Τρίτη, 29 Νοεμβρίου 2011

Προτιμήστε τον μαυροπίνακα

Στον αέρα η θρυλούμενη συμβολή των νέων τεχνολογιών στη μάθηση. Η ασφαλέστερη οδός για τη γνώση… ο μαυροπίνακας και το βιβλίο.

Σε μια υπερσύγχρονη κοινωνία όπου καθημερινά οι μαθητές βομβαρδίζονται από τεχνολογικούς πειρασμούς και από συνεχείς προσθήκες στο ήδη βεβαρημένο πρόγραμμά τους, πώς μπορούν άραγε να βελτιώσουν τους βαθμούς τους και παράλληλα να «γυμνάσουν» τον εγκέφαλό τους ώστε να αφομοιώνει όσο το δυνατόν περισσότερες γνώσεις; Ο αυστριακός «γκουρού» της ψυχιατρικής και επικεφαλής της Ψυχιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Ουλμ δρ Μάνφρεντ Σπίτσερ βρέθηκε στην Ελλάδα με αφορμή τη διάλεξή του στο πλαίσιο της εκδήλωσης «Αναπτύσσοντας τις δεξιότητες στο διάβασμα» που διοργάνωσε το Ιδρυμα Ευγενίδου και μας ταξίδεψε στα άδυτα του εγκεφάλου. Εκεί όπου πραγματοποιούνται οι διεργασίες τις οποίες ονομάζουμε μάθηση.

Ανάγνωση και δημιουργία
Σύμφωνα με τον ειδικό, πίσω από τη διαδικασία της μάθησης κρύβεται η ικανότητα του εγκεφάλου να μεταβάλλεται συνεχώς ανάλογα με τις εμπειρίες που αποκτά και επεξεργάζεται. «Είναι δηλαδή σαν ένα είδος περιφερειακού (hardware) το οποίο αλλάζει συνεχώς, λειτουργικά και δομικά, ανάλογα με το λογισμικό (software) που καλείται να “τρέξει” – σκεφτόμαστε, αντιλαμβανόμαστε, κάνουμε ένα σωρό πράγματα με τον εγκέφαλό μας και όλα αυτά αλλάζουν ανάλογα με τα όσα συναντούμε στην πορεία. Αυτό ονομάζεται νευροπλαστικότητα, ή αλλιώς μάθηση» μας εξηγεί ο δρ Σπίτσερ.

Η διαδικασία της ανάγνωσης, κατά τον δρα Σπίντσερ, είναι πολύ δημιουργική, καθώς το μόνο που έχουμε μπροστά μας είναι «βουβά» γράμματα και χαρακτήρες σε ένα χαρτί, τα οποία καλούμαστε να «ζωντανέψουμε». «Ο εγκέφαλός μας είναι φτιαγμένος ώστε να μπορεί να μεταφράζει τις γραφικές παραστάσεις που προσλαμβάνει σε φωνητικά ερεθίσματα και στη συνέχεια σε σημασιολογικές έννοιες. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με τη μετάφραση των ακουστικών ερεθισμάτων (όταν ακούμε μια ιστορία) αλλά σε πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα. Για παράδειγμα, η διαφορά μεταξύ των φθόγγων “μπα” και “πα” αγγίζει μόλις τα 40 χιλιοστά του δευτερολέπτου (mSec). Παρ’ όλα αυτά, αν ο εγκέφαλος δεν μπορεί να διακρίνει τη διαφορά μεταξύ των δύο, τότε κάτι τέτοιο μπορεί να οδηγήσει σε δυσκολία κατά την ανάγνωση και κατά συνέπεια σε μαθησιακά προβλήματα» μας λέει ο ειδικός.

Διάγνωση της δυσλεξίας πριν από το σχολείο!
«Γνωρίζουμε ότι περίπου το 85% των μικρών παιδιών αντιμετωπίζουν σε έναν βαθμό το συγκεκριμένο ακουστικό πρόβλημα. Κάτι τέτοιο μπορεί να οφείλεται στις δέσμες νευρικών ινών περιοχών του εγκεφάλου που σχετίζονται με την επεξεργασία του ήχου, οι οποίες παίζουν “πινγκ-πονγκ” μεταξύ τους ανταλλάσσοντας πληροφορίες. Εκεί λοιπόν η ταχύτητα της αγωγιμότητας παίζει καθοριστικό ρόλο. Αν οι ίνες αυτές δεν είναι καλά σχηματισμένες, τότε ο εγκέφαλος δεν θα είναι σε θέση να ξεχωρίζει δύο κοντινούς φθόγγους. Από νευροεπιστημονικής απόψεως, η δυσλεξία είναι δυνατό να διαγνωσθεί σε πολύ μικρές ηλικίες, προτού δηλαδή το παιδί μάθει να διαβάζει και να γράφει» υποστηρίζει ο δρ Σπίτσερ. «Η θεραπεία πραγματοποιείται με τη βοήθεια ηλεκτρονικών υπολογιστών και ουσιαστικά “τεντώνουμε” τον ήχο των δυσδιάκριτων φθόγγων, με αποτέλεσμα η χρονική απόκλιση μεταξύ του “πα” και του “μπα” να διπλασιάζεται. Έτσι τα παιδιά μπορούν να διακρίνουν και να κατανοήσουν τη διαφορά και στη συνέχεια εφαρμόζουν τα όσα έχουν μάθει για την αποκωδικοποίηση πραγματικών ήχων».

Η διαδικασία της μάθησης όμως δεν σχετίζεται μόνο με την ανάγνωση αλλά και με τον προφορικό λόγο. «Για τον άνθρωπο η εξιστόρηση γεγονότων ή εμπειριών είναι ό,τι και οι προσομοιωτές πτήσης για την αεροπορία. Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση “Science”, ο άνθρωπος αφιερώνει κατά μέσο όρο τέσσερις ώρες σε συζητήσεις με πυρήνα την εξιστόρηση γεγονότων και εμπειριών, όμως μόλις τέσσερα λεπτά στην αναπαραγωγική πράξη. Βλέπουμε λοιπόν ότι παρά το γεγονός πως το σεξ αποτελεί σημαντικό μέρος της ζωής μας, δεν ξεπερνά χρονικά την εξιστόρηση εμπειριών. Οπότε οι ιστορίες αυτές είναι μεγίστης σημασίας για την εξέλιξή μας – τόσο τη δική μας όσο και του εγκεφάλου μας» αναφέρει ο αυστριακός επιστήμονας. «Σύμφωνα με νέα ευρήματα που παρουσιάστηκαν πριν από λίγες ημέρες στο ετήσιο συνέδριο “Neuroscience 2011” στην Ουάσινγκτον, η ακρόαση και η ανάγνωση μιας ιστορίας ενεργοποιούν τελικά το ίδιο δίκτυο εγκεφαλικών περιοχών».

Μιλάτε στα παιδιά!
Εξίσου καταστροφικές για την ανάπτυξη των γλωσσικών ικανοτήτων των παιδιών, προσθέτει, είναι η τηλεόραση και η χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή. «Η προσωπική μου συμβουλή προς τους γονείς είναι να τα κρατήσουν μακριά από την τηλεόραση όσο περισσότερο μπορούν. Όπως επίσης και από τις νέες τεχνολογίες γενικότερα, ακόμη και στο σχολείο. Δεν υπάρχει μελέτη που να αποδεικνύει ότι η χρήση τους βοηθά τις μαθησιακές ικανόητες των παιδιών, αντίθετα υπάρχει πολλή παραπλανητική διαφήμιση γύρω από κάτι το οποίο δεν ισχύει» τονίζει.

Η κοινωνία του multitasking
Οι καλπάζοντες ρυθμοί της καθημερινότητάς μας μάς έχουν μεταμορφώσει σε «ζογκλέρ» δραστηριοτήτων. Κάτι τέτοιο, υποστηρίζει ο δρ Σπίτσερ, μειώνει τις εγκεφαλικές μας επιδόσεις. Η αμερικανική εφημερίδα «The New York Times» μάλιστα είχε δημοσιεύσει πρόσφατα άρθρο, σύμφωνα με το οποίο η αμερικανική οικονομία χάνει ετησίως περί τα 650 δισ. δολάρια ακριβώς επειδή οι εργαζόμενοι ασχολούνται με πολλά πράγματα ταυτόχρονα.

«Αρκετοί παιδαγωγοί υποστηρίζουν ότι επειδή ακριβώς ασχολούμαστε με πολλά πράγματα ταυτόχρονα στην καθημερινότητά μας, πρέπει να μάθουμε στα παιδιά να κάνουν το ίδιο – όχι δεν πρέπει!» ξεκαθαρίζει ο ειδικός. «Επιστημονικά ευρήματα δείχνουν ότι ο εγκέφαλος δεν είναι δομημένος ώστε να παρακολουθεί δύο συζητήσεις ταυτόχρονα. Και δεν μιλάω για απλές πράξεις που μπορούν να συνδυαστούν μεταξύ τους, όπως το να κρατάει μια μητέρα στο ένα χέρι το παιδί και με το άλλο να ανακατεύει το φαγητό. Αναφέρομαι σε επικοινωνιακό ή γλωσσικό multitasking, το οποίο είναι ανέφικτο. Πειράματα έχουν δείξει ότι άτομα που χειρίζονται πολλά πράγματα ταυτόχρονα εμφανίζουν περιορισμένη ικανότητα στο να διώχνουν άχρηστες πληροφορίες, να “ζογκλάρουν” μεταξύ διαφορετικών πράξεων, να διώχνουν άχρηστες σκέψεις. Τα άτομα αυτά λοιπόν αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο να εμφανίσουν σύνδρομο ελλειμματικής προσοχής».

ΣΕ ΛΑΘΟΣ ΔΡΟΜΟ ΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ
Σύμφωνα με τον αυστριακό ψυχίατρο, δεν υπάρχουν μαγικά κόλπα που μπορούν να μας μεταμορφώσουν σε Αϊνστάιν εν μια νυκτί. Ο εγκέφαλός μας, άλλωστε, είναι σαν έναν αθλητή που χρειάζεται καθημερινή προπόνηση προτού τρέξει στον μαραθώνιο. Καθοριστικό ρόλο σε αυτό παίζει το εκπαιδευτικό σύστημα το οποίο, κατά τον δρα Σπίτσερ, πρέπει να αλλάξει ριζικά.

«Το τρικ για κάποιον που επιθυμεί να βελτιώσει τις ικανότητές του στην ανάγνωση είναι να διαβάζει πολύ. Οι δυσκολίες κατά την ανάγνωση που εμφανίζουν αρκετοί μαθητές ενδεχομένως να συνοδεύονται από άλλα προβλήματα, όπως η έλλειψη ενδιαφέροντος για τα μαθήματά τους. Σε αυτό, βέβαια, σημαντικό ρόλο παίζει το εκπαιδευτικό πρόγραμμα που ακολουθούν τα σχολεία. Στα αγόρια, π.χ., δεν αρέσουν τόσο τα φιλολογικά μαθήματα σε σχέση με τα κορίτσια. Αν όμως στραφούμε προς θέματα που προσελκύουν το ενδιαφέρον τους, π.χ. πώς να κατασκευάσετε μια μηχανή ή οι βασικές αρχές του ποδοσφαίρου, τότε η ανάγνωση δεν θα τους ήταν αγγαρεία. Αντίθετα, αν τα κορίτσια διδάσκονταν για τη φυσική του κραγιόν, τότε είμαι σίγουρος ότι το ενδιαφέρον τους θα χτυπούσε κόκκινο» υπογραμμίζει. «Ενα επιπλέον σημαντικό στοιχείο που είδαμε να βοηθά τις μαθησιακές ικανότητες των παιδιών είναι η αισιοδοξία και τα θετικά συναισθήματα. Άρα οι δάσκαλοι δεν πρέπει να διδάσκουν προκαλώντας άγχος στα παιδιά. Ακόμη, οφείλουν να ενσωματώσουν το γνωστό (πραγματικός κόσμος) στο άγνωστο (νέες γνώσεις) με θετικό τρόπο ώστε τα παιδιά να μπορούν να συνδυάσουν τα νέα δεδομένα με κάτι που ήδη γνωρίζουν και να το μάθουν».

Πολέμιος της εισαγωγής των νέων τεχνολογιών στα σχολεία, ο δρ Σπίτσερ γνωρίζει καλά ότι οι απόψεις του δεν είναι δημοφιλείς. Δεινός υποστηρικτής του μαυροπίνακα, των καλών εκπαιδευτικών και της πλούσιας βιβλιοθήκης, είναι της άποψης ότι πίσω από το σπρώξιμο των μαθητών προς αυτές δεν υπάρχει κανένα μαθησιακό όφελος παρά μόνο η αύξηση των κερδών των τεχνολογικών κολοσσών.

«Οι νέες τεχνολογίες στα σχολεία δεν πιστεύω ότι βοηθούν, ούτε καν υπό μορφή διαδραστικών προγραμμάτων» αναφέρει χαρακτηριστικά. «Έχω επισκεφθεί αρκετά σχολεία που φιλοξενούν τέτοια συστήματα και έχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι στο τέλος της ημέρας τα παιδιά μαθαίνουν κάτι όχι χάρη στις νέες τεχνολογίες αλλά επειδή συνδέουν τα νέα στοιχεία με τον πραγματικό – και όχι τον εικονικό – κόσμο. Το ίδιο πιστεύω και για τις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης: οι πραγματικοί φίλοι είναι καλύτεροι από τα εικονικά avatars. Και δεν αναφέρομαι στη δυσκολία του διαχωρισμού του πραγματικού από τον εικονικό κόσμο, γιατί κάτι τέτοιο είναι διακριτό από το 8ο έτος της ηλικίας μας. Το πρόβλημα είναι ότι αν “τρέφουμε” τον εγκέφαλό μας μόνο με σκιές του πραγματικού μέσω του εικονικού κόσμου, τότε η πραγματικότητα γίνεται ρηχή. Δεν επεξεργαζόμαστε, δηλαδή, τις πληροφορίες αυτές με την ίδια βαρύτητα που θα τις επεξεργαζόμασταν σε περίπτωση που τις συναντούσαμε στην πραγματικότητα. Και το βάθος της επεξεργασίας αυτής σχετίζεται άμεσα με τη μνήμη» επισημαίνει.

Και η ικανότητα αυτοσυγκέντρωσης των μαθητών όμως δέχεται... «ηλεκτρονικό» πόλεμο. «Τα βιντεοπαιχνίδια μαθαίνουν στα παιδιά πώς να συγκεντρώνονται σε διαφορετικά σημεία της οθόνης. Αυτό πλασάρεται από τις εταιρείες ως ενίσχυση της προσοχής. Η προσοχή στο σχολείο όμως μεταφράζεται στην ικανότητα του να μπορεί κανείς να συγκεντρωθεί σε ένα πράγμα κάθε φορά. Και την ικανότητα αυτή ακριβώς “χάνουν” τα παιδιά όταν μαθαίνουν να συγκεντρώνονται στα πάντα. Πρόσφατη μελέτη μάς έδειξε ότι, αν δώσουμε σε έναν μαθητή μια παιχνιδομηχανή, τότε μέσα σε διάστημα τεσσάρων μηνών οι σχολικές επιδόσεις του θα κάνουν “βουτιά”».

[ΠΗΓΗ: Μάνφρεντ Σπίτσερ, ΒΗΜΑ Scienc ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, Κυριακή 27 Νοεμβρίου 2011]

Κυριακή, 27 Νοεμβρίου 2011

Στο σπίτι του κρεμασμένου δεν μιλάμε για σκοινί, αλλά η πραγματικότητα υποχρεώνει

«Το πρόβλημα του κόσμου σήμερα δεν είναι να βρει πληροφορίες αλλά την καλή, την καλύτερη πληροφορία»

Μέσο ενημέρωσης της βιομηχανικής εποχής, ο γραπτός τύπος δείχνει όλο και πιο ευάλωτος στον καινούριο ψηφιακό μας κόσμο.

Η είδηση έχει πάψει να κυκλοφορεί όπως παλιότερα, με σαφή φόρμα, διορθωμένη και τυποποιημένη. Σήμερα είναι άυλη, ευμετάβλητη, ρευστή, και κυκλοφορεί με την ταχύτητα του φωτός στον παγκόσμιο ιστό, όπου ο καθένας μπορεί να τη συμπληρώσει, να τη σχολιάσει, να την εικονογραφήσει. Εν τω μεταξύ, πληθαίνουν τα έντυπα που βρίσκονται στο χείλος του γκρεμού -η αγορά είναι ανελέητη μ' εκείνα που αδυνατούν να παραγάγουν κέρδη- ενώ και το ερευνητικό ρεπορτάζ, ως ιδιαίτερα δαπανηρό, όλο και περιορίζεται. Πώς διασφαλίζεται πια η έγκυρη ενημέρωση; Τι κινδύνους εγκυμονεί μια δημοσιογραφία χωρίς δημοσιογράφους; Και τι περιθώρια έχουν τα παραδοσιακά μέσα για να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες, να επιβιώσουν και ν' αναζωογονηθούν;

Αυτήν την πραγματικότητα αποτυπώνει και σε τέτοια ερωτήματα επιχειρεί ν' απαντήσει ο Ιγνάσιο Ραμονέ στο νέο του βιβλίο «Η έκρηξη της δημοσιογραφίας» (μετ. Θ. Τσαπακίδης, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου), ανατέμνοντας το «οικοσύστημα» της ενημέρωσης μετά το τρομερό πλήγμα που δέχτηκε προσκρούοντας στον «μετεωρίτη» του Διαδικτύου. Ωστόσο, ο πρώην διευθυντής της «Monde Diplomatique» και καθηγητής της θεωρίας της επικοινωνίας στο πανεπιστήμιο Paris VII, δεν ανήκει σ' εκείνους που ηδονίζονται καταστροφολογώντας. Από τον πρόλογό του ήδη φροντίζει να επισημάνει πως το κοινό των εφημερίδων, ακριβώς χάρη στο Ιντερνέτ, ουδέποτε ήταν μεγαλύτερο, ειδικά εκείνων που θεωρούνται σοβαρές. Όπως άλλωστε υπογραμμίζει το πρόβλημα του κόσμου «δεν είναι πια να βρει πληροφορίες, είναι να βρει την καλή, την καλύτερη πληροφόρηση».

Διόλου τυχαίο που ο ίδιος στέκεται στο παράδειγμα της «Die Zeit». Μέσα στον γενικό χαμό, η γερμανική εβδομαδιαία εφημερίδα είδε τα τελευταία χρόνια τις πωλήσεις της να εκτοξεύονται -από το 2004 η κυκλοφορία της αυξήθηκε κατά 60% και σήμερα ξεπερνάει τα 500.000 φύλλα. Ο διευθυντής της, Τζιοβάνι ντι Λορέντζο, όπως διαβάζουμε, αφού μελέτησε εκτενώς τις ανάγκες των αναγνωστών, στη συνέχεια αγνόησε όλες τις συμβουλές των ειδικών των ΜΜΕ και, πηγαίνοντας κόντρα στο ρεύμα, συνέχισε να δημοσιεύει μακροσκελή και τεκμηριωμένα άρθρα, σοβαρά, ακόμα και δύσκολα. Η «Die Zeit» πόνταρε στην ανάγκη για μια ενημέρωση «με σφραγίδα γνησιότητας», προτείνοντας μια δημοσιογραφία «προσανατολισμού και εμβάθυνσης». Ο Ραμονέ είναι σίγουρος: τα ποιοτικά και αξιόπιστα έντυπα δεν πρόκειται να χαθούν.

Για την ώρα, πάντως, αφθονούν εκείνα που καταβαραθρώνονται, και στις ΗΠΑ, και στην Ευρώπη, ενώ και οι προβλέψεις των αναλυτών, όπως κατατέθηκαν στο περσινό παγκόσμιο φόρουμ των εκδοτών εφημερίδων στο Αμβούργο, είναι μελανές. Σύμφωνα μ' αυτές, ως το 2015 οι πωλήσεις των ημερήσιων φύλλων θα συρρικνωθούν κατά το ήμισυ, και το 55% περίπου των αναγνωστών θα συμβουλεύονται την ύλη τους μέσω Ιντερνέτ, κινητού τηλεφώνου ή συσκευών αφής όπως το iPad. Η πτώση της κυκλοφορίας και η δραστική μείωση των διαφημιστικών εσόδων έχουν οδηγήσει ιστορικά έντυπα στην περικοπή σελίδων, στη διακοπή της κυριακάτικης έκδοσής τους, σε μειώσεις μισθών και σε μαζικές απολύσεις -στο βιβλίο υπάρχουν δεκάδες συγκεκριμένες αναφορές και παραπομπές σε σχετικές έρευνες. Όμως τα προβλήματα ούτε με την οικονομική κρίση ξεκίνησαν, ούτε συνδέονται αποκλειστικά με την «επανάσταση του Διαδικτύου».

Ο γάλλος ειδικός αφιερώνει κάμποσες σελίδες στην καταρράκωση του κύρους των ΜΜΕ που είχε προηγηθεί, μιλώντας για την ακραία εμπορευματοποίησή τους και για την υπερσυγκέντρωσή τους στα χέρια μιας επιχειρηματικής ολιγαρχίας («το ένα πέμπτο των μελών των δ.σ. των μεγαλύτερων αμερικανικών εταιρειών συμμετέχει επίσης στις διευθύνσεις των μεγαλύτερων μέσων ενημέρωσης»), για τα θολά πλέον όρια ανάμεσα στην ενημέρωση και την εμπορική επικοινωνία, για τις «ενδογαμίες» πολιτικών και δημοσιογράφων (φαινόμενο πολύ έντονο στη Γαλλία), για την πριμοδότηση του κουτσομπολιού και του εύκολου εντυπωσιασμού, όπως και για τη χρήση των μέσων ως όπλων στον «νέο ιδεολογικό πόλεμο που επιβάλλει η παγκοσμιοποίηση».

Ο Ραμονέ οραματίζεται τη δημιουργία μιας «πέμπτης εξουσίας» που θα καταγγέλλει την υπερεξουσία των μεγάλων ομίλων, οι οποίοι, αντί να υπερασπίζονται τους πολίτες, δρουν εις βάρος τους. Πράγμα που «όντως συμβαίνει σε χώρες όπως η Βενεζουέλα, ο Ισημερινός, η Βολιβία ή η Αργεντινή», όπου η συντηρητική παράταξη ηττήθηκε έπειτα από δημοκρατικές διαδικασίες κι όπου τα μεγαλύτερα εκδοτικά συγκροτήματα εξαπέλυσαν έναν «πραγματικό επικοινωνιακό πόλεμο, αμφισβητώντας τη νομιμότητα των νέων προέδρων, του Τσάβες, του Κορέα, του Μοράλες και της Κριστίνα Φερνάντες αντίστοιχα».

Κάτι αντίστοιχο συνέβη και στις ΗΠΑ, με τις μιντιακές «επιθέσεις μίσους» κατά του Ομπάμα, οι οποίες ευνόησαν την ανάπτυξη του αυτοδιαφημιζόμενου ως ακροδεξιού Tea Party και πόλωσαν ακραία την πολιτική ζωή. Ακόμα κι «έγκριτες» εφημερίδες -οι «New York Times», η «USA Today», η «Washington Post»- έχουν σκελετούς στις ντουλάπες τους, θυμίζει ο Ραμονέ. Πέρα από τους «κατά συρροήν απατεώνες» ρεπόρτερ που εντοπίστηκαν στο δυναμικό τους, έχουν επίσης χρεωθεί την πλύση εγκεφάλου στην οποία επιδόθηκαν, αναπαράγοντας όλα τα ψέματα του Λευκού Οίκου για τα όπλα μαζικής καταστροφής που δήθεν διέθετε το Ιράκ του Σαντάμ Χουσέιν.

Στην «Εκρηξη της δημοσιογραφίας» ανιχνεύονται οι δυνατότητες για μια μη κερδοσκοπική δημοσιογραφία, γίνεται λόγος για ιστότοπους που συνδυάζουν τη δουλειά επαγγελματιών της ενημέρωσης με τη συνεισφορά των χρηστών (όπως ο Huffington Post), ενώ ένα από τα εκτενέστερα κεφάλαιά του είναι αφιερωμένο στο WikiLeaks. Στον αντίποδα των «προσκυνημένων» δημοσιογράφων της πατρίδας του, και όχι μόνο, που έσπευσαν να το απαξιώσουν, ο Ιγνάσιο Ραμονέ συμμερίζεται τον αγώνα του Ασάνζ ενάντια στη διαφθορά, τον νεποτισμό και τις καταχρήσεις των ισχυρών. «Το WikiLeaks», γράφει, «αποκαλύπτει αυτό που οι κυβερνώντες κάνουν -ιδίως στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής- στο όνομα των πολιτών: τις αντιφάσεις, την υποκρισία τους, τις απάτες τους. Φέρνει στο προσκήνιο τον ασύλληπτο κυνισμό με τον οποίο λειτουργεί το κράτος, στο όνομα δήθεν του κοινού συμφέροντος». [ΠΗΓΗ: Σταυρούλα Παπασπύρου, ΕΠΤΑ Κυραικάτικης ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ 27-11-2011]

ΑΣΚΗΣΗ: Το παραπάνω κείμενο της Σταυρούλας Παπασπύρου δημοσιεύτηκε στον ημερήσιο τύπο ως κριτική παρουσίαση του βιβλίου «Η ΕΚΡΗΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑΣ» του Ιγνάσιο Ραμονέ. Να βρείτε στοιχεία (στο περιεχόμενο, τη μορφή και τη γλώσσα) σύμφωνα με τα οποία θα μπορούσαμε να πούμε ότι το κείμενο αυτό είναι άρθρο (θεωρία σχολικού βιβλίου ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ Γ’  ΛΥΚΕΙΟΥ σελίδα 166 και 171)


Πέμπτη, 24 Νοεμβρίου 2011

Το πολίτευμα όπως το κατάντησαν

Η κατάντια του δημοκρατικού πολιτεύματος: οι αγορές ανεβοκατεβάζουν κυβερνήσεις και υπαγορεύουν πολιτικές και οικονομικά προγράμματα σ’ όλο τον κόσμο… Μπορεί κανείς να μιλήσει για ελπίδα;

Ποιος κάνει κουμάντο στην πόλη; Η αβίαστη απάντηση στην ερώτηση αυτή είναι: «πάντως όχι ο δήμος». Η κατάντια είναι παγκόσμια. Έγινε φανερό ότι η «ελεύθερη» αγορά δεν έχει συνάφεια ούτε με τη δημοκρατία ούτε με την ευημερία. Η αγορά καταστρέφει τις δουλειές και τις ζωές των ανθρώπων, ανεβοκατεβάζει κυβερνήσεις, υπαγορεύει πολιτικές και οικονομικά προγράμματα και εχθρεύεται τη δημοκρατία. Είναι χρήσιμο να θυμόμαστε τον Επιτάφιο του Περικλέους: «... και ονομάζεται το πολίτευμα αυτό, επειδή δεν αποβλέπει στο συμφέρον των λίγων αλλά των πολλών, δημοκρατία...» (Θουκυδίδης, Ιστορία, βιβλίο Β, 37).

Όχι, ο δήμος δεν είναι αμέτοχος. Ξέρουμε τους αυτουργούς και τους συνεργούς του εγκλήματος. Και ξέρουμε επίσης ότι το έγκλημα κατά της ανθρωπότητας που τελείται εδώ και δύο περίπου δεκαετίες στον πλανήτη, το έγκλημα του νεοφιλελευθερισμού, δεν θα είχε γίνει αν δεν το είχε ανεχτεί ή και πριμοδοτήσει ο δήμος. Αλλά δεν πρέπει να παραβλέψουμε την τερατώδη παραπλάνηση, το φενακισμό και τη χειραγώγηση που υπέστησαν οι συνειδήσεις από μηχανισμούς τρομακτικής βίας όχι μόνο στο συμβολικό επίπεδο της γλώσσας και άρα και της συνείδησης αλλά και στους υλικούς όρους ύπαρξης των ανθρώπων. «Στην πραγματική ιστορία, όπως είναι γνωστό, η κατάκτηση, η υποταγή, η φονική αρπαγή, εν συντομία η βία, παίζουν το μεγάλο ρόλο. Στην απαλή πολιτική οικονομία επικρατούσε από πάντα το ειδύλλιο ...»

Η ήττα των κοινωνιών είναι συντριπτική. Ηττηθήκαμε σε πόλεμο κοινωνικό και πολιτικό. Ωστόσο, οι νικητές θα πληρώσουν ακριβά τη νίκη τους. Η ιστορία διδάσκει ότι και οι νίκες χρειάζονται μέτρο, ότι η λεηλασία των ηττημένων δεν είναι φρόνιμο να είναι ολοκληρωτική. Θυμόμαστε καλά, πόσο ακριβά πλήρωσαν οι νικητές τη νίκη τους στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Πώς η Συνθήκη των Βερσαλλιών με τις αβάσταχτες πολεμικές επανορθώσεις που επέβαλαν οι νικητές στην ηττημένη Γερμανία οδήγησε στη γέννηση τεράτων (πτώση τη Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, άνοδος του ναζισμού). Θυμόμαστε επίσης πώς αξιοποιήθηκε η εμπειρία αυτή μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου η ηττημένη Γερμανία αντιμετωπίστηκε με τον αντίθετο ακριβώς τρόπο: Όχι μόνο ανεστάλη η πληρωμή των πολεμικών αποζημιώσεων στους νικητές αλλά και έγινε γενναίο «κούρεμα» των χρεών της Γερμανίας.

Να συνειδητοποιήσουμε τη ρίζα του προβλήματος: Η ασύμμετρη, καθότι άνιση, παγκοσμιοποίηση, που βάζει τις χώρες της Δύσης να ανταγωνίζονται τους μισθούς της Κίνας και της Ινδίας, που επιβάλλει τη γενικευμένη φτώχεια ως συνταγή για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας, παντού κι όχι μόνο στην Ελλάδα που έχει επιπλέον και τις δικές της παθογένειες. Τη φτώχεια που είναι η τελική αιτία και ο λόγος των μεγάλων κρίσεων, όπου η υπερπροσφορά αγαθών αντικρίζεται με την υποκατανάλωση (λόγω φτώχειας). Ας μην αφήσουμε να μας φενακίσουν άλλο. Η χρησιμοποίηση τεχνοκρατών στην κυβέρνηση σημαίνει απαλλαγή των κομμάτων από την πολιτική ευθύνη με σύγχρονη μεταβίβασή της σε πρόσωπα που εξ ορισμού δεν την έχουν, ούτε μπορούν να την έχουν. Χώρια που πολλοί από αυτούς που κυκλοφορούν στην πολιτική αγορά ως τεχνοκράτες είναι αυτουργοί ή συνεργοί στο πολιτικό έγκλημα του νεοφιλελευθερισμού στη χώρα μας και στον κόσμο.

Το ξέρω, είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς σήμερα για ελπίδα. Ωστόσο η ελπίδα, ως ιστορική και όχι ως θεολογική κατηγορία, είμαστε εμείς. Δεν μας μένει παρά να υπερασπιστούμε το νόμο, τα ατομικά και κοινωνικά μας δικαιώματα. «Μάχεσθαι χρη τον δήμον υπέρ του νόμου όκωσπερ τείχεος» («Ο λαός πρέπει να υπερασπίζεται τον νόμο όπως μάχεται για τα τείχη της πόλης του» - Ηράκλειτος). Όπως το διατυπώνει πάλι ο Ηράκλειτος, όπως τον σώζει ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια: «Ηράκλειτος το αντίξουν συμφέρον και εκ των διαφερόντων καλλίστην αρμονίαν... και πάντα κατ' έριν γίνεσθαι» (Ο Ηράκλειτος έλεγε ότι τα αντίθετα ενώνονται και από τα διαφορετικά προκύπτει η ωραιότερη αρμονία και ότι όλα προκύπτουν από συγκρούσεις).

[ΠΗΓΗ: ΑΡΙΣ ΚΑΖΑΚΟΣ, καθηγητής Εργατικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ – δημοσιεύτηκε στο ΦΑΚΕΛΟ της  Κυριακάτικης ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ με θέμα: «Υπάρχει δημοκρατία στην Ευρώπη», 13 Νοεμβρίου 2011]

ΑΣΚΗΣΗ: να εντάξετε το παραπάνω κείμενο σε κάποιο γραμματειακό είδος σύμφωνα με τη θεωρία του σχολικού βιβλίου (δοκίμιο σελίδες 131-132, άρθρο σελίδα 166, διαφορές άρθρου δοκιμίου σελίδα 171 και επιφυλλίδα σελίδα 201

Στοιχεία για την απάντηση (σύμφωνα με τη θεωρία του σχολικού βιβλίου)

Το κείμενο αυτό, «Το πολίτευμα όπως το κατάντησαν», που έχει γραφεί από τον καθηγητή Άρι Καζάκο και δημοσιεύτηκε στην ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ μαζί με άλλα κείμενα που είχαν για θέμα τη «δημοκρατία στην Ευρώπη σήμερα», θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε ΑΡΘΡΟ, έχει όμως πολλά χαρακτηριστικά αποδεικτικού δοκιμίου. Ο συγγραφέας παίρνει αφορμή για τους προβληματισμούς του από τα τρέχοντα πολιτικά γεγονότα με τη χρησιμοποίηση τεχνοκρατών στην κυβέρνηση (βλέπε προτελευταία παράγραφο: «η χρησιμοποίηση τεχνοκρατών στην κυβέρνηση σημαίνει απαλλαγή των κομμάτων από την πολιτική ευθύνη») προχωρεί όμως σε παρατηρήσεις και σκέψεις γενικότερου ενδιαφέροντος για τη μορφή που έχει πάρει σήμερα το δημοκρατικό πολίτευμα (σύμφωνα με τις θέσεις που διατυπώνει πρόκειται για κατάντια). Επομένως, παρόλο που αφορμάται από ένα επίκαιρο γεγονός, δεν έχει επικαιρικό χαρακτήρα και με την έννοια αυτή είναι δοκίμιο. Εξάλλου, η οργάνωσή του μπορεί να μην είναι πολύ αυστηρή, αλλά σίγουρα ο συγγραφέας, διαρθρώνει τις σκέψεις του λογικά προσκομίζοντας πλούσιο υλικό για να υποστηρίξει τη θέση του. Τα πολλά παραδείγματα και οι παραπομπές στις πηγές (κυρίως σε αρχαίους συγγραφείς Θουκυδίδης, Ηράκλειτος κ.ά),  είναι ένα στοιχείο επιστημονικού λόγου που μαζί με την επίκληση στη λογική που επικρατεί, συνηγορούν για την κατάταξη του κειμένου στα δοκίμια.    Το ύφος του είναι βέβαια επίσημο και σοβαρό αλλά εύκολα διακρίνουμε τον προσωπικό τόνο του συγγραφέα π.χ. «ποιος κάνει κουμάντο στην πόλη;»  

ΚΡΙΤΗΡΙΟ αξιολόγησης στην ενότητα για τη ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

Δύο κείμενα με ασκήσεις Πανελλαδικών

1ο ΚΕΙΜΕΝΟ: Τα παιδιά πιο ευάλωτα στη διαφήμιση

        Όλοι ξέρουμε ότι ένα μεγάλο ποσοστό καταναλωτικών αγαθών αφορά τα παιδιά.  Μου φαίνεται όμως ότι υπάρχει ένας κανόνας του κώδικα διαφημιστικής ευγένειας που εμποδίζει τη χρησιμοποίηση των παιδιών για να εξαναγκαστούν οι γονείς ν’ αγοράσουν. Δεν μπορεί να πει κανείς: «Παιδάκια, πέστε στη μαμά σας να σας αγοράσει Σοκολατάκια Τάδε». Τα παιδιά είναι μικροί αγοραστές, είναι σωστό ν’ αποφασίζουν πώς να διαθέσουν τις εκατό ή πεντακόσιες λιρέτες που τους δίνουμε χαρτζιλίκι, και δεν θα καθίσουμε επομένως να ηθικολογήσουμε απ’ το γεγονός ότι κάποιος κεντρίζει τις επιθυμίες τους κι έτσι τα σπρώχνει να προβληθούν αποχτώντας κάτι.

          Υπάρχουν όμως δυο πράγματα που πρέπει να λάβουμε υπόψη μας. Πρώτα απ’ όλα η διαφήμιση για ενήλικες κεντρίζει βέβαια τις επιθυμίες, αλλά σε άτομα που θα πρέπει έπειτα να παραβάλλουν αυτές τις επιθυμίες με την πραγματικότητα: μπορεί να θέλουν Τζάγκουαρ αλλά ξέρουν ότι δεν έχουν λεφτά να την αγοράσουν. Οι πιο αδύναμοι χαρακτήρες θα οργανώσουν ένοπλες ληστείες, οι πιο συγκρατημένοι θα αρκεστούν σ’ ένα Φίατ. Τα παιδιά αντίθετα παίρνουν εύκολα την επιθυμία τους για πραγματικότητα και δεν καταφέρνουν να καταλάβουν πώς γίνεται να τους παρουσιάζει κανείς ένα προϊόν σαν απαραίτητο και εξαιρετικό και οι γονείς τους δεν τρέχουν να τους το αγοράσουν.

Αλλά υπάρχει κι ένα δεύτερο στοιχείο που κάνει την όλη υπόθεση ακόμη πιο ανησυχητική. Ο μεγάλος, όσο αφελής κι αν είναι, διακρίνει αμέσως την περιγραφική από την εμφατική διαφήμιση. Όταν του λένε ότι το προϊόν Τάδε πλένει τα ρούχα καλύτερα απ’ όλα τα άλλα «κοινά» απορρυπαντικά, όσο κι αν το πιστεύει, ξεχνάει τις υπερβολές και υποψιάζεται πως ο πωλητής είναι ιδιαίτερα επιεικής με το προϊόν του. Είναι αλήθεια ότι και στον ενήλικο μπορείς να πεις ότι ένα απορρυπαντικό είναι εξαιρετικό, γιατί έχει τους μπλε κόκκους, αλλά θα ’λεγα ότι το παιχνίδι, ακόμα κι όταν πετυχαίνει, είναι αρκετά τίμιο: «Πιστεύεις γιατί δέχτηκες να πιστέψεις, θέλεις να σε πείσω μ’ ελκυστικά λόγια και θα αγοράσεις το αντικείμενο για να βραβεύσεις την επιτηδειότητά μου». Κι έτσι η διαφήμιση για ενήλικες προσπαθεί όλο και περισσότερο να είναι αισθητικά πειστική, κάνοντας επιτηδευμένη δουλειά…

[Ουμπέρτο Έκο, Η Σημειολογία στην καθημερινή ζωή - κριτήριο αξιολόγησης στο βιβλίο ΕΚΦΡΑΣΗ/ έκθεση Β Λυκείου Σπ. Κούτρα σελ. 320]

2ο ΚΕΙΜΕΝΟ: Εικόνες της σύγχρονης γυναίκας

     … Η παρουσία της γυναικείας μορφής στις διαφημίσεις έχει στόχο να προσελκύσει κυρίως τη γυναίκα καταναλώτρια αλλά και το ανδρικό καταναλωτικό κοινό – με διαφορετική χρήση της γυναικείας μορφής.  Στην πρώτη περίπτωση, πρόκειται για διαφημίσεις που προβάλλουν προϊόντα που συνδέονται με τους παραδοσιακούς ρόλους της γυναίκας ως μητέρας και νοικοκυράς (είδη σπιτιού, οικιακές συσκευές, βρεφικά είδη, είδη καθαρισμού, μόδα κλπ). Στη δεύτερη περίπτωση, όταν στόχος είναι πρωτίστως –αν και όχι πάντοτε αποκλειστικά- το ανδρικό κοινό, η γυναικεία μορφή εμφανίζεται στον εξίσου παραδοσιακό ρόλο του συμβόλου της σεξουαλικότητας και του αντικειμένου της ανδρικής επιθυμίας (π.χ. σε διαφημίσεις αυτοκινήτων κλπ)

Το γενικευμένο αυτό μοντέλο έχει βέβαια τις αποχρώσεις του, οι οποίες αποτυπώνουν κυρίως τις αλλαγές στη θέση της γυναίκας στην αγορά εργασίας, στην κοινωνία και στην οικογένεια και τις αλλαγές στις σχέσεις των δύο φύλων. Στη δεκαετία του 69, για παράδειγμα, το κίνημα για τη γυναικεία χειραφέτηση αποτυπώθηκε σε διαφημίσεις για τον «στηθόδεσμο που απελευθερώνει». Αντίθετα, σήμερα, διαφημίσεις για μικρά, γρήγορα αυτοκίνητα που έχουν ως πιθανούς αγοραστές νεαρές γυναίκες προβάλλουν μια εικόνα ελευθερίας και αυτονομίας. Ακόμη και οι διαφημίσεις για οικιακές συσκευές τονίζουν συχνά αυτή την πλευρά της «απελευθέρωσης» από το νοικοκυριό με την εξοικονόμηση χρόνου. Η σημερινή καταναλώτρια δεν είναι πλέον, όπως πριν από μερικές δεκαετίες, η «βασίλισσα της κουζίνας» που εύρισκε ευχαρίστηση στην επιτυχή διεκπεραίωση του ρόλου της νοικοκυράς αλλά η εργαζόμενη γυναίκα που πρέπει μετά τη δουλειά να κάνει και τις δουλειές του σπιτιού, να φροντίζει τα παιδιά και να έχει ελεύθερο προσωπικό χρόνο.

Η προσαρμογή του ιδιώματος των διαφημίσεων στις νέες οικονομικές και κοινωνικής πραγματικότητες δεν καταργεί συνεπώς τη διάρκεια των γυναικείων στερεοτύπων, τα οποία αναπαράγονται μέσα από τον επιφανειακά καινούργιο ορισμό της σύγχρονης θηλυκότητας…


[Χριστίνα Κουλούρη από τον Ημερήσιο Τύπο, - κριτήριο αξιολόγησης στο βιβλίο ΕΚΦΡΑΣΗ/ έκθεση Β Λυκείου Σπ. Κούτρα σελ. 320]
 
Ασκήσεις

1.  ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Να ενημερώσεις τη τάξη σου για το περιεχόμενο του 1ου κειμένου με γραπτή περίληψη σε 90-100 λέξεις.                                 Μονάδες 25

2.  ΔΟΜΗ: α] Πώς αναπτύσσεται η δεύτερη παράγραφος του 1ου κειμένου; β] Ποια είναι η θεματική περίοδος της πρώτης παραγράφου στο 2ο κείμενο και ποιες οι σημαντικές λεπτομέρειες που τη στηρίζουν; Ποιες είναι οι διαρθρωτικές λέξεις/ φράσεις που συνδέουν τις λεπτομέρειες με τη θεματική περίοδο;

3.  ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ: Να βρεθεί η συλλογιστική πορεία στην τελευταία παράγραφο του πρώτου κειμένου

4.  ΠΕΙΘΩ: Να βρεθούν δυο διαφορετικά είδη πειθούς (στα δύο κείμενα)

5.  ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΗ α) (πρώτο κείμενο): περιγραφική, εμφατική διαφήμιση: να συνδυάσεις το ουσιαστικό διαφήμιση με άλλα τρία επίθετα και να σχηματίσεις ονοματικά σύνολα  β) (δεύτερο κείμενο): εμφανίζω, χειραφέτηση, ευχαρίστηση, προσαρμογή: να γράψεις από ένα συνώνυμο κι ένα αντώνυμο και κάθε λέξη

6.   ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ:     ΘΕΜΑ:    Εκτός από την αναπαραγωγή στερεοτύπων, ποια άλλα αρνητικά φαινόμενα συνοδεύουν την προβολή διαφημίσεων. Να εκθέσεις αιτιολογημένα τις απόψεις σου σ’ ένα κείμενο 500 περίπου λέξεων, που προορίζεται για δημοσίευση σε γυναικείο περιοδικό.


χορηγός: How-To Remove Permanent Marker From a White Board With Chelsea

Κυριακή, 20 Νοεμβρίου 2011

Καλύτερη κοινωνία είναι εκείνη στην οποία τα άτομα είναι περισσότερο ευτυχισμένα

Αιρετικοί οικονομολόγοι υποστηρίζουν ότι η οικονομική επιστήμη οφείλει να θέτει ως κύριο στόχο όχι την αύξηση της παραγωγής αλλά την ευτυχία των ανθρώπων

ΣΤΟΝ 18ο ΑΙΩΝΑ, τον καιρό της γέννησης της Πολιτικής Οικονομίας, οι πρώτοι οικονομολόγοι υποστήριζαν ότι ο κύριος στόχος της οικονομικής πολιτικής έπρεπε να είναι η μεγιστοποίηση της ευτυχίας των πολιτών μιας κοινωνίας. Και στις αρχές του 19ου αιώνα, ο άγγλος φιλόσοφος Τζέρεμι Μπένθαμ, ο θεωρητικός πατέρας του ωφελιμισμού, έλεγε ότι καλύτερη κοινωνία είναι εκείνη στην οποία τα άτομα είναι περισσότερο ευτυχισμένα. Και επομένως καλύτερη πολιτική είναι εκείνη που ευνοεί τη μεγαλύτερη ευτυχία για τον μεγαλύτερο αριθμό προσώπων. Αυτή η θέση στηριζόταν φυσικά στην υπόθεση ότι η ευτυχία ήταν κάτι που μπορούσε να μετρηθεί και να υπολογιστεί με τρόπους που θα αντιστοιχούσαν στην αληθινή εμπειρία των υποκειμένων. Στην πορεία ωστόσο η νέα οικονομική επιστήμη ακολούθησε μιαν άλλη κατεύθυνση.

Επικράτησε έτσι και μεταξύ των οικονομολόγων η ιδέα ότι η έννοια της ευτυχίας είναι μάλλον υπερβολικά υποκειμενική και επομένως είναι δύσκολο να υπολογιστεί και να μετρηθεί. Στο βαθμό λοιπόν που η πολιτική οικονομία θέλει να είναι μια αυστηρή επιστήμη, πρέπει να επεξεργάζεται έννοιες που μπορούν να εκφραστούν με μαθηματικές διατυπώσεις και επομένως οφείλει να χρησιμοποιεί ποσοτικά μετρήσιμα δεδομένα. Κυριάρχησε έτσι η θέση του Ανταμ Σμιθ ότι η επιδίωξη του ατομικού συμφέροντος απολήγει στην εξυπηρέτηση του συλλογικού συμφέροντος. Στη δεκαετία του 1930 υιοθετήθηκε και στη συνέχεια καθιερώθηκε η έννοια του κατά κεφαλήν εισοδήματος ως ένα θεμελιώδες κριτήριο για τη μέτρηση της οικονομικής προόδου.

Στην πράξη, τόσο η οικονομική επιστήμη όσο και η οικονομική πολιτική εμπνέονταν σταθερά από το αξίωμα ότι η αύξηση της παραγωγής και της παραγωγικότητας συνεπάγεται αύξηση της συνολικής ευημερίας μιας κοινωνίας. Η πορεία των εθνικών οικονομιών και της παγκόσμιας οικονομίας αξιολογείται διαρκώς με βάση την παράμετρο της ετήσιας αύξησης του κατά κεφαλήν εισοδήματος και του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος και αυτά τα κριτήρια χρησιμοποιούν στις στατιστικές τους τα Ηνωμένα Εθνη, η Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Δεν είναι άλλωστε η μεγάλη οικονομική ανάπτυξη αυτή που κατέστησε δυνατή την πρόοδο του δυτικού κόσμου, την ικανοποίηση των βασικών αναγκών των πολιτών και την άνοδο της ευημερίας των λαών; Δυσθυμία μέσα στην αφθονία

Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν είναι πλέον τόσο δεδομένη και αυτονόητη, καθώς οι πρόοδοι της ψυχολογίας και της κοινωνιολογίας προμηθεύουν σήμερα στους οικονομολόγους τα εργαλεία για να μετρήσουν την «ευτυχία», δηλαδή τον βαθμό ικανοποίησης στον οποίο φτάνουν οι κοινωνίες μας τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Η σχέση ανάμεσα στην ποσοτική ανάπτυξη της οικονομίας και την ευτυχία των ατόμων αποκαλύφθηκε πολύ λιγότερο απλή και γραμμική από όσο νομίζαμε στο παρελθόν. Ήδη από το 1974, ο αμερικανός οικονομολόγος Ρίτσαρντ Ιστερλιν φανέρωσε και εξήγησε ότι η άνοδος του βιοτικού επιπέδου ενός λαού δεν συνδέεται αυτόματα με την αύξηση της ευημερίας του.

Το κατά κεφαλήν εισόδημα μπορεί να αυξάνεται, αλλά δεν αυξάνεται ανάλογα και η «κατά κεφαλήν ευτυχία». Έτσι το θέμα της ευτυχίας επανεμφανίστηκε στις συζητήσεις μεταξύ των οικονομολόγων. Καταβλήθηκαν προσπάθειες να δοθούν πειστικές εξηγήσεις στο «παράδοξο του Ιστερλιν». Ορισμένοι μελετητές σημείωσαν ότι η διαρκής αύξηση των προσδοκιών των ατόμων εκμηδενίζει την αύξηση της ικανοποίησης και της απόλαυσης. Άλλοι υπογράμμισαν τις επιπτώσεις του φθόνου και της μνησικακίας, που εξαρτούν τη δική μας ευτυχία από τη σύγκριση με την ευτυχία των άλλων, ωθώντας μας σε έναν ανηλεή ανταγωνισμό και καταδικάζοντάς μας σε ένα διαρκές ψυχολογικό ακόρεστο. Σύμφωνα με έναν άγγλο σατιρικό του 19ου αιώνα, να είσαι ευτυχισμένος σημαίνει να κερδίζεις δέκα λίρες περισσότερες από τον κουνιάδο σου. Υπάρχει βέβαια και μια άλλη, πιο γενική εξήγηση. Με τη βιομηχανική επανάσταση η οικονομία της Δύσης παρασύρθηκε από ένα μεγάλο κύμα διαρκούς ανάπτυξης, με μερικά μόνο διαλείμματα ύφεσης και στασιμότητας. Σε κοινωνίες που χαρακτηρίζονται από τη διαρκή ποσοτική αύξηση των αγαθών που παράγονται στην αγορά, ήταν εύλογο και κατανοητό η έννοια της ευημερίας να συνδεθεί με την ποσότητα των διαθέσιμων αγαθών.

Παραγνωρίστηκαν έτσι οι προειδοποιήσεις στοχαστών, όπως λ.χ. ο Τζον Στιούαρτ Μιλ, που είχαν εξηγήσει ότι η ευτυχία δεν βρίσκεται στην αφθονία των αγαθών αλλά στην ποιότητα των ανθρώπινων σχέσεων. Μετά από δυο αιώνες ποσοτικής ανάπτυξης εμφανίστηκε ωστόσο ένα είδος «ναυτίας της ανάπτυξης». Σχεδόν παντού οι έρευνες και οι μετρήσεις επιβεβαιώνουν ότι η αύξηση της παραγωγής δεν συνοδεύεται από την αύξηση της ευτυχίας των προσώπων. Ο λόγος έγκειται στη διαφοροποίηση των αναγκών και των προτιμήσεων που χαρακτηρίζουν μια πολύπλοκη κοινωνία, η οποία δεν μπορεί βέβαια να εκφραστεί από έναν χοντροκομμένα ποσοτικό δείκτη, που μας λέει μόνον πόσα αγαθά παράχθηκαν και καταναλώθηκαν στην αγορά.

[ΠΗΓΗ: ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑΡΙΟ ΙΔΕΩΝ στο ΕΠΤΑ της Κυριακάτικης ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ 20-11-211]

Μήπως έφτασε η ώρα να αναθεωρήσουμε τις βασικές πηγές της ευτυχίας; Μήπως πρέπει να δώσουμε έμφαση όχι τόσο στην οικονομική ευημερία όσο στον πολιτισμό, την ψυχική υγεία, στην αλληλεγγύη και την ενότητα της κοινωνίας;

Ζούμε σε εποχή μεγάλου άγχους. Παρά τον πρωτοφανή συνολικό πλούτο στον κόσμο, υπάρχει τεράστια ανασφάλεια, αναταραχή και δυσφορία. Στις Ηνωμένες Πολιτείες η μεγάλη πλειοψηφία των Αμερικανών πιστεύει ότι η χώρα κινείται σε «λάθος κατεύθυνση». Η απαισιοδοξία έχει εκτοξευθεί στα ύψη. Τα ίδια ισχύουν σε πολλές χώρες.

Έφτασε λοιπόν η ώρα να αναθεωρήσουμε τις βασικές πηγές της ευτυχίας στην οικονομική ζωή μας. Η ασταμάτητη αναζήτηση υψηλότερου εισοδήματος οδηγεί σε άνευ προηγουμένου ανισότητα και άγχος, παρά σε μεγαλύτερη ευτυχία και ικανοποίηση από τη ζωή. Ναι μεν η οικονομική πρόοδος είναι σημαντική και μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα ζωής, αλλά μόνον αν την αναζητούμε παράλληλα με άλλους στόχους.

Από αυτή την άποψη, το βασίλειο του Μπουτάν στα Ιμαλάϊα βρίσκεται στην πρωτοπορία. Πριν από 40 χρόνια, ο τέταρτος βασιλιάς του Μπουτάν, έκανε μια αξιοσημείωτη επιλογή: αποφάσισε ότι το Μπουτάν θα αναζητήσει την «ακαθάριστη εθνική ευτυχία» παρά το υψηλό ΑΕΠ ! Από τότε, η χώρα πειραματίζεται με μια εναλλακτική, ολιστική προσέγγιση στην ανάπτυξη, που δίνει την έμφαση όχι μόνο στην οικονομική ευημερία αλλά και στον πολιτισμό, στην ψυχική υγεία, στην αλληλεγγύη και στην ενότητα της κοινωνίας.

Δεκάδες ειδικοί συγκεντρώθηκαν πρόσφατα στην πρωτεύουσα του Μπουτάν, στο Τίμπου, για να εξετάσουν τις επιδόσεις της χώρας. Και συμφώνησαν ότι μεγαλύτερη σημασία έχει η ενίσχυση της ευτυχίας παρά η ενίσχυση του ΑΕΠ. Το βασικό ερώτημα που εξετάσαμε όσοι βρεθήκαμε εκεί είναι πώς θα επιτύχουμε την ευτυχία σε έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από την ταχεία αστικοποίηση, τα ΜΜΕ, τον παγκόσμιο καπιταλισμό και την υποβάθμιση του περιβάλλοντος.

Ιδού μερικά από τα πρώτα μας συμπεράσματα.

Πρώτον, δεν πρέπει να υποβαθμίζουμε την αξία της οικονομικής προόδου. Όταν οι άνθρωποι πεινάνε, δεν μπορούν να καλύψουν τις βασικές ανάγκες τους όπως το καθαρό νερό, η υγεία και η παιδεία, και δεν έχουν δουλειά, υποφέρουν. Η οικονομική ανάπτυξη που μειώνει τη φτώχεια είναι ένα κρίσιμο βήμα προς την ενίσχυση της ευτυχίας.

Δεύτερον, το ασταμάτητο κυνήγι του ΑΕΠ δεν είναι ο δρόμος προς την ευτυχία. Στις ΗΠΑ, ο ΑΕΠ έχει αυξηθεί ραγδαία τα τελευταία 40 χρόνια, αλλά όχι και η ευτυχία.

Τρίτον, η ευτυχία επιτυγχάνεται μέσω μιας ισορροπημένης προσέγγισης προς τη ζωή, τόσο από τα άτομα όσο και από τις κοινωνίες.

Ως άτομα, είμαστε δυστυχείς αν δεν μπορούμε να ικανοποιήσουμε τις βασικές υλικές ανάγκες μας, αλλά είμαστε επίσης δυστυχείς αν το κυνήγι για υψηλότερα εισοδήματα αντικαταστήσει την οικογένεια, τους φίλους, την κοινότητα, τη συμπόνια και την εσωτερική ισορροπία. Ως κοινωνία, είναι άλλο πράγμα να οργανώνουμε την οικονομική πολιτική ώστε να βελτιώνεται το επίπεδο της ζωής, και άλλο να υποτάσσουμε όλες τις αξίες της κοινωνίας στην αναζήτηση του κέρδους.

Τέταρτον, ο παγκόσμιος καπιταλισμός εκπροσωπεί πολλές άμεσες απειλές για την ευτυχία. Καταστρέφει το φυσικό περιβάλλον μέσω της κλιματικής αλλαγής και άλλων ειδών μόλυνσης, αποδυναμώνει την κοινωνική εμπιστοσύνη και την ψυχική σταθερότητα, καθώς αυξάνονται τα ποσοστά του πληθυσμού που πάσχει από κατάθλιψη.

Πέμπτον, για να προωθήσουμε την ευτυχία θα πρέπει να βρούμε τους πολλούς παράγοντες, εκτός από το ΑΕΠ, που μπορούν να αυξήσουν ή να μειώσουν την ευημερία της κοινωνίας. Οι περισσότερες χώρες επενδύουν για να μετρήσουν το ΑΕΠ, αλλά ξοδεύουν λίγα για να βρουν τις αιτίες της κακής υγείας (όπως τα fast foods και η υπερβολική παρακολούθηση τηλεόρασης), της μείωσης της εμπιστοσύνης στην κοινωνία και της υποβάθμισης του περιβάλλοντος.

Το τρελό κυνήγι για επιχειρηματικά κέρδη μας απειλεί όλους. Πρέπει βέβαια να στηρίζουμε την οικονομική ανάπτυξη, αλλά μόνο σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, που θα προωθεί τη βιωσιμότητα του περιβάλλοντος και της αξίες της συμπόνιας και της εντιμότητας που απαιτούνται για την κοινωνική εμπιστοσύνη.

Η αναζήτηση της ευτυχίας δεν πρέπει να περιοριστεί στο όμορφο ορεινό βασίλειο του Μπουτάν.



ΠΗΓΗ: Τζέφρι Σακς, καθηγητής Οικονομικών και διευθυντής του The Earth Institute στο πανεπιστήμιο Κολούμπια.

Σάββατο, 19 Νοεμβρίου 2011

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ: πληροφοριακό υλικό


ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ (και η συνακόλουθη καταναλωτική μανία)

«Απ’ το ελάχιστο φτάνεις πιο εύκολα οπουδήποτε»
Γυμνός, Ιούλιο μήνα, το καταμεσήμερο. Σ’ ένα στενό κρεβάτι, ανάμεσα σε δυο σεντόνια χοντρά, ντρίλινα (=  βαμβακερά, ευτελούς αξίας), με το μάγουλο πάνω στο μπράτσο μου που το γλείφω και γεύομαι την αρμύρα του.
Κοιτάζω τον ασβέστη αντίκρυ στον τοίχο της μικρής μου κάμαρας. Λίγο πιο ψηλά το ταβάνι με τα δοκάρια. Πιο χαμηλά την κασέλα όπου έχω αποθέσει όλα μου τα υπάρχοντα: δυο παντελόνια, τέσσερα πουκάμισα, κάτι ασπρόρουχα. Δίπλα, η καρέκλα με την πελώρια ψάθα. Χάμου, στ’  άσπρα και μαύρα πλακάκια, τα δυο μου σάνταλα.
Έχω στο πλάι μου κι ένα βιβλίο.
Γεννήθηκα για να ’χω τόσα. Δεν μου λέει τίποτε να παραδοξολογώ. Από το ελάχιστο φτάνεις πιο σύντομα οπουδήποτε.. Μόνο που ’ναι πιο δύσκολο. Κι από το κορίτσι που αγαπάς επίσης φτάνεις, αλλά θέλει να ξέρεις να τα’ αγγίξεις οπόταν η φύση σου υπακούει. Κι από τη φύση – αλλά θέλει να ξέρεις να της αφαιρέσεις την αγκίδα της (απόσπασμα από το ΜΙΚΡΟ ΝΑΥΤΙΛΟ του Οδυσσέα Ελύτη)

1.                      Εισαγωγικές έννοιες και ιστορική αναδρομή: η μαζική παραγωγή αγαθών «απαιτούσε» τη μαζική κατανάλωσή τους
Χωρίς υπερβολή η ζωή μας έχει κατακλυστεί από διαφημίσεις  που δεν μας πληροφορούν απλώς και μόνο για ένα προϊόν ή μια υπηρεσία αλλά, είτε το καταλαβαίνουμε είτε όχι, μας επηρεάζουν διαμορφώνοντας σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο ζωής μας, τις απόψεις μας και την αισθητική μας. Πότε και πώς προέκυψε αυτό; Μετά το Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο είχαμε ραγδαία ανάπτυξη βιομηχανικής παραγωγής και εμπορίου που είχε ως αποτέλεσμα την υπερπαραγωγή αγαθών. Άμεση ήταν λοιπόν η ανάγκη της γνωστοποίησης στο κοινό των προϊόντων που παράγονταν και της δελεαστικής προβολής τους με στόχο την κατανάλωσή τους. Τη λειτουργία αυτή εκπληρώνει η διαφήμιση και είναι πολύ σημαντική για τη σταθερότητα του οικονομικού συστήματος της βιομηχανικής κοινωνίας. Επειδή, λοιπόν, η μαζική παραγωγή αγαθών «απαιτούσε» τη μαζική κατανάλωσή τους, η προώθηση και διανομή τους μέσω της διαφήμισης έγινε επιστήμη.   Διότι, αν για οποιοδήποτε λόγο, σπάσει ο κύκλος παραγωγής – κατανάλωσης, τότε ο κίνδυνος να καταρρεύσει το όλο σύστημα της ανάπτυξης είναι πολύ μεγάλος με απρόβλεπτες οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες. Έτσι, επινοήθηκε ένα ολόκληρο σύστημα διαφήμισης, που χάρη στην επιστημονική του οργάνωση και στα καταιγιστικά μηνύματά του, εξωθεί τον άνθρωπο σε μιαν αδιάκοπη και συχνά αλόγιστη αγορά αγαθών. Με τη διαφήμιση, λοιπόν, (αλλά και γενικά από τον τύπο την τηλεόραση και τον κινηματογράφο) προβάλλονται τέτοια πρότυπα ζωής και διαμορφώνονται εκείνες οι νέες αντιλήψεις και αξίες για τη ζωή, που εξυπηρετούν στην κατανάλωση πολλών υλικών αγαθών.
2.                      Τα σύγχρονα διαφημιστικά μηνύματα είναι προϊόντα επιστημονικής μελέτης
Η τέχνη της διαφήμισης είναι σύνθετη, επιστημονικά οργανωμένη και γι’ αυτό διαθέτει δύναμη και αποτελεσματικότητα:    σ’ ένα  καλό διαφημιστικό μήνυμα αξιοποιούνται κατάλληλα και αποτελεσματικά οι δυνατότητες πειθούς που διαθέτουν η εικόνα, ο λόγος και ο ήχος (και όχι μόνο)
Τα σύγχρονα διαφημιστικά μηνύματα είναι προϊόντα επιστημονικής μελέτης:    ερευνώνται οι ανάγκες του καταναλωτικού κοινού, εξετάζονται οι ιδιαιτερότητες της συμπεριφοράς του κατά ηλικία, φύλο, μορφωτικό επίπεδο, αναλύεται η κοινωνική και κοινωνική του κατάσταση.  Ο τρόπος επομένως με τον οποίο θα διαφημιστεί ένα προϊόν βασίζεται στα πορίσματα της ψυχολογίας, σε κοινωνιολογικά δεδομένα, στους κανόνες της αισθητικής και στην αξιοποίηση κάθε άλλης λεπτομέρειας που περιβάλλει ό,τι διαφημίζεται.
3.                      Το διαφημιστικό μήνυμα είναι πολυσήμαντο και τις περισσότερες φορές δεν διακρίνεται καθαρά, αλλά υπολανθάνει, περνάει μέσα από συμβολισμούς
     «Η διαφήμιση με τον τρόπο που δημιουργείται και δομείται (ως ενιαίο σύνολο μορφής και περιεχομένου), διαμορφώνει δεσμούς και σχέσεις ανάμεσα σε προϊόντα και σε καταναλωτές και κατασκευάζει «σύμβολα ανταλλαγής», π.χ. τα διαμάντια. Το προϊόν αυτό συσχετίζεται με την «παντοτινή αγάπη». Όποιος προσφέρει διαμάντια κάνει έμμεσα φανερές τις συναισθηματικές του διαθέσεις, γιατί ήδη έχει διαμορφωθεί ο «συμβολισμός». Το ορυκτό διαμάντι δεν έχει καμιά αξία, αλλά από τη στιγμή που αρχίζει η διαδικασία εξόρυξης και ενσωματώνεται σ’ αυτό ανθρώπινη εργασία, αποκτά αξία ως εμπόρευμα, ενώ με τη διαφήμιση επιχειρείται να τονιστεί το αναγνωριστικό σημάδι, ο «συμβολισμός». Η σχέση ανάμεσα στα άτομα και στα αντικείμενα που επιχειρείται να αναπτυχθεί μέσα από τη διαφήμιση μπορεί να προσφέρει τη δυνατότητα αμοιβαίας αντικατάστασης. Έτσι διαβάζουμε ή βλέπουμε στα «μηνύματα» τα εξής: «ένα χρυσό κόσμημα τα λέει όλα» ή «εκφραστείτε με λουλούδια». Ή και αντίστροφα τα άτομα αναγνωρίζονται από τα αντικείμενα: π.χ. «οι άνθρωποι της PEPSI, the pepsi people (Γ.Χ. ΖΩΤΟΣ, σχολικό βιβλίο Έκφρασης/ Έκθεσης σελ. 57)
4.                      Πολύ σημαντικό ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: κύριο μέλημα των διαφημιστών είναι η δημιουργία προτύπων ζωής (κι ακόμα δημιουργία ψευδαισθήσεων)
     Η προσπάθεια των διαφημιστών στηρίζεται πάρα πολύ στη δημιουργία προτύπων ζωής, στο να υποβάλλουν δηλαδή αξίες ζωής τις οποίες μπορεί να έχει κανείς αν υιοθετήσει συμπεριφορές οι οποίες με τη σειρά τους είναι εφικτές μόνο με τη δημιουργία συγκεκριμένης καταναλωτικής νοοτροπίας. Σαν διακινητές και προμηθευτές ψευδαισθήσεων που είναι εξ ορισμού οι διαφημιστές, κατασκευάζουν έναν εικονικό κόσμο, γυαλιστερό, γραμμικό, απροβλημάτιστο, κυρίως δε πλουσιοπάροχο, έναν κόσμο όπου χιλιάδες άνθρωποι περιμένουν υπομονετικά στη σειρά τους για να σου προσφέρουν  αυτοκίνητα, σπίτια, εορτοδάνεια, ταξίδια σε μέρη εξωτικά, απεριόριστο χρόνο για τηλεφωνικές συνδιαλέξεις, τα πάντα.
5.                      ΘΕΤΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗΣ: οικονομική και κοινωνική λειτουργία της
     Η αύξηση της ζήτησης και της κατανάλωσης προϊόντων οδηγεί στην αύξηση της παραγωγής.  Αυτό σημαίνει ότι δημιουργούνται νέες θέσεις εργασίας, είτε με την ίδρυση νέων παραγωγικών μονάδων είτε με την επέκταση όσων ήδη υπάρχουν είτε με την ανάπτυξη του εμπορίου. Έτσι, καταπολεμείται η ανεργία. Παράλληλα, αναπτύσσεται έντονος ανταγωνισμός ανάμεσα σε παραγωγούς και επιχειρηματίες, για να κερδίσουν την προτίμηση του καταναλωτικού κοινού με νέα πρωτότυπα προϊόντα υψηλών προδιαγραφών. Δηλαδή αποτέλεσμα του ανταγωνισμού είναι να βελτιώνεται η ποιότητα και η ποικιλία των προϊόντων και των υπηρεσιών που παρέχονται. Εξάλλου, πολλές φορές σε συνθήκες ελεύθερης αγοράς ο ανταγωνισμός συμβάλλει και στη μείωση των τιμών. Επιπλέον, οι μεγάλες εταιρείες, που έχουν την οικονομική δυνατότητα, γίνονται για διαφημιστικούς λόγους χορηγοί αθλητών, αθλητικών συλλόγων, μεγάλων αθλητικών και πολιτιστικών διοργανώσεων (Ολυμπιακοί αγώνες, φεστιβάλ). Έτσι, με την οικονομική ενίσχυση που προσφέρεται από τη διαφήμιση, επωφελείται ο αθλητισμός και ο πολιτισμός.
6.                      ΑΡΝΗΤΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗΣ: «ο εξανδραποδισμός του ανθρώπου»
      Η μανία κατανάλωσης χωρίς να υπάρχουν πραγματικές ανάγκες για τα προϊόντα που καταναλώνονται οδηγεί στην πνευματική και ψυχική υποδούλωση του ανθρώπου:  με τον καταιγισμό διαφημιστικών μηνυμάτων που δέχεται ακατάπαυστα από όλα τα μέσα ο σημερινός άνθρωπος, τίθεται σε λειτουργία ένας μηχανισμός με τον οποίο δημιουργούνται όλο και περισσότερες ανάγκες, που κατά ένα μεγάλο μέρος δεν είναι πραγματικές αλλά εικονικές. Καλλιεργείται, λοιπόν, η ψευδαίσθηση πως η ευτυχία του ανθρώπου εξαρτάται, σχεδόν αποκλειστικά από την ικανοποίηση των αναγκών αυτών που συνεχώς αυξάνονται και πληθαίνουν και κορεσμό δεν έχουν. Ο καταναλωτής μοιάζει με τις μυθικές Δαναΐδες που ήταν υποχρεωμένες να γεμίζουν ένα πιθάρι χωρίς πυθμένα.
7.                      Ο σημερινός άνθρωπος πειθαναγκάζεται να σκεφτεί και να αποφασίσει σύμφωνα με ανάγκες και επιθυμίες που δεν είναι πραγματικές
      Σύμφωνα με τα παραπάνω, ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα του σύγχρονου ανθρώπου που επηρεάζεται από τη διαφήμιση, είναι η στέρηση της ελευθερίας του:  πειθαναγκάζεται να σκεφτεί και να αποφασίσει σύμφωνα με κάποιες πλασματικές ανάγκες και επιθυμίες.  Αφού, λοιπόν, με τη διαφήμιση διαμορφώνονται πρώτα αρνητικά πρότυπα ζωής,  κύριο χαρακτηριστικό των οποίων είναι η άνεση, η πολυτέλεια, η επίδειξη και το κυνήγι της ευτυχίας στην αφθονία των υλικών αγαθών,  ασθμαίνων ο άνθρωπος στη συνέχεια προσπαθεί να ικανοποιήσει αυτές τις αυξημένες επιθυμίες του. Άγχεται, νιώθει μειονεκτικά, εντατικοποιεί τη δουλειά του, εξαντλείται, διαταράσσεται η ψυχική του ισορροπία και, έτσι, μένει μόνιμα ανικανοποίητος, αφού η αναζήτηση της ευτυχίας στον υλικό ευδαιμονισμό είναι ένας φαύλος κύκλος. (σχετικό με αυτή την αρνητική πλευρά της διαφήμισης το δοκίμιο του Β. Φίλια «Αφθονία και σύγχρονες όψεις απανθρωποίησης» (Θεματικοί Κύκλοι σελ. 196)
8.                      Ο μηχανισμός καταναλωτισμού εξανδραποδίζει τον άνθρωπο, τον υποδουλώνει, δηλαδή, στις υλικές ανάγκες (απόσπασμα από το δοκίμιο του Τερζάκη)
     Ποια ακριβώς είναι η ελευθερία του υπηκόου της καταναλωτικής κοινωνίας, που βομβαρδίζεται νύχτα-μέρα από μιαν επιστημονικά οργανωμένη, ακατανίκητη διαφήμιση, και αποκτά όλο και περισσότερες, ανυποψίαστες ίσαμε χθες, υλικές ανάγκες; Σε τούτο μόνο το θέμα αν σταθούμε, θα καταλάβουμε πόσο ρευστό, αν όχι απατηλό, γίνεται το περιεχόμενο της σύγχρονης ελευθερίας. Για να νιώσει ελεύθερος ο αποπροσωποποιημένος αυτός καταναλωτής, πρέπει να μπορεί να ικανοποιεί τις όλο και αυξανόμενες ανάγκες του. Διαφορετικά, πιστεύει πως υστερεί, πως υπολείπεται ταπεινωτικά στον αγώνα δρόμου που είναι ο ρυθμός της σύγχρονης ζωής και τότε, άμεση συνέπεια, χάνει το αίσθημα της ελευθερίας. Γιατί ελευθερία, για το μέσο ανθρώπινο τύπο, είναι η ευχέρεια να ικανοποιεί τις άμεσες βιοτικές του ανάγκες. Όταν του βάλετε σε κίνηση ένα μηχανισμό δημιουργίας αναγκών και δεν του δώσετε σύγκαιρα το μέσο να τις ικανοποιεί, τον κάνετε ψυχικά προλετάριο. Προλετάριος1 ονομάστηκε ο διάδοχος του αλλοτινού δούλου… Ο μηχανισμός τώρα, έχει έτσι ρυθμιστεί, ώστε το αόρατο λουρί που κρατάει δεμένο αυτόν τον κατάδικο από το πόδι να κονταίνει ή να μακραίνει κατά την κρίση του επιμελέστατα κρυμμένου αφέντη. Αν τα συμφέροντα του αφέντη υπαγορεύουν μεγαλύτερη δέσμευση του καταναλωτή, ρίχνει στην αγορά καινούργια συνθήματα για νέες ανάγκες. Ο καταναλωτής πολλαπλασιάζει τις προσπάθειές του να ανταποκριθεί, αυτοενεχυριάζεται2. Δεν χρειάζεται πάντοτε με νέα πρόσθετη εργασία, για να μπορεί να τα βγάλει πέρα: φτάνει που δεσμεύεται ψυχολογικά. Η ικανοποίηση των νέων «απαιτήσεων της ζωής», των νέων ανέσεων, γίνεται κεντρικός πόλος του ψυχικού βίου. Από κει και πέρα, έχει καταστεί υποχείριος3 χωρίς να το ξέρει. Νομίζοντας πως ικανοποιεί τον εαυτό του, ικανοποιεί τον αφέντη του, τον μεγάλο κερδοσκόπο…
9.                      ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ και ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΣΜΟΣ, φαύλος κύκλος: το αδιέξοδο της σημερινής κοινωνίας
      Τι έκανε για χρόνια η διαφήμιση με παραγγελιά του συστήματος;  Ερέθιζε τις επιθυμίες. Κάνοντάς το όμως, δεν ώθησε απλά τον κόσμο να θέλει, αλλά του είπε τι να θέλει και τι ήταν καλό να θέλει. Αν το σκεφτούμε καλά, θα δούμε ότι πέτυχε δυο αποτελέσματα από «αντικειμενική» άποψη επαναστατικά. Οι συντηρητικές κοινωνίες και οι αντιδραστικοί παιδαγωγοί δήλωναν πάντα με σοφό τρόπο ότι οι υπερβολικές επιθυμίες είναι κακό πράγμα και ότι κατ’ αρχή δεν πρέπει να δίνουμε στους φτωχούς την εντύπωση ότι μπορούν ν’ αποχτήσουν τα πράγματα των πλουσίων. Το ότι οι βασιλιάδες μετατοπίζονταν με τη φορητή πολυθρόνα ήταν απόδειξη ότι αυτό το σκεπαστό πολυτελές φορείο ήταν βασιλικό πράγμα: κανείς άλλος δεν μπορούσε να το θέλει. Ήρθε όμως η διαφήμιση και μεταφράζοντας τη φορητή πολυθρόνα σε «αυτοκίνητο», είπε ότι όλοι μπορούσαν να επιθυμούν να αποκτήσουν αυτοκίνητο, ήταν υποχρέωση να το επιθυμούν. Το ίδιο έγινε και για το σαπούνι, το γαλλικό άρωμα, και για το διαμέρισμα, για τη γραβάτα και για το μηχανάκι…..
     Και να που η κοινωνία, αφού πρώτα ερέθισε τις επιθυμίες για όλα τα πράγματα, τρομοκρατείται γιατί ο κόσμος απαιτεί τουλάχιστον ένα μέρος χωρίς να πρέπει αναγκαστικά να εγκληματήσει. Είναι σαν να έλεγε το σύστημα στους υπηκόους του: «Έπρεπε να θέλετε να ξοδέψετε όλο το μισθό σας, και το δέκατο τρίτο και το δέκατο τέταρτο, αλλά τώρα το παρακάνετε: τώρα θέλετε και αύξηση μισθού! Το παιχνίδι δεν ήταν έτσι. Μην υπερβάλλετε, και σκεφτείτε τα αγαθά της λιτότητας». Ηδιαφήμιση, δηλαδή, πρέπει να προκαλεί επιθυμίες για ψυγεία (και τα άλλα αγαθά του υλικού ευδαιμονισμού), γιατί, αλίμονο, αν δεν πουληθούν αρκετά, θα κλείσουν τα εργοστάσια. Αλλά αν για να τα αγοράσει ο κόσμος όλα αυτά, χρειάζεται νέα συλλογική σύμβαση εργασίας και γενναία αύξηση των μισθών, τότε κάτι δεν πάει καλά! Συναγερμός, οι πολίτες καταναλώνουν πολλά, ζητούν πολυτέλειες! (ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ, Η σημειολογία στην καθημερινή ζωή, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 203)
10.            Η μανία για κατανάλωση έχει χάσει κάθε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες του ανθρώπου
      Αρχικά, η ιδέα της κατανάλωσης περισσοτέρων και καλύτερων πραγμάτων υποτίθεται ότι θα έδινε στον άνθρωπο μια ευτυχέστερη, πιο ικανοποιητική ζωή.  Η κατανάλωση ήταν το μέσο για κάποιο σκοπό –εκείνον της ευτυχίας. Τώρα έγινε αυτοσκοπός. Η σταθερή αύξηση των αναγκών μας υποχρεώνει σε μια διαρκώς αυξανόμενη προσπάθεια, μας κάνει να εξαρτόμαστε απ’ τις ανάγκες, κι απ’ τους ανθρώπους και τους θεσμούς, μέσω των οποίων τις ικανοποιούμε… Τι πρέπει να προσδοκούμε; Εάν ένας άνθρωπος εργάζεται χωρίς αίσθηση συγγένειας με ό,τι κάνει, εάν αγοράζει και καταναλώνει είδη ανέσεως μ’ έναν αφηρημένο και αλλοτριωμένο τρόπο, θα παραμένει πάντοτε ένας παθητικός και αλλοτριωμένος καταναλωτής. Θα «καταναλίσκει» ποδοσφαιρικούς αγώνες, κινηματογραφικά έργα, ομιλίες, φυσικές σκηνές, κοινωνικές συγκεντρώσεις, με τον ίδιο αλλοτριωμένο και αφηρημένο τρόπο που καταναλίσκει τα είδη ανέσεων που αγόρασε. Δηλαδή, δεν συμμετέχει ενεργητικά, θέλει να πιστεύει πως όλα υπάρχουν για να αποκτηθούν και να έχει όσο το δυνατό περισσότερη ευχαρίστηση και τίποτα άλλο. Στην πραγματικότητα όμως δεν είναι ελεύθερος να απολαύσει τη «σχόλη» του. Η κατανάλωση του ελεύθερου χρόνου καθορίζεται απ’ τη βιομηχανία, όπως τα είδη ανέσεων που αγοράζει. Το γούστο του κατευθύνεται, θέλει να δει και ν’ ακούσει ό,τι είθισται να βλέπει και ν’ ακούει. Η διασκέδαση είναι μια βιομηχανία όπως κάθε μια άλλη, ο πελάτης φτιάχνεται για ν’ αγοράσει ευτυχία όπως φτιάχνεται για ν’ αγοράσει ρούχα και παπούτσια. Η αξία της διασκέδασης καθορίζεται απ’ την επιτυχία της στην αγορά –όχι από κάτι που θα μπορούσε να μετρηθεί με ανθρώπινους όρους. (ΕΡΙΧ ΦΡΟΜ, Τετράδια ευθύνης, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 200)
11.            Ο φαύλος κύκλος της πλεονεξίας οδηγεί στην «ύβριν» και τη νέμεση (= οικονομική κρίση)
      Η πλεονεξία είναι μια διαρκής υπέρβαση των ορίων μας στη διάσταση του έχειν.  Δεν μας αρκούν αυτά που έχουμε, θέλουμε να έχουμε ολοένα και περισσότερα αγαθά, γνώσεις, εξουσία, φίλους, φήμη κτλ. Αυτό το ολοένα και περισσότερο είναι όμως μια κατάσταση οδυνηρή, γιατί είναι μια διαρκής υπέρβαση των ορίων μας. Ο πλεονέκτης ζει σε μεγάλη ένταση –όσα κι αν έχει- το πάθος της ανέχειας και την αθλιότητά της, που τη νιώθει σαν στέρηση, γιατί όσο μεγάλο κι αν είναι το έχειν του, η ανέχεια του είναι μεγαλύτερη. Οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν το πάθος αυτό προς το απεριόριστο «ύβριν» και θεωρούσαν δεδομένη τη «θεία τιμωρία» του πλεονέκτη. Γι’ αυτό η φιλοσοφία τους στράφηκε γύρω από την ανάγκη παρουσίας ενός μέτρου σ’ όλους τους τομείς της ζωής τους, σ’ όλα τα πράγματα, στην ομορφιά, στην υγεία, τις ώρες του χρόνου και τη μουσική.
12.            Τρόποι προστασίας από τις επιπτώσεις της αλόγιστης κατανάλωσης
     Για να προστατευτεί ο άνθρωπος από τις επιπτώσεις της αλόγιστης κατανάλωσης, είναι απαραίτητο ν’ αποκτήσει μηχανισμούς άμυνας, ηθικής και πνευματικής αντίστασης, ώστε να μην ενδίδει απερίσκεπτα στους καταναλωτικούς πειρασμούς. Αυτό θα τι πετύχει, αν κρίνει και αν είναι εγκρατής. Η διατήρηση της ελεύθερης βούλησης –γιατί, τελικά, εκεί έγκειται το πρόβλημα – βασίστηκε πάντα στη γνώση και το ψυχικό σθένος. Χρειάζεται επίσης, αυτογνωσία, ώστε να γνωρίζει ακριβώς τις ανάγκες του και να τις ιεραρχεί, να γνωρίζει τις δυνατότητές του και να προβαίνει σε σωστές επιλογές. Τέλος, κρίνεται επιβεβλημένη η αναθεώρηση αντιλήψεων και αξιών, για να αποκατασταθεί η ανατραπείσα ισορροπία που πρέπει να υπάρχει ανάμεσα στις υλικές και τις πνευματικές αξίες, ανάμεσα στο ατομικό και στο κοινό συμφέρον. Με λίγα λόγια, και το πρόβλημα της προστασίας από τις επιπτώσεις της αλόγιστης κατανάλωσης ανάγεται σε πρόβλημα κατάλληλης αγωγής και παιδείας. 
13.           Υπάρχει λύση (απόσπασμα από το δοκίμιο του Τερζάκη)
     Ας έχουμε το θάρρος να προχωρήσουμε πιο πέρα. Είναι βέβαιο τάχα  πως στην πλειοψηφία του, το ανθρώπινο γένος έχει επίγνωση της σκλαβιάς του και πως επιθυμεί αληθινά την απελευθέρωσή του; Τέτοια πράγματα δεν τα επιθυμώ με τα λόγια, τα διεκδικώ με τις πράξεις. Και για να αποκτήσω επίγνωση τι σημαίνει αυτό, ζητάω πρώτα-πρώτα να πληροφορηθώ ποιο είναι το αντίτιμό τους, πόσο στοιχίζουν. Με τα λόγια, όταν διεκδικώ, μου απαντάνε με λόγια. Όταν προχωρήσω στην περιοχή του συγκεκριμένου, βλέπω ότι το αντίτιμο συνίσταται πρώτα-πρώτα σε στερήσεις. Όχι μεγάλες στερήσεις, θυσίες αιματηρές, σωματικές. Αποφυγή να γίνομαι υποχείριος του μηχανισμού που μου έχουν στήσει. Βλέπω, κοντολογίς, κάτι πολύ οδυνηρό, αναμφισβήτητα: ότι για να αποκτήσω κάποια, στοιχειώδη έστω, ανεξαρτησία και ένα ήθος ελεύθερο, ανάγκη να μη χαρίζομαι σε όλους τους πειρασμούς. Η ευμάρεια είναι κάτι απύθμενο, ένα παραισθησιογόνο που προκαλεί εθισμό, και για τούτο απαιτεί όλο και μεγαλύτερες δόσεις. Ζούμε κιόλας σε κοινωνικά σύνολα από τοξικομανείς της ευμάρειας. Να μεταπέσουμε από την έκλυση τούτη σε μιαν εγκράτεια που θα μας φανεί αμέσως ασκητισμός δε γίνεται. Να, όμως που αυτό θα ήταν η μόνη λύση…. 
14.           Η γυναίκα στη διαφήμιση: ερωτισμός στη διαφήμιση
Εικόνες της σύγχρονης γυναίκας στη διαφήμιση:  η παρουσία της γυναικείας μορφής στις διαφημίσεις έχει στόχο να προσελκύσει τη γυναίκα καταναλώτρια αλλά πολλές φορές χρησιμοποιείται για να προσελκύσει το ανδρικό καταναλωτικό κοινό. Στην πρώτη περίπτωση πρόκειται για διαφημίσεις που προβάλλουν προϊόντα που συνδέονται με παραδοσιακούς ρόλους της γυναίκας ως μητέρας και νοικοκυράς. Στη δεύτερη περίπτωση, η γυναικεία μορφή εμφανίζεται κυρίως ως σύμβολο της ανδρικής επιθυμίας (π.χ. διαφημίσεις αυτοκινήτων). Δύσκολα βρίσκει κανείς διαφήμιση οποιουδήποτε προϊόντος που να μη συνδέει το μήνυμά της, ευθέως ή πλάγια, με την επιτυχία, ιδίως την ερωτική. Δύσκολα επίσης μπορεί να βρει διαφήμιση όπου, και πάλι ανεξαρτήτως του προϊόντος που υμνολογείται, οι γυναίκες (ηθοποιοί ή μοντέλα) να μην παριστάνουν επί της οθόνης ότι γεύονται την ακρότατη απόλαυση, την πλήρη ηδονή. Αρκετά διαφημιστικά φιλμάκια και γιγαντοαφίσες μοιάζουν αποσπασμένα από ταινίες σοφτ πορνό. Είτε αυτοκίνητο διαφημίζεται, είτε κινητό ή ξυριστική μηχανή, είτε γιαούρτι ή παγωτό ή σοκολάτα ή σαμπουάν, ο ερωτισμός, επεξεργασμένος ή ωμός και πάντοτε αρσενικών προδιαγραφών, εκλύεται σε μεγάλες δόσεις. Τον παράγουν τα μάτια και τα χείλη, το ημίγυμνο σώμα, τα λόγια και τα υπονοούμενα. Τον παράγει το εκτιθέμενο γυναικείο σώμα, το οποίο παρουσιάζεται σαν δέλεαρ και σαν λεία μαζί, σίγουρη λεία. «Αρκεί να ντυθείς έτσι, αρκεί να φερθείς έτσι κλπ, και ο δρόμος σου θα γίνει αμέσως, άκοπα και ανέξοδα, λεωφόρος του έρωτα και της χαράς, αυτό είναι το υποβλητικό μήνυμα. (Παντελής Μπουκάλας, από άρθρο στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, διασκευασμένο ως κριτήριο αξιολόγησης στο βιβλίο ΙΔΕΕΣ και ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ για την Έκθεση του Άρη Γιαβρή σελ. 183)
15.           Διαφήμιση και παιδιά
Η προβολή διαφημίσεων τις βράδυνες ώρες όχι μόνο επιτρέπει στις εταιρείες να «απλώσουν» χρονικά τις διαφημιστικές τους καμπάνιες, αλλά και να απευθυνθούν σε ένα εξίσου ευάλωτο με τα παιδιά κοινό: τους… γονείς τους. Οι Έλληνες είναι ικανοί να περιορίσουν τις ανάγκες τους προκειμένου να τα δώσουν όλα στα παιδιά τους, δίνοντάς τους λανθασμένες εντυπώσεις σχετικά με την οικονομική τους κατάσταση. Και οι διαφημιστές, φυσικά, γνωρίζουν πώς να εκμεταλλευτούν την ανησυχία των γονιών μήπως το παιδί τους απομονωθεί, αν δεν γίνει κάτοχος ενός πολυδιαφημισμένου προϊόντος. Με αυτό τον τρόπο, οι περισσότεροι γονείς εξαγοράζουν, βέβαια, τις τύψεις ή τις ενοχές τους που δεν έχουν χρόνο να ασχοληθούν με τα παιδιά τους, από την άλλη όμως, με το να τους προσφέρουν συνεχώς υλικά αγαθά, μεγαλώνουν τη λίστα με τις επιθυμίες τους και, το σπουδαιότερο, δεν τα μαθαίνουν ότι υπάρχουν όρια. Κανένα παιχνίδι όμως δεν είναι ικανό να αντικαταστήσει την επαφή των παιδιών με τον πατέρα και τη μητέρα του [βλέπε κι άλλα ενδιαφέροντα κείμενα για τις επιπτώσεις της διαφήμισης στα παιδιά στους ΘΕΜΑΤΙΚΟΥ ΚΥΚΛΟΥΣ Λυκείου]
16.            Ο καταιγισμός διαφημίσεων και οι επιπτώσεις του στον ψυχικό κόσμο των παιδιών
Η τηλεοπτική εικόνα εισβάλλει με την αμεσότητά της στον «ψυχικό χώρο» των παιδιών μ’ ένα βίαιο τρόπο. Η χωρίς όρια έκθεση των παιδιών στις διαφημίσεις τα οδηγεί αναπόφευκτα στον υπερκαταναλωτισμό. Η προσωπικότητά τους διαμορφώνεται μέσω μιας σειράς ταυτίσεων, αρχικά με τους γονείς και εν συνεχεία με άλλα σημαντικά πρόσωπα που «πρωταγωνιστούν» στις διαφημίσεις. Τα προτεινόμενα ανταγωνιστικά πρότυπα (κούκλες μανεκέν τύπου Μπάρμπι) υπόσχονται τη γρήγορη και εύκολη άνοδο, δημιουργώντας εικόνες σύγχυσης, που μοιραία θα επηρεάσουν τη ψυχολογική και γνωστική ωρίμανση των παιδιών. Επειδή από τα πρότυπα αυτά προβάλλονται μορφές εξαϋλωμένες με έμφαση στη σεξουαλικότητα και σχέσεις επιφανειακές, επιπόλαιες, πρόσκαιρες και ψευδείς, η παιδικότητά τους βιάζεται. Ένα άλλο σοβαρό θέμα, που υπογραμμίζουν οι ψυχολόγοι, είναι η βία που προβάλλεται στα πλαίσια διαφημίσεων παιχνιδιών με τρομακτική όψη. Η βία μοιάζει να διαθέτει ένα προνομιούχο εργαλείο φοβερής αποτελεσματικότητας: την εξουσία. Η παιδική ηλικία γίνεται θέατρο επικίνδυνων τολμημάτων και ανεξιλέωτων συγκρούσεων, όπου συνδυάζεται η ενδογενής επιθετικότητα με την εξωτερική βία, που ασκείται από το περιβάλλον με διάφορες μορφές. [Τζένη Σουμάκη, πρόεδρος Παιδοψυχιατρικής Εταιρείας της Ελλάδος]