Πέμπτη, 25 Ιουλίου 2013

Έχει και η Νοσταλγία την Ιστορία της

Η «Νοσταλγία» είναι πάντα κάτι παραπάνω από αναπόληση του ευτυχισμένου παρελθόντος. Γιατί νοσταλγία δεν είναι μόνο να γυρίσεις στον τόπο σου αλλά και σε μια άλλη ηλικία , στο χρόνο της νιότης, μια και το πραγματικό αντικείμενο της νοσταλγίας είναι τελικά το αμετάκλητο του χρόνου. Η νοσταλγία, που απασχόλησε Φρόυντ, και άλλους φιλοσόφους, στοχαστές και καλλιτέχνες, μπορεί να είναι μελαγχολική αλλά και ουτοπική. Γιατί, τελικά, η Νοσταλγία, εκτός από επιθυμία επιστροφής στο παρελθόν, είναι και η αναγνώριση  ορισμένων όψεων του ως αναγκαίας βάσης για ανανέωση και ικανοποίηση στο μέλλον.



Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, η λέξη «Νοσταλγία» δεν έχει ελληνική καταγωγή. Αν και προέρχεται από τη σύνθεση δύο ελληνικών λέξεων, νόστος (από το νέομαι= επιστρέφω) και άλγος (= πόνος), εν τούτοις ως ενιαία λέξη δημιουργήθηκε από ένα ξένο για ιατρικούς λόγους. Όπως αναφέρει ο ψυχίατρος Θανάσης Καράβατος στο πόνημά του «Έχει κι η Νοσταλγία την Ιστορία της» , ο αλσατός γιατρός Ζαν Όφερ, το 1688, κατασκεύασε τον όρο για να περιγράψει ορισμένα περιστατικά όπου άτομα που απομακρύνονταν από τη γενέθλια γη, π.χ. οι στρατιώτες, ανέπτυσσαν συμπτώματα μυικής εξάντλησης, έντονης θλίψης άρνησης τροφής και θεραπείας, τα οποία εξαφανίζονταν όταν επέστρεφαν στον οικείο χώρο, την πατρίδα τους. Πού να φανταζόμασταν ότι η πολυτραγουδισμένη νοσταλγία (Όμηρος, Οβίδιος, Ρίλκε, Καβάφης, Καμύ, Κούντερα, Μποντλέρ, Παπαδιαμάντης κ.ά.) νομιζόταν στην αρχή ως μια ασθένεια που χρήζει αγωγής…

Ο συγγραφέας αυτού του ολιγοσέλιδου πονήματος ανατρέχει στην ιστορία της νοσταλγίας και πώς από την ιστορική ερμηνεία περάσαμε στην ψυχοπαθολογική και από τη χωρική στη χρονική. Γιατί νοσταλγία δεν είναι μόνο να γυρίσεις στον τόπο σου αλλά και σε μια άλλη ηλικία , στο χρόνο της νιότης, μια και το πραγματικό αντικείμενο της νοσταλγίας είναι τελικά το αμετάκλητο του χρόνου. Η νοσταλγία απασχόλησε το Φρόυντ, αλλά και τους φιλοσόφους Έντμουντ Χούσερλ και Καρλ Γιάσπερς. Ο γεννημένος στο Α΄γέρι Ντεριντά μίλησε για τη nostalgerie και όσοι γεννήθηκαν στην πρώην Ανατολική Γερμανία για nostalgie. Ακόμη και η solastalgia υπάρχει, η θλίψη που προκαλούν στον άνθρωπο οι περιβαλλοντικές καταστροφές.

Όσες έννοιες και να δώσουμε στη νοσταλγία, αυτή δεν παύει να είναι μια κανονική ανθρώπινη συνθήκη που θα γίνει διαχρονικό στοιχείο έμπνευσης για την τέχνη. Και αυτό δεν είναι τυχαίο: η νοσταλγία είναι πάντα κάτι παραπάνω από αναπόληση του ευτυχισμένου παρελθόντος. Η Νοσταλγία του Ταρκόφσκι είναι αυτή του ανθρώπου που αποκόπτεται από τη γενέθλια γη, αλλά και του σύγχρονου ανθρώπου που αποκόπτεται από τις πνευματικές του ρίζες.  Του Ομήρου και του Καβάφη είναι όχι μόνο η νοσταλγία της επιστροφής στην πατρίδα, αλλά και «η νοσταλγία των ταξιδιών και των πρωινών αφίξεων εις τους λιμένας όπου, με τι χαράν, πρώτην φοράν εμβαίνεις» Είναι λάθος, τονίζει η μελέτη, να δούμε τη νοσταλγία ως κάτι παρελθοντικό κι ανούσιο για το σήμερα. Η νοσταλγία, εκτός από επιθυμία επιστροφής στο παρελθόν, είναι και η αναγνώριση ορισμένων όψεων του ως αναγκαίας βάσης για ανανέωση και ικανοποίηση στο μέλλον. Ή, όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Καράβατος,

 «η νοσταλγία μπορεί να είναι μελαγχολική αλλά και ουτοπική»

 [ΠΗΓΗ: Γιάννης Ν. Μπασκόζος, Νοσταλγία]