος, στη δεύτερη και πιο πρόσφατη φάση, και μάλιστα από τη βιομηχανική επανάσταση και μετά, η σχέση μεταβάλλεται και το κυρίαρχο γνώρισμα γίνεται πλέον η υποταγή της φύσης στον άνθρωπο. Έτσι, ενώ αρχικά και επί μακρόν έκτοτε η φυσική τάξη φάνηκε να επιβάλλεται στον άνθρωπο, στη συνέχεια και ιδίως τα τελευταία 200 περίπου χρόνια η ανθρώπινη τάξη (ή αταξία) επιβλήθηκε πάνω στη φύση και το περιβάλλον.

2. Ο τουρισμός γενικά, κυρίως δε σε χώρες μικρές σαν την Ελλάδα, αποτελεί μια ανθρώπινη δραστηριότητα η οποία εντάσσεται στις προσπάθειες οικονομικής ανάπτυξης της χώρας, περιέχει όμως πολλά στοιχεία αστάθειας στις σχέσεις ανθρώπου και περιβάλλοντος και περικλείει πολλούς κινδύνους. Αρκεί να θυμηθούμε ότι σε μικρές κοινωνίες (π.χ. νησιά) ο ανθρώπινος πληθυσμός στην τουριστική περίοδο μπορεί και να δεκαπλασιαστεί, με όλα τα επακόλουθα αυτής της αύξησης για τους τοπικούς φυσικούς πόρους, τους ρυθμούς ζωής της συγκεκριμένης κοινότητας και τον πολιτισμό της. Σε αυτή την κλίμακα του κοινωνικού φαινομένου της απότομης πληθυσμιακής επίθεσης η συμβατική λύση που δίνει ο βιομηχανοποιημένος τουρισμός είναι κατ' ανάγκη επιθετική. Μεγάλα ξενοδοχειακά συγκροτήματα βιάζουν πολλές φορές το περιβάλλον, «πακέτα» για την καλύτερη «εκμετάλλευση» των τουριστών ετοιμάζονται, αγροτικά προϊόντα γεμάτα χημικά στοιχεία και κακότεχνα προϊόντα «δήθεν» λαϊκής τέχνης παράγονται.

3. Πολλοί υπεύθυνοι του Άουσβιτς ήταν αναγνώστες του Γκαίτε και λάτρεις του Μπραμς. Δεν πιστεύω ότι η διάδοση της λογοτεχνικής παιδείας και της μουσικής καλλιέργειας συντελεί απαραιτήτως στην πρόοδο του καλού.

4. Δεν έχουμε άλλη επιλογή από το να είμαστε ανταγωνιστικοί. Από το να πετύχουμε, δηλαδή, να οικοδομήσουμε μια υγιή οικονομία, από το να παρακολουθούμε τις τεχνολογικές εξελίξεις, από το να εξυγιάνουμε τον δημόσιο τομέα, από το να δημιουργήσουμε ένα κράτος ευέλικτο, χωρίς ωστόσο να υστερεί στους τομείς της κοινωνικής πρόνοιας και της φροντίδας προς τις ενδεείς οικονομικά και κοινωνικά κατηγορίες πολιτών. Μόνον έτσι θα πάψουμε να είμαστε και να χαρακτηριζόμαστε «ουραγοί της Ευρώπης» και «υπηρέτες των Ευρωπαίων». Η επίτευξη των στόχων σύγκλισης της ελληνικής οικονομίας με τα ευρωπαϊκά οικονομικά μεγέθη δεν είναι θέμα μόνο αριθμών. Είναι και θέμα ουσίας. Διότι η βελτίωση των οικονομικών μεγεθών μακροπρόθεσμα, αλλά σε ορισμένους τομείς και μεσοπρόθεσμα, οδηγεί στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, των υπηρεσιών, του κράτους πρόνοιας και γενικότερα στη βελτίωση της ποιότητας ζωής για όλους μας.

5. Η φαντασία είναι εξίσου απαραίτητη για να καταλάβει κανείς την πραγματικότητα. Την αξία που έχει η φαντασία τη συναντά κανείς και στα μαθηματικά. Γιατί, για να αποδείξεις ότι κάτι ισχύει, πρέπει πρώτα να περάσεις από την υπόθεση ότι δεν ισχύει. Αυτό κι αν απαιτεί φαντασία!





6. Στη χώρα μας παράλληλα με τα περιστατικά κακοποίησης ή παραμέλησης παιδιών, που κάθε χρόνο έρχονται στο φως, θα πρέπει να αναλογιστούμε και άλλα προβλήματα που τείνουν να λάβουν χρόνιο χαρακτήρα: την εκμετάλλευση της παιδικής εργασίας καθώς και την αποστέρηση των δικαιωμάτων πρόσβασης στην εκπαίδευση και την περίθαλψη για τα παιδιά των μεταναστών ή άλλων κοινωνικών ομάδων. Όσο κι αν η εικόνα παραμένει συγκεχυμένη λόγω της έλλειψης επαρκών στοιχείων σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί απόλυτα ικανοποιητική. Τα δικαιώματα των παιδιών παραβιάζονται με τρόπους και έκταση, που κάθε άλλο παρά κολακεύουν τον πολιτισμό μας.

7. Η γλωσσομάθεια είναι σήμερα περισσότερο αναγκαία από ποτέ, ως δεξιότητα που αυξάνει τις πιθανότητες να βρει κάποιος εργασία. Παρόμοια αναγκαιότητα παρουσιάζεται και για την εκμάθηση χρήσης των ηλεκτρονικών υπολογιστών. Άνθρωπος που δε γνωρίζει χειρισμό ηλεκτρονικών υπολογιστών και αξιοποίηση των αντίστοιχων προγραμμάτων, θα δυσκολευτεί κατά πάσα πιθανότητα στην διαδικασία διεκδίκησης μια εργασιακής θέσης.   

8. Η Ελλάδα μετατρέπεται σταδιακά σε μια πολύ-πολιτισμική κοινωνία. Η εξέλιξη αυτή οπωσδήποτε περιπλέκει την κατάσταση, καθώς αναδεικνύει νέες κοινωνικές, θρησκευτικές και πολιτιστικές παραμέτρους του προβλήματος. Ταυτόχρονα, καθιστά πιο επιτακτική την ανάγκη να εκσυγχρονιστούν οι κρατικές υπηρεσίες προσαρμοζόμενες στα νέα δεδομένα και να συνεργαστούν αποτελεσματικότερα με το πλήθος των μη κυβερνητικών οργανώσεων που δραστηριοποιούνται στο έργο αυτό.

9. O περιπτεράς μου, ένας εξηντάρης λαϊκός τύπος, κουνούσε το κεφάλι του με αγανάκτηση. «Τι σόι άνθρωποι είναι αυτοί», ξέσπασε, «που δεν ανοίγουν εφημερίδα ούτε όταν την έχουν αγοράσει;» Αναφερόταν στους όχι λίγους πελάτες του που, αφού πάρουν στα χέρια τους και πληρώσουν την α ή τη β εφημερίδα, βγάζουν από μέσα το cd, το dvd ή όποιο άλλο, απαραίτητο πλέον, δώρο περικλείεται στο σελοφάν και πετούν το έντυπο σώμα στον πρώτο κάδο απορριμμάτων που βρίσκουν μπροστά τους.

Αλήθεια, τι σόι άνθρωποι; Τι σόι λαός; Για ποιο επίπεδο πολιτισμού και ποια ποιότητα ανθρώπων μιλάμε, όταν έχουμε έναν λαό που δε διαβάζει; 

10. Θεσμοί που δοκιμάστηκαν στο παρελθόν επί αιώνες, που καθιερώθηκαν µε αίμα πολύ, έχουν πια διαβρωθεί. Η οικογένεια, που ήταν η ζεστή φωλιά όπου πλάθονταν κι οπλίζονταν ο άνθρωπος, κάθε μέρα γίνεται και πιο σκιώδης. Ο τρόπος ζωής που είχε το παρελθόν κληροδοτήσει από γενιά σε γενιά – τιμιότητα, ντροπή, αξιοπρέπεια και κοινωνική συνεργασία – κινδυνεύει και αναιρείται καθημερινά από την πρακτική της εποχής µας. Το παρελθόν, ως αυθεντία, ως πηγή κανόνων βίου, υποφέρει από δεινή αμφισβήτηση.

11. Λέγεται πως ο επιστήμονας ευθύνεται μόνο γι’ αυτό που κάνει και όχι για τον τρόπο με τον οποίο κάποιοι το χρησιμοποιούν. Όπως, δηλαδή, ο κατασκευαστής μαχαιριών είναι υπεύθυνος μόνο για την ποιότητα του προϊόντος του και όχι για την ενδεχόμενη φονική χρήση του, έτσι και ο επιστήμονας είναι υπόλογος μόνο για την ορθότητα των ανακαλύψεών του και όχι για τη βλαβερή αξιοποίησή τους. Και όπως δεν μπορεί να κατηγορείται ο πρώτος στην περίπτωση ενός φόνου, έτσι δεν μπορεί να κατηγορείται και ο δεύτερος στην περίπτωση, για παράδειγμα, ενός πολέμου.

12. Το ξεκίνημα του 21ου αιώνα μας φέρνει αντιμέτωπους με ποικίλα προβλήματα, την έκταση και τις συνέπειες των οποίων είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς. Το δεύτερο ήμισυ του 20ού αιώνα επεφύλαξε πολλές εκπλήξεις στο χώρο της ανάπτυξης των νέων τεχνολογιών και στην πρόοδο της επιστήμης. Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας και της γνώσης έχει επιφέρει θεαματικές αλλαγές στην κοινωνική δομή και οργάνωση πολλών κρατών. Η «κοινωνία της πληροφορίας» κατέστησε αναγκαίο τον επαναπροσδιορισμό των μεθόδων και των τεχνικών της εργασίας και έθεσε σε νέα βάση το θέμα κατάκτησης της γνώσης. Σήμερα δεν έχει τόσο αξία η γνώση αυτή καθεαυτή, αφού εξελίσσεται με ταχύτατους ρυθμούς και παλιώνει προτού καν γίνει κτήμα των πολλών.

13. Η ευτυχία είναι επιδίωξη όλων των ανθρώπων, αλλά ο καθένας νιώθει ευτυχισμένος για διαφορετικούς λόγους και προϋποθέσεις. Άλλοι εξαρτούν την ευτυχία από τη δυνατότητά τους να ικανοποιούν με την εργασία τους επαρκώς τις βιοτικές του ανάγκες και να ζουν αξιοπρεπώς σε κλίμα κοινωνικής γαλήνης και ασφάλειας. Άλλοι, νιώθουν ευτυχισμένοι, αν είναι ελεύθεροι, αν είναι σεβαστά τα δικαιώματά τους και αν μπορούν απερίσπαστοι να επιδίδονται στο δημιουργικό έργο τους. Και άλλοι, τέλος, θεωρούν σημαντική προϋπόθεση για την ευτυχία την καλλιέργεια του ανθρώπου, αν δηλαδή είναι σε θέση να αισθάνεται το ωραίο, να γνωρίζει την αλήθεια και να βιώνει το καλό. Από τις προϋποθέσεις αυτές διαπιστώνεται πως η ευτυχία του ανθρώπου εξαρτάται άμεσα και σε μεγάλο βαθμό από τους όρους της κοινωνικής του ζωής. Και το πολίτευμα που εξασφαλίζει ευνοϊκότερους αυτούς τους όρους είναι η δημοκρατία, το πολίτευμα δηλαδή που δίνει τη δυνατότητα στον άνθρωπο να εκλέγει αυτούς που θα τον κυβερνήσουν, να παρεμβαίνει ελέγχοντας, προτείνοντας και διεκδικώντας καλύτερες συνθήκες ζωής.

Απαντήσεις  

1. Η παράγραφος αναπτύσσεται με παραγωγική συλλογιστική πορεία, διότι ξεκινάει από τα μία γενική διαπίστωση (Ανέκαθεν η οικονομική δράση του ανθρώπου ήταν μια δράση μέσα στη φύση και πάνω στη φύση) και εξειδικεύει ύστερα τις δράσεις μέσα και πάνω στη φύση. Και, το σπουδαιότερο, το συμπέρασμα ((έτσι η φυσική τάξη κτλ) είναι μερικότερο. Ως προς τη ΜΟΡΦΗ έγκυρο, ως προς το περιεχόμενο ΑΛΗΘΙΝΟ άρα ΟΡΘΟ επιχείρημα= βέβαιο συμπέρασμα 

2. Η παράγραφος αναπτύσσεται με παραγωγική συλλογιστική πορεία, διότι ξεκινάει αναφερόμενη γενικά σε κινδύνους του τουρισμού και έπειτα συγκεκριμενοποιεί αυτούς τους κινδύνους. Ως προς τη ΜΟΡΦΗ έγκυρο, ως προς το περιεχόμενο ΑΛΗΘΙΝΟ άρα ΟΡΘΟ επιχείρημα= βέβαιο συμπέρασμα 

3. Η παράγραφος αναπτύσσεται με επαγωγική συλλογιστική πορεία, διότι από τις επιμέρους περιπτώσεις των βασανιστών με Γκαίτε και Μπραμς καταλήγει σε μια γενικότερη άποψη για την πνευματική καλλιέργεια, που κατά την άποψή του δεν συντελεί στην πρόοδο του καλού. Ανεπαρκή δεδομένα, μη επιτρεπτή γενίκευση



4. (αμφιλεγόμενη περίπτωση ΠΡΟΣΟΧΗ): Αν δεχθούμε σαν βάση του συλλογισμού τη θεματική περίοδο, τότε η παράγραφος αναπτύσσεται με παραγωγική συλλογιστική πορεία, διότι ξεκινάει από τη γενική ανάγκη «να είμαστε ανταγωνιστικοί» και έπειτα μεταβαίνει σε εξειδικεύσεις αυτής της ανταγωνιστικότητας προκειμένου να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η βελτίωση των οικονομικών μεγεθών οδηγεί στη βελτίωση της ποιότητας ζωής. Θα μπορούσε όμως κανείς να δεχθεί ότι το τελευταίο αυτό συμπέρασμα θέλει να αποδείξει ο συγγραφέας στηριζόμενος στις προηγούμενες εξειδικεύσεις (σ’ αυτή την περίπτωση ο συλλογισμός είναι επαγωγικός) 

5. Η παράγραφος αναπτύσσεται με παραγωγική συλλογιστική πορεία, διότι ξεκινάει από τη γενική διαπίστωση ότι η φαντασία είναι αναγκαία για τη σύλληψη της πραγματικότητας και καταλήγει στην ωφέλεια της για τα μαθηματικά, μια ειδική επιστήμη. (το ίδιο με όλα τα προηγούμενα που έχουν παραγωγή)



6. Η παράγραφος αναπτύσσεται με επαγωγική συλλογιστική πορεία, διότι ξεκινάει από την αναφορά συγκεκριμένων περιστατικών παραβίασης των δικαιωμάτων των παιδιών και καταλήγει στη γενική άποψη για τη χαμηλή ποιότητα του πολιτισμού μας (τα δικαιώματα των παιδιών παραβιάζονται με τρόπους, που κάθε άλλο παρά κολακεύουν τον πολιτισμό μας). Επαρκή δεδομένα, επιτρεπτή γενίκευση  

7. Ο συλλογισμός μέσα στην παράγραφο είναι αναλογικός, διότι από την ωφέλεια μιας επιμέρους δεξιότητας (γλωσσομάθεια) οδηγείται στην ωφέλεια μιας άλλης (προσφορά της γνώσης Η/Υ στην ανεύρεση εργασίας).  Η αναλογία είναι κυριολεκτική και οι ομοιότητες που επισημαίνονται ανάμεσα στα συγκρινόμενα μέρη θεωρούνται επαρκείς και σχετικές με το θέμα, άρα συμπέρασμα αποδεκτό

8. Ο συλλογισμός μέσα στην παράγραφο είναι παραγωγικός, διότι αρχικά προβάλλεται η γενική διαπίστωση για μετατροπή της Ελλάδας σε πολύ-πολιτισμική κοινωνία και έπειτα η ανάδειξη νέων εξειδικευμένων παραμέτρων του προβλήματος. (το ίδιο με τους προηγούμενους παραγωγικούς συλλογισμούς)

9. Στην παράγραφο υπάρχει επαγωγικός συλλογισμός, διότι ξεκινάει από ένα συγκεκριμένο περιστατικό (συμπεριφορά των νεοελλήνων κατά την αγορά μιας εφημερίδας) και καταλήγει σε μια γενική γνώμη για την ποιότητα και το επίπεδο του λαού. (ανεπαρκή δεδομένα, αυθαίρετη γενίκευση)  

10. (αμφιλεγόμενο ΠΡΟΣΟΧΗ): Στην παράγραφο υπάρχει επαγωγικός συλλογισμός. Με την προϋπόθεση ότι θα θεωρήσουμε το γενικό συμπέρασμα που παρατίθεται στην αρχή (θεσμοί του παρελθόντος έχουν πια διαβρωθεί) ως  συμπέρασμα που απορρέει από τις  επιμέρους περιπτώσεις θεσμών (οικογένεια κτλ), που ακολουθούν. Εξάλλου και η κατακλείδα, στο τέλος, επαναλαμβάνει με άλλο τρόπο το γενικό συμπέρασμα για την αμφισβήτηση των θεσμών. (επαρκή δεδομένα, επιτρεπτή γενίκευση ;)  



11. Ο συλλογισμός στην παράγραφο είναι αναλογικός. Συσχετίζονται ο κατασκευαστής μαχαιριών και η απουσία δικής του ευθύνης για την κακή χρήση των μαχαιριών του με τον επιστήμονα και την απουσία των ευθυνών του στην υπόθεση του πολέμου Η αναλογία είναι κυριολεκτική και οι ομοιότητες που επισημαίνονται ανάμεσα στα συγκρινόμενα μέρη με κάποια επιφύλαξη (υπάρχουν οι σχετικές ενστάσεις) θα μπορούσαν να θεωρηθούν επαρκείς και, σίγουρα,  σχετικές με το θέμα, άρα το συμπέρασμα μάλλον γίνεται αποδεκτό.



12. Ο συλλογισμός, με μια έννοια, είναι παραγωγικός, διότι αρχικά, στη θεματική περίοδο ο συγγραφέας αναφέρεται γενικά στα ποικίλα προβλήματα, εκπλήξεις και αλλαγές του 21 ου αιώνα και έπειτα, αξιοποιώντας επιμέρους προβλήματα της παγκοσμιοποίησης, της κοινωνίας των πληροφοριών κλπ, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι σήμερα δεν έχει τόσο αξία η γνώση αυτή καθεαυτή. Θα μπορούσε, όμως, αυτό το τελευταίο γενικό συμπέρασμα να θεωρηθεί η κατάληξη του συλλογισμού που ξεκίνησε με την αναφορά σε επιμέρους προβλήματα του 21ου αιώνα (με αυτή την έννοια ο συλλογισμός είναι επαγωγικός)

13. Ο συλλογισμός, είναι επαγωγικός, διότι, παρόλο που η πορεία της σκέψης του συγγραφέα ξεκινάει με τη γενική διαπίστωση για την επιδίωξη της ευτυχίας από όλους τους ανθρώπους, στη συνέχεια στηριζόμενος στα διαφορετικά κριτήρια από τα οποία εξαρτούν την ευτυχία τους οι άνθρωποι, θέλει να συνδέσει όλες αυτές τις περιπτώσεις για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι όλοι οι προηγούμενοι όροι ευτυχίας εξασφαλίζονται καλύτερα από τους όρους της κοινωνικής της ζωής, το πολίτευμα.