Σάββατο, 26 Μαΐου 2012

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012: θέματα εξετάσεων

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:  ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΚΕΙΜΕΝΟ: Πανανθρώπινο μήνυμα τέχνης

Κάθε πολιτισμός έχει τα όρια και το στίγμα του στον ιστορικό χώρο και χρόνο. Μέσα ωστόσο στην ιστορία του κόσμου, το αρχαιοελληνικό αισθητικό επίτευγμα σημαδεύει την καταγωγή μιας τέχνης με πανανθρώπινο μήνυμα και με διαστάσεις παγκόσμιες, θα έλεγα σχεδόν εξωχρονικές. Πρώτη έκφραση της αποστασιοποίησης του ανθρώπου από την αναγκαιότητα της φύσης, χάρη στη μεταμόρφωση της ύλης σε πνεύμα, το ελληνικό πλαστικό κατόρθωμα δηλώνει την επίμονη και έλλογη προσπάθεια του καλλιτέχνη να δαμάσει το πάθος και τη μοίρα με τα έργα του νου και της καρδιάς, αυτά που φέρνουν τον άνθρωπο όλο και πιο κοντά στο Θεό, αυτά που τον οδηγούν δίπλα στο συνάνθρωπο.

Αποκρυστάλλωμα μιας ορθής και όρθιας σκέψης, το αρχαίο άγαλμα (μεμονωμένο ή ως αναπόσπαστο μέρος αρχιτεκτονικού συμπλέγματος) καθαγιάζει και αγλαΐζει1 τους χώρους της πόλης. Σήμα ανάτασης ψυχικής και ορόσημο πανάρχαιας μνήμης, θυμίζει στους πολίτες την αμέριστη ευθύνη τους για τη συνοχή της κοινωνικής ομάδας και ορθώνεται εγγυητής της ιστορικής αλληλεγγύης του συνόλου. Διαγράφει ο τεχνίτης τα πλαίσια μιας πάντα ευνομούμενης και ισορροπημένης πολιτείας, έτσι όπως την ονειρευόταν η νεογέννητη δημοκρατία και έτσι όπως την ορίζει η πλατιά ειρηνευτική κίνηση του θεϊκού βραχίονα στο αέτωμα του ολυμπιακού ναού. Κίνηση που αναδεικνύει τον Απόλλωνα ρυθμιστή στη διαμάχη του ανθρώπου με το ζώο, με το μυθικό Κένταυρο, στην Ολυμπία, και οργανωτή της ζωής μέσα στο φως του λόγου. Το πέρασμα από το μύθο στο λόγο έγινε, χάρη στην τέχνη, άγαλμα, θέαμα και θεωρία. […]

Το πέρασμα από το ζώο, την άγρια φύση και τους αγρούς, στο δομημένο άστυ και στην οργανωμένη πόλη, ας πούμε τη θεϊκή μετάβαση από την κυνηγέτιδα Άρτεμι στην πολιάδα Αθηνά, δηλώνει με κάθε της μορφή και σε κάθε της βήμα η αρχαία ελληνική τέχνη, πρώτη αυτή εγρήγορση του ανθρώπου στον κόσμο του ελεύθερου πνεύματος. Αυτό ίσως είναι το συνοπτικό μέγιστο μάθημα του αρχαιοελληνικού βιώματος, των ανθρώπων που πρώτοι σμίλευσαν στο ξύλο, στην πέτρα και στο μάρμαρο, τη μορφή της εσωτερικής ενατένισης, συνδυασμένη με την ιδεατή πληρότητα της φυσικής ομορφιάς. Μαρτυρεί για τα λεγόμενά μου το αινιγματώδες χαμόγελο του αρχαϊκού κούρου και η ανείπωτη έκπληξη στο βλέμμα της κόρης μέσα στην πολύπτυχη φορεσιά της.

Ιδού η απαρχή της προσπάθειας για γνώση και για αυτογνωσία, ιδού το πρώτο ερωτηματικό, το για πάντα αναπάντητο, ιδού η αυγή του μυστηρίου που οδήγησε τον άνθρωπο να γίνει πλάστης αθάνατου έργου, δημιουργός δηλαδή θεών. Δάμασε η ελληνική τέχνη το ζώο πριν ανακαλύψει τον τέλειο άνθρωπο. Το συντροφικό συναπάντημα του ανθρώπου με τους θεούς διδάσκει η αρχαία αισθητική, στην προσπάθειά της να αιχμαλωτίσει την τέλεια μορφή την πάντα μετέωρη και πάντα τεταμένη προς μια ιδεατή πληρότητα, προς ένα αέναο γίγνεσθαι. Να γιατί η αρχαία τέχνη θα μένει πάντα πρωτοποριακά επίκαιρη και ζωντανή: είναι η τέχνη πυξίδα και σταθερός προσανατολισμός, αυτή που δεν γνώρισε αμηχανίες και αγνοεί τα αδιέξοδα, γι’ αυτό και εμπνέει κάθε αναγέννηση, γι’ αυτό και μένει η βάση κάθε πνευματικής παλιννόστησης προς το ουσιώδες, δηλαδή τη δημιουργία ελευθερίας.  [Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, Πολιτισμός και Ελληνισμός Προσεγγίσεις, Αθήνα 2007 (Διασκευή) ]


ΘΕΜΑΤΑ (με στοιχεία για τις απαντήσεις):

A1. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (100-120 λέξεις). Μονάδες 25 (1ο υπόδειγμα): Το κείμενο καταγράφει την προσφορά της αρχαιοελληνικής τέχνης στο παγκόσμιο στερέωμα. Η ελληνική αισθητική δράση σημάδεψε τη δημιουργία, αφού πρωτοσυνδύασε το πάθος με την έλλογη ικανότητα. Εκφραστή των γνωρισμάτων της αρχαίας ελληνικής τέχνης αποτελεί το άγαλμα που εγκολπώνει στοιχεία της κοινωνικής, δημοκρατικής αλλά και θεολογικής σκέψης των Ελλήνων. Παράλληλα αυτή αποτυπώνει τη μετάβαση από την ασύντακτη ομάδα στη δομημένη πόλη όπου καλλιεργήθηκε η ελεύθερη πνευματική σκέψη. Κλείνοντας η συγγραφέας συμπεραίνει ότι η επικαιρότητά της έγκειται στην αέναη προσπάθεια προσέγγισης μέσα από αυτήν πανανθρώπινων ερωτημάτων όπως η έννοια της γνώσης, της αυτογνωσίας, της θεϊκότητας και της ελευθερίας.  [Λέξεις 96]

(2ο υπόδειγμα): Το κείμενο αναφέρεται στην οικουμενική διάσταση της αρχαίας ελληνικής τέχνης. Μέσω της τέχνης, ο δημιουργός καταβάλλει προσπάθεια να απεικονίσει το πνεύμα, να τιθασεύσει ένστικτα προκειμένου να προσεγγίσει το θείο αλλά και το συνάνθρωπο. Το καλλιτεχνικό δημιούργημα ως θεματοφύλακας της ιστορίας, όχι μόνο κοσμεί αλλά υπογραμμίζει επιπλέον στον πολίτη το χρέος του για συνοχή του κοινωνικού ιστού μέσα στο πλαίσιο μιας δημοκρατικής κοινότητας. Το έργο τέχνης δηλώνει την επιβολή του λόγου στα πάθη, την αφύπνιση του πνεύματος και την ομορφιά. Συνεπώς η αρχαία ελληνική τέχνη αποτελεί την απαρχή ενδοσκόπησης της αθάνατης δημιουργίας και ανθρώπινης τελειότητας. Είναι υπόβαθρο αναγεννητικής προσπάθειας και έκφρασης ελευθερίας. [Λέξεις 101]

Β1. Η αρχαία τέχνη θα μένει πάντα πρωτοποριακά επίκαιρη και ζωντανή. Να αναπτύξετε το περιεχόμενο της φράσης σε μία παράγραφο (70-90 λέξεις). Μον.10

(1η παραλλαγή) Η αρχαία τέχνη θα μένει πάντα πρωτοποριακά επίκαιρη και ζωντανή. Το αρχαίο ελληνικό ιδεώδες εκφρασμένο μέσα από την τέχνη περνά πανανθρώπινα μηνύματα τα οποία σήμερα έχουν παγκόσμια εμβέλεια. Οι αρετές, οι ες αει συνδεόμενες με το μέτρο, τον ορθό λόγο, όπως δηλώνεται - μέσα από την ελληνική πλαστική, το αίσθημα της ψυχικής πληρότητας και η ιστορική μνήμη που εγγράφεται στους αρχαίους νόμους. Τα ειρηνευτικά μηνύματα και το ολυμπιακό πνεύμα μετουσιώνονται στους αθλητικούς αρχαίους και μη χώρους. Έτσι ο αρχαίος πολιτισμός ανέκαθεν υπήρξε φάρος στο αδιέξοδο της ανθρώπινης συνείδησης και λειτουργεί ως πυξίδα στην πρόοδο και την αναγέννηση. [Λέξεις 97]

(2η παραλλαγή) Η τέχνη της αρχαίας Ελλάδας καθοδηγεί και προσανατολίζει τη σύγχρονη σκέψη και δημιουργία. Στο πέρασμα των αιώνων αναδείχθηκε ο πρωτοποριακός και διαχρονικός της χαρακτήρας, καθώς αποτέλεσε αστείρευτη πηγή έμπνευσης. Πιο συγκεκριμένα, λοιπόν, αρκετές μορφές της αρχαίας καλλιτεχνικής δημιουργίας αποτέλεσαν το θεμέλιο σύγχρονων αισθητικών εκφράσεων όπως το θέατρο. Ταυτόχρονα, οι κοσμογονικές αντιλήψεις, τα φιλοσοφικά και ιστορικά μηνύματα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας έδωσαν απαντήσεις σε πανανθρώπινα υπαρξιακά ερωτήματα γύρω από τη δημιουργία του κόσμου και έθεσαν τις βάσεις για την ανάπτυξη των σύγχρονων επιστημών. Συμπερασματικά, η αρχαία τέχνη παραμένοντας πάντοτε επίκαιρη ανέδειξε την έλλογη φάση του ανθρώπου και τον ώθησε στη διαρκή δημιουργία νέων επιτευγμάτων. [Λέξεις 103]

Β2. α) Να βρείτε τους δύο τρόπους πειθούς που χρησιμοποιεί η συγγραφέας στην τελευταία παράγραφο και να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με μία αναφορά για κάθε τρόπο (μονάδες 6)  

1] Επίκληση στη λογική: που οργανώνεται με τη λογική διατύπωση του λόγου και της θέσης της συγγραφέως: Να γιατί… γι’ αυτό και εμπνέει και μένει… ελευθερίας» 

2] Επίκληση στη συναίσθημα: που επιτυγχάνεται με συγκινησιακά φορτισμένες λέξεις, ασύνδετο λόγο και επαναλήψεις: «ιδού… ιδού… ιδού…»

β) Να εντοπίσετε στο κείμενο τέσσερις λέξεις ή φράσεις με μεταφορική σημασία (μον 4)Μον.10

«μέσα στο φως του λόγου» (2η παράγραφος), «στον κόσμο του ελεύθερου πνεύματος» (3η παράγραφος), «να γίνει πλάστης αθάνατου έργου (4η παράγραφος), «είναι η τέχνη πυξίδα» (4η παράγραφος)  

Β3. α) επίτευγμα, δαμάσει, μετάβαση, πληρότητα, ουσιώδες: Να γράψετε από ένα συνώνυμο για καθεμιά από τις παραπάνω λέξεις (μονάδες 5)

α) ΣΥΝΩΝΥΜΑ: επίτευγμα= κατόρθωμα, δαμάσει= τιθασεύσει, μετάβαση= πέρασμα, πληρότητα= ολοκλήρωση ουσιώδες= βασικό. - 

β) έλλογη, κοντά, συνοπτικό, φυσικής, αιχμαλωτίσει: Να γράψετε από ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παραπάνω λέξεις (μονάδες 5)   -             Μονάδες 10

β)ΑΝΤΩΝΥΜΑ: έλλογη # απερίσκεπτη, κοντά # μακριά, συνοπτικό # αναλυτικό,  φυσικής # τεχνιτής, αιχμαλωτίσει # ελευθερώσει  

Β4. Να αναγνωρίσετε το είδος της σύνταξης στις παρακάτω φράσεις και να τις μετατρέψετε στο αντίθετο είδος:  α] Διαγράφει ο τεχνίτης τα πλαίσια μιας πάντα ευνομούμενης και ισορροπημένης πολιτείας (μονάδες 2) -  β] Δάμασε η ελληνική τέχνη το ζώο πριν ανακαλύψει τον τέλειο άνθρωπο (μον. 3) - Μονάδες 5

α] Διαγράφει ο τεχνίτης τα πλαίσια μιας πάντα ευνομούμενης και ισορροπημένης πολιτείας è Τα πλαίσια μιας πάντα ευνομούμενης και ισορροπημένης πολιτείας διαγράφονται από την τεχνίτη  β] Δάμασε η ελληνική τέχνη το ζώο πριν ανακαλύψει τον τέλειο άνθρωπο è Το ζώο δαμάστηκε από την ελληνική τέχνη πριν ανακαλυφθεί ο τέλειος άνθρωπος

Γ1. Σε ημερίδα του δήμου σου με θέμα «Τέχνη και Ζωή» συμμετέχεις ως εκπρόσωπος του σχολείου σου με εισήγηση 500-600 λέξεων. Στην εισήγηση αυτή αναφέρεσαι στην προσφορά της Τέχνης στους νέους σήμερα, καθώς και στους  τρόπους με τους οποίους μπορεί το σχολείο να συμβάλλει στην ουσιαστική επαφή τους με αυτήν.     Μονάδες 40

ΠΡΟΛΟΓΟΣ:

Επικοινωνιακό πλαίσιο: προφορική εισήγηση σε ημερίδα του δήμου.

Προσφώνηση: Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί συνδημότες,

Η δυναμική παρουσία σας στη σημερινή εκδήλωση αποδεικνύει το ενδιαφέρον όλων για τα ζητήματα της τέχνης που όριζε και εξακολουθεί να ορίζει την πορεία του ανθρώπου. Kαθώς διανύουμε μια περίοδο κρίσιμη, με πολλά προβλήματα και αδιέξοδα, θεωρούμε ότι η τέχνη θα μπορούσε να αποτελέσει αρωγό και συμπαραστάτη του ανθρώπου και ιδιαίτερα του νέου κυρίως με την καταβολή προσπάθειας από το θεσμό του σχολείου αλλά και από όλους εμάς.

(2η παραλλαγή προλόγου)

Η διαχρονική αξία της τέχνης στη ζωή του ανθρώπου είναι αναμφισβήτητη, πολύ περισσότερο μάλιστα σε μια εποχή αποπνευματοποίησης και κατίσχυσης του υλιστικού προτύπου. Αποτελεί, λοιπόν, μεγάλη τιμή για εμένα να έχω την ευκαιρία, ως εκπρόσωπος του σχολείου μου, να μιλήσω για το ρόλο της καλλιτεχνικής δημιουργίας στη ζωή του νέου αλλά και για τους τρόπους με τους οποίους αυτή μπορεί να καλλιεργηθεί μέσα από το εκπαιδευτικό σύστημα.

ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ (1ο ζητούμενο): προσφορά της τέχνης στους νέους

Η τέχνη ως αισθητική έκφραση της ζωής, ασκεί ευεργετική επίδραση στους νέους. Επί της ουσίας, η προσφορά της τέχνης έγκειται στην ποιότητα των ιδεών, στην αισθητική συγκίνηση που προκαλεί ο πομπός-καλλιτέχνης αλλά και στην «ποιότητα» του δέκτη. Με τα μηνύματά της η τέχνη δίνει ερεθίσματα για προβληματισμούς και ενισχύει την κριτική αντίληψη ως αντίδοτο στην πνευματική οκνηρία και τη μαζοποίηση. Η τέχνη επιδρά θετικά στην ηθική διαμόρφωση της προσωπικότητας του νέου. Τον οδηγεί στην αυτοκριτική και την κατάκτηση της αυτογνωσίας, τον ημερώνει ηθικά, τον συγκινεί αισθητικά και, επιπλέον, προσφέρει υγιή πρότυπα, ώστε οι νέοι να αποκτήσουν υψηλό αίσθημα ευθύνης και να υιοθετήσουν ιδανικά, όπως η ελευθερία και η δικαιοσύνη, το μέτρο.

Ειδικά μάλιστα στις κρίσιμες μέρες της οικονομικής και πολιτικής κρίσης, μπορεί να αποτελεί το καταφύγιο και να συμβάλει στη ψυχική λύτρωση των νέων που βιώνουν με ένταση τα σύγχρονα αδιέξοδα. Με μια έννοια, η τέχνη μπορεί να γίνεται σύντροφος των νέων σ’ όλες τις περιπέτειες της ζωής, να αμβλύνει τη στενοχώρια που προκαλεί η αβεβαιότητα και η ανασφάλεια. Ο θετικός της ρόλος στην υγιή κοινωνικοποίηση τους, συμβάλλει αποτελεσματικά στη συνειδητοποίηση της κοινής μοίρας των ανθρώπων, που αντιμετωπίζουν και σήμερα παρόμοια υπαρξιακά προβλήματα. Τους ευαισθητοποιεί, λοιπόν, μέσα από την προβολή των σύγχρονων προβλημάτων και έτσι αυξάνει την αγωνιστικότητά τους για την επίλυσή τους, παρέχοντας οράματα.

  Οι νέοι χάρη στην τέχνη, καλλιεργούν την καλαισθησία τους, αποκτούν δηλαδή υγιή αντίληψη περί του ωραίου, εξευγενίζονται και γίνονται δημιουργικοί. Βέβαια, η τέχνη αποτελεί και μέσο έκφρασης συναισθημάτων ιδιαίτερα κατά την περίοδο της εφηβείας. Επομένως ικανοποιεί την ανάγκη για επικοινωνία και ανάπτυξη της εξωστρέφειας. Με τη μουσική, με το χορό, με το θέατρο αλλά και με άλλες μορφές τέχνης μπορούν οι νέοι να εξωτερικεύσουν και να μοιραστούν κάθε στιγμή της ζωής τους.

Η γνήσια τέχνη είναι συντελεστής της πολιτιστικής ταυτότητας καθώς καταδεικνύει τη συνέχεια του έθνους, βοηθά στην τόνωση της εθνικής συνείδησης, ιδιαίτερα σε μια εποχή πολιτιστικού ιμπεριαλισμού, όπως η σημερινή. Με αυτή την έννοια η τέχνη είναι ένας τρόπος να γνωρίσουν οι νέοι τις παραδόσεις και τον πολιτισμό του τόπου τους και μέσα από αυτόν να κατανοήσουν και τον πολιτισμό άλλων λαών.

B’ ζητούμενο: Ρόλος της τέχνης στο σχολείο

Τα παραπάνω προσδιορίζουν την προσφορά-αξία της τέχνης για το σύγχρονο νέο. Επειδή, όμως, τίποτα στη ζωή μας δεν παρουσιάζεται με απόλυτη μορφή, στο σύγχρονο σχολείο ο ρόλος της τέχνης είναι απαραίτητο να αναβαθμιστεί. Το σχολείο οφείλει μέσω της αναβάθμισης των μαθημάτων αισθητικής καλλιέργειας, όπως καλλιτεχνικά, μουσική, λογοτεχνία, να μυήσει το νέο στη γνήσια τέχνη. Έτσι, το παιδί θα κατακτήσει ένα νέο τρόπο όρασης των πραγμάτων, περισσότερο πολυδιάστατο.

Μέσω των ερεθισμάτων που παρέχει το σχολείο, ο νέος θα αποκτήσει γόνιμη φαντασία και διάθεση να εκφραστεί ελεύθερα ερμηνεύοντας και παράγοντας τέχνη. Η αρχή μπορεί να γίνει με τη διαθεματική προσέγγιση της τέχνης στο μάθημα της ιστορίας ή της Ελληνικής Γραμματείας, που εκτός από την απαραίτητη θεωρητική υποδομή, θα συντελέσει και στη συνειδητοποίηση της αξίας του πολιτισμού στην πορεία εξέλιξης του ανθρώπου.     Πρακτικά όμως και ουσιαστικά αποτελέσματα μπορούμε να προσδοκούμε με την οργάνωση πολιτιστικών εκδηλώσεων στο πλαίσιο του σχολείου, με την επαφή με πνευματικούς ανθρώπους και καλλιτέχνες που θα επισκέπτονται τους σχολικούς χώρους, με την οργάνωση θεατρικών ομάδων, ρητορικών ομίλων και μουσικών παραστάσεων, με την παρακολούθηση ποιοτικών θεατρικών παραστάσεων και εκθέσεων ζωγραφικής.

Όλα τα παραπάνω προϋποθέτουν, βέβαια, την δημιουργία κατάλληλων υποδομών, ώστε οι νέοι να έχουν τα μέσα και το χρόνο καλλιέργειας του ταλέντου τους σε μορφές τέχνης, με τη βοήθεια εξειδικευμένου προσωπικού. Απαραίτητη, όμως, είναι πρώτα απ’ όλα,  η αναδιαμόρφωση του σχολικού προγράμματος και η αλλαγή προσανατολισμού: κύριος στόχος του σημερινού σχολείου πρέπει να είναι (στην πράξη και όχι στα λόγια) η ανάπτυξη κριτικού πνεύματος και η ουσιαστική πνευματική καλλιέργεια.

Επίλογος:

Καταλήγοντας, αγαπητοί συνδημότες, η επαφή των νέων με τον κόσμο των Μουσών, αποτελεί αναντίρρητα όχημα πολιτιστικής και πνευματικής προόδου της σύγχρονης κοινωνίας. Ας προσπαθήσουμε, λοιπόν, όλοι εμείς οι μαθητές με την καθοδήγηση των καθηγητών μας να της δώσουμε το ρόλο που της αξίζει στο εκπαιδευτικό σύστημα. Φυσικά, αρωγός στο πόνημα αυτό θα είναι το Υπουργείο Παιδείας με την απαραίτητη οικονομική και οργανωτική στήριξή του. Εφόσον στόχος του ανθρώπου –και πολύ περισσότερο των νέων – είναι η κατάκτηση της τέχνης της ζωής, οφείλουμε πρώτα να προσεγγίσουμε την τέχνη εντάσσοντας την στην καθημερινότητά μας.

Σας ευχαριστώ που με ακούσατε (ή ευχαριστώ για την προσοχή σας)