Τετάρτη, 18 Ιανουαρίου 2012

ΔΟΚΙΜΙΟ, μια γέφυρα επικοινωνίας των διανοούμενων με το ευρύ κοινό

ΟΡΙΣΜΟΣ: δοκίμιο ονομάζεται το είδος του πεζού λόγου που έχει έκταση, ποικιλία θεμάτων κοινωνικού περιεχομένου και στόχο να τέρψει, να πληροφορήσει, να διδάξει ή να πείσει τον αναγνώστη.

Ο μαθητής οφείλει να γνωρίζει τα χαρακτηριστικά του δοκιμίου, του κυριότερου γραμματειακού είδους στην ύλη των πανελλαδικών εξετάσεων. Η γνώση των χαρακτηριστικών αυτών είναι αναγκαία τόσο σε ερωτήσεις θεωρίας όσο και στην παραγωγή του λόγου.

Το ΔΟΚΙΜΙΟ γραμματολογικά βρίσκεται στο μέσο λογοτεχνίας και επιστήμης, αφού χαρακτηρίζεται άλλοτε από την υποκειμενική προσέγγιση του θέματος, το συνειρμό ιδεών, τη συγκινησιακή χρήση της γλώσσας και την επιδίωξη της αισθητικής τέρψης και άλλοτε απ’ την αντικειμενική εξέταση του θέματος, την αλληλουχία του λόγου, τη λογική χρήση της γλώσσας και την επιδίωξη της πληροφόρησης και της πειθούς.

Βασικό γνώρισμα του δοκιμίου είναι η ελεύθερη έκφραση προσωπικών απόψεων. Ο δοκιμιογράφος περιδιαβάζει στο χώρο των ιδεών με σκοπό όχι τόσο να δώσει οριστικές απαντήσεις σε θεωρητικά ή πρακτικά προβλήματα, αλλά να θέσει ερωτήματα, να φωτίσει άγνωστες πτυχές, να εισαγάγει νέους προβληματισμούς και να προωθήσει τους ήδη υπάρχοντες. Επομένως ο λόγος του δεν έχει βαθμό αντικειμενικότητας του λογοτεχνικού κειμένου, αποτελεί το χώρο συνάντησης επιστήμης και λογοτεχνίας. Γι’ αυτό συνιστά τη γέφυρα επικοινωνίας των διανοούμενων με το ευρύ κοινό.

Η γλώσσα του δοκιμίου

Ανάλογα με τον αποδεικτικό ή το στοχαστικό χαρακτήρα του δοκιμίου, η γλώσσα του προσιδιάζει άλλοτε στον επιστημονικό και άλλοτε στο λογοτεχνικό λόγο.  Στην πρώτη περίπτωση κυριαρχεί η αναφορική λειτουργία της γλώσσας και στη δεύτερη συναντώνται πολλά στοιχεία ποιητικής και συγκινησιακής χρήσης της (μεταφορική λειτουργία). Από άποψη γραμματικής και συντακτικού, ο δοκιμιακός λόγος φέρει συνήθως κάποια γνωρίσματα της λόγιας γλώσσας (επεξεργασμένο λεξιλόγιο, λόγιοι τύποι, αφηρημένες έννοιες, σύνθετη σύνταξη, μακροπερίοδος λόγος κλπ) ενώ από άποψη ύφους υπάρχει άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο φυσικός και οικείος τόνος.

Η οργάνωση (δομή)του δοκιμίου

Δύο είναι οι βασικές μορφές οργάνωσης του δοκιμιακού λόγου: όταν ο χαρακτήρας του είναι αποδεικτικός, τότε η διάρθρωση των ιδεών γίνεται με λογικό τρόπο και όταν είναι στοχαστικός με ελεύθερο ή συνειρμικό. Στην πρώτη περίπτωση, το σύνηθες διάγραμμα έχει της εξής μορφή: στον πρόλογο εκτίθεται το θέμα της πραγμάτευσης και δηλώνεται η θέση του συγγραφέα. Η θέση αυτή ονομάζεται κατευθυντήρια ή κύρια ιδέα και παρουσιάζεται είτε στον πρόλογο είτε στη δεύτερη εισαγωγική (μεταβατική) παράγραφο. Στο κύριο μέρος προσκομίζεται το αποδεικτικό υλικό που διασαφηνίζει την κύρια ιδέα ή επιβεβαιώνει την ορθότητά της. Τέλος, στον επίλογο εκτίθεται το συμπέρασμα της πραγμάτευσης ή η ανακεφαλαίωση των βασικών ιδεών της, με τα συναγόμενα συμπεράσματα.

Στην δεύτερη περίπτωση δεν μπορούμε να κάνουμε λόγο για μια ορισμένη μορφή διαγράμματος. Κεντρικό θέμα υπάρχει, αλλά οι ιδέες που το αναπτύσσουν δεν είναι διευθετημένες με λογικό τρόπο. Αντίθετα, η σχέση που διαπλέκεται μεταξύ τους είναι περισσότερο συνειρμική και υπαγορεύεται απ’ την επιθυμία του δοκιμιογράφου να προσεγγίσει το θέμα του ελεύθερος απ’ τους περιορισμούς της λογικής οργάνωσης.

Δοκίμιο στοχασμού και αποδεικτικό

Τα δοκίμια μπορούν να διαιρεθούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες, με βάση την υποκειμενική ή την αντικειμενική σκοπιά από την οποία αναπτύσσει το θέμα του ο δοκιμιογράφος. Στην πρώτη περίπτωση, δηλαδή στο δοκίμιο στοχασμού, ο δοκιμιογράφος περιδιαβάζει πάνω σ’ ένα θέμα και εκφράζει τις προσωπικές παρατηρήσεις, εκτιμήσεις και προβληματισμούς του που τις αντλεί από τη γενική πείρα της ζωής του. Στη δεύτερη, που λέγεται αποδεικτικό δοκίμιο, ο δοκιμιογράφος αποσκοπεί να κρίνει ή να εκλαϊκεύσει επιστημονικά θέματα, διασαφηνίζοντας κάποια σημεία που δεν είναι κατανοητά, να μεταδώσει στο ευρύ κοινό γνώσεις φιλτραρισμένες μέσα από τη δική του προσωπικότητα, να πληροφορήσει δηλαδή και τελικά να πείσει. Σε τελευταία ανάλυση κανένα δοκίμιο δεν απορρίπτει την πειθώ. Το κύριο χαρακτηριστικό ενός στοχαστικού δοκιμίου είναι η ελευθερία με την οποία ο συγγραφέας παρουσιάζει το θέμα του. Αντίθετα, σ’ ένα αποδεικτικό δοκίμιο ο συγγραφέας βάζει ως στόχο να συζητήσει ένα συγκεκριμένο πρόβλημα και προσπαθεί με λογικό τρόπο να τεκμηριώσει τις θέσεις του, δηλαδή να επιχειρηματολογήσει υπέρ ή κατά ή να εκθέσει και τις δύο πλευρές ενός θέματος καταλήγοντας σ’ αυτή που θεωρεί πιο πιθανή. Η τελική του θέση μπορεί να διατυπώνεται καθαρά στον πρόλογο του δοκιμίου ή να απορρέει λογικά μέσα από το πλέγμα του αποδεικτικού υλικού. Αυτό υποχρεώνει τον αναγνώστη να διαβάζει προσεκτικά και με κριτική διάθεση το δοκίμιο.