Παρασκευή, 23 Μαρτίου 2012

Anything and everything for money (οτιδήποτε για λεφτά…)

Όλα έχουν την τιμή τους: με το χρυσάφι μπορεί κανείς ακόμη και ψυχές να βάλει στον Παράδεισο.


Σε κάποιο κανάλι της αμερικανικής τηλεόρασης υπήρχε (και ίσως υπάρχει ακόμη) ένα πρόγραμμα με το εξής περιεχόμενο: ένας ρεπόρτερ σταματά τυχαία στο δρόμο κάποιον ή κάποια και θέτει ερωτήσεις του τύπου: «σας δίνω πέντε δολάρια, δέχεσθε να σας βρέξω το κεφάλι με ένα ποτήρι νερό;». Αν η απάντηση ήταν αρνητική, η προσφορά ανέβαινε: «Δέχεσθε με δέκα δολάρια;». Αν ήταν πάλι αρνητική, η προσφορά ανέβαινε ακόμη πιο ψηλά κ.ο.κ. ώσπου ο ερωτώμενος να συμφωνήσει. Σε άλλες περιπτώσεις οι προτάσεις ήταν πιο απαιτητικές, όπως π.χ. «δέχεσθε να βγάλετε τη φούστα σας (ή το παντελόνι σας) για πενήντα δολάρια;»

Θα νόμιζε κανείς ότι πρόκειται για ένα από τα συνηθισμένα ανόητα ή αστεία προγράμματα της αμερικανικής τηλεόρασης. Ο τίτλος, όμως, του προγράμματος «Anything for money» (περίπου «οτιδήποτε για λεφτά) δεν αφήνει περιθώρια για παρανοήσεις. Ο πονηρός εμπνευστής αυτού του προγράμματος έκανε κάτι εξαιρετικά σοβαρό: μετρούσε σε χρηματικές μονάδες την αντίσταση του καθενός στο να δεχθεί να κάνει κάτι που συνήθως δεν έκανε. Ήταν στην ουσία ένα πείραμα για τον βαθμό αυτοσεβασμού του άτυχου διαβάτη.

Το εκπληκτικό ήταν ότι σε όλες τις περιπτώσεις υπήρχε μια τιμή, δηλαδή ένα ποσό δολαρίων για το οποίο ο διαβάτης συμφωνούσε να κάνει ό,τι του είχε προταθεί. Όπως κατάλαβα αργότερα, ήταν η δοκιμασμένη μέθοδος του μαφιόζου Δον Κορλεόνε που έκανε προτάσεις που κανένας δεν μπορούσε να απορρίψει. Όπως υποστηρίζουν πολλοί, «όλα έχουν την τιμή τους»;

Στη φιλοσοφία της επιστήμης υποστηρίζεται ότι αρκεί ένα αντίθετο παράδειγμα για να καταρριφθεί μια θεωρία. Στη θεωρία «όλα έχουν την τιμή τους» είχα βρει το αντίθετο παράδειγμα, όταν ο βρετανός ηθοποιός Άλεκ Γκίνες σε επανειλημμένες προτάσεις αρνήθηκε να διαφημίσει μια αμερικανική μπύρα παρ’ ότι του πρόσφεραν ένα χρηματικό ποσό που σε άλλους θα έφερνε ζάλη. Η απάντηση του Άλεκ Γκίνες ήταν απλή, σαφής και απότομη. Είπε: «Είμαι ηθοποιός».                

Αισθανόμουν πολύ καλά με τη σκέψη ότι ο σπουδαίος ηθοποιός είχε καταρρίψει την ενοχλητική θεωρία ότι όλα είναι για πούλημα, ακόμη και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και ο αυτοσεβασμός, αρκεί να προσφερθεί η κατάλληλη τιμή. Δυστυχώς, όμως, ένα άλλο σπουδαίο (;) όνομα ήρθε να δώσει νέα αίγλη στη θεωρία αυτή. Πριν από λίγες εβδομάδες ο κόσμος πληροφορήθηκε ότι ο άλλοτε πολύς Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, αρχηγός άλλοτε της κραταιάς και τώρα διαλυμένης Σοβιετικής Ένωσης, δέχθηκε να διαφημίσει μια συγκεκριμένη εταιρεία πίτσας για ένα εκατομμύριο δολάρια, δηλαδή λιγότερα απ’ όσα παίρνει ένας μέτριος μπασκετμπολίστας. Τέτοιος εξευτελισμός!

Το 1503 ο Κολόμβος σε ένα γράμμα του από την Τζαμάικα έγραφε: «Το χρυσάφι (το τότε χρήμα) είναι ένα θαυμάσιο πράγμα. Όποιος το κατέχει είναι κύριος όλων όσα επιθυμεί. Με το χρυσάφι μπορεί κανείς ακόμη και ψυχές να βάλει στον Παράδεισο». Ο Σαίξπηρ στον Τίμωνα τον Αθηναίο λέει:

«Χρυσάφι! κίτρινο, ακριβό, γυαλιστερό χρυσάφι!»

«…Θεέ ορατέ, που συγκολλάς τα αντίθετα, τα κάνεις να φιλιώνται!

Που όλες λαλείς τις γλώσσες και για κάθε θέμα»

Πιο πρόσφατα ο Μαρξ, γράφει στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου ότι «η σύγχρονη κοινωνία… χαιρετίζει το χρυσό… ως τη λαμπερή ενσάρκωση της αρχής της ίδιας της ζωής της».

Όταν αυτοί και πολλοί άλλοι σοφοί άνθρωποι μας βεβαιώνουν για την παντοδυναμία του χρήματος και η καθημερινή εμπειρία είναι με το μέρος τους, το ενδιαφέρον ερώτημα δεν είναι γιατί ο κακομοίρης Γκορμπατσόφ δέχθηκε να διαφημίσει πίτσες, ταυτοχρόνως εξευτελιζόμενος, αλλά γιατί πολλοί άνθρωποι απορρίπτουν τη θεωρία του «anything and everything for money».

[Θ.Π. Λιανός]