Πέμπτη, 19 Δεκεμβρίου 2013

Η μετανάστευση και το άσυλο στην Ευρωπαϊκή Ένωση



(ΕΙΣΑΓΩΓΗ) Η ιστορία του ανθρώπου χαρακτηρίζεται από συνεχείς μετακινήσεις πληθυσμών. Οι άνθρωποι μετακινούνται συχνά για να βελτιώσουν το βιοτικό τους επίπεδο, να δώσουν στις οικογένειες και τα παιδιά τους καλύτερες ευκαιρίες, να αποφύγουν τη φτώχεια ή για να γλιτώσουν από διώξεις ανασφάλεια και πολέμους. Τα ζητήματα της μετανάστευσης και του ασύλου αποτελούν όλο και περισσότερο μέρος της καθημερινότητάς μας, καθώς η ευρωπαϊκή κοινωνία γίνεται περισσότερο πολυπολιτισμική και ποικιλόμορφη, μια κατάσταση η οποία αποτελεί πρόκληση αλλά και πηγή πλούτου για την κοινωνία. Στόχος μας είναι να ορίσουμε τις βασικές έννοιες και να εξηγήσουμε τα κύρια ζητήματα γύρω από τη μετανάστευση και το άσυλο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ώστε να κατανοήσουν οι νέοι ότι πίσω από κάθε ανώνυμη στατιστική που σχετίζεται με τη μετανάστευση και το άσυλο, υπάρχει ένας άνθρωπος και μια προσωπική ιστορία. Γενικά, τα ζητήματα τα οποία σχετίζονται με την υποδοχή και την ένταξη μεταναστών και προσφύγων[i] αποτελούν συνεχείς προκλήσεις, που απαιτούν κατανόηση και καλύτερη γνώση του γιατί οι άνθρωποι μετακινούνται και από πού προέρχονται. Όμως, έως ποιο σημείο κατανοούμε αυτά τα ζητήματα και γιατί είναι σημαντικά;


Ιστορικό πλαίσιο
Ιστορικά, η Ευρώπη είναι μια ήπειρος που ανέκαθεν χαρακτηριζόταν από μαζική μετανάστευση, ειδικά κατά τη διάρκεια του 18ου και 19ου αιώνα, όταν κύματα ανθρώπων εγκατέλειψαν την Ευρώπη προς αναζήτηση μιας νέας ζωής (για παράδειγμα, μετανάστευση στην Αμερική ή τις ευρωπαϊκές αποικίες).
Ως επακόλουθο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ένας μεγάλος αριθμός προσφύγων και εκτοπισμένων ανθρώπων είχαν ανάγκη από βοήθεια. Κάποιοι μετεγκαταστάθηκαν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες ενώ άλλοι πήγαν ακόμη πιο μακριά, αναζητώντας το νέο τους σπίτι στη Βόρεια και Νότια Αμερική και την Αυστραλία, όπου υπήρχε ζήτηση για εργάτες και μετανάστες.
Παρόλο που η μετεγκατάσταση των προσφύγων από την Ανατολική Ευρώπη συνεχίστηκε στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου, η Δυτική Ευρώπη έγινε προορισμός για άλλες κατηγορίες ανθρώπων που ήταν σε μετακίνηση. Αρχικά, η μετανάστευση είχε τη μορφή του αλλοδαπού εργαζόμενου στις δεκαετίες 1950 και 1960, όταν εργάτες μετανάστες στρατεύτηκαν για να βοηθήσουν στις μεταπολεμικές προσπάθειες ανοικοδόμησης. Σε μερικές ευρωπαϊκές χώρες, η μετανάστευση από τις υπάρχουσες και τις πρώην αποικίες στην Ασία και Αφρική εδραίωσαν μία νέα μεταναστευτική τάση. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, τα μεταναστευτικά μοντέλα διευρύνθηκαν περισσότερο, καθώς άνθρωποι έφταναν στην Ευρώπη από όλον τον κόσμο για διάφορους λόγους. Στις δεκαετίες του 1970, 1980 και 1990 παρατηρήθηκε άφιξη μεγάλου αριθμού αιτούντων άσυλο και προσφύγων, που εγκατέλειπαν τις εστίες τους λόγω συγκρούσεων και καταπάτησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε πολλά μέρη του κόσμου. Τη δεκαετία του 1990, με την πτώση του τείχους του Βερολίνου, η εμφάνιση του φαινομένου της παράνομης διακίνησης αλλά και της εμπορίας ανθρώπων (trafficking) προκάλεσε ένα ρεύμα  μεταναστών και προσφύγων που βρίσκονταν σε μια κατάσταση παράνομη και συχνά πολύ ευάλωτη. Καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε) σταδιακά ενδυνάμωνε τον έλεγχο των εξωτερικών της συνόρων, έγινε πιο δύσκολο για τους πρόσφυγες και τους μετανάστες να φτάσουν στην Ευρώπη. Στη σημερινή εποχή, οι μετανάστες και οι πρόσφυγες πρέπει να ακολουθήσουν διαφορετικές –συχνά πιο επικίνδυνες- διαδρομές για να εισέλθουν στην Ε.Ε.
Στις μέρες μας, πολλοί μετανάστες έρχονται στην Ε.Ε. ως εργατικό δυναμικό για να καλύψουν την έλλειψη σε εργατικά χέρια και να βρουν καλύτερες οικονομικές ευκαιρίες. Οι μεταβαλλόμενοι δημογραφικοί δείκτες έχουν οδηγήσει ειδικούς αναλυτές στο συμπέρασμα ότι όσο ο πληθυσμός της Ε.Ε γερνά και τα ποσοστά γεννήσεων παραμένουν χαμηλά, οι χώρες της Ε.Ε. θα πρέπει να βασίζονται όλο και περισσότερο στη μετανάστευση, ώστε να συνεχιστεί η οικονομική ανάπτυξη. Πολλοί εργάτες μετανάστες καλύπτουν θέσεις χαμηλής ειδίκευσης τις οποίες ο τοπικός πληθυσμός είναι απρόθυμος να καλύψει.
Οι μετανάστες έρχονται στην Ευρώπη σήμερα και για πολλούς άλλους λόγους, όπως για παράδειγμα για σπουδές ή τουρισμό και συχνά για μικρές ή μεγάλες χρονικές περιόδους ή ακόμα και μόνιμα. Την ίδια στιγμή, οι Ευρωπαϊκές χώρες συνεχίζουν να φιλοξενούν πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο που έχουν διαφύγει από διώξεις και πολέμους και να τους προσφέρουν προστασία.

Παράτυπη μετανάστευση
Οι πιθανότητες της νόμιμης μετανάστευσης στην Ε.Ε. είναι περιορισμένες. Για εκείνους που δεν πληρούν τις νόμιμες προϋποθέσεις (για παράδειγμα δεν έχουν βίζα), αλλά εξακολουθεί να υπάρχει ανάγκη να μεταναστεύσουν για οικονομικούς, κοινωνικούς ή άλλους λόγους, η παράτυπη μετανάστευση ίσως εμφανίζεται ως η μόνη επιλογή. Και στην περίπτωση δεν μπορούν να εισέλθουν στην Ευρώπη με νόμιμους τρόπους (π.χ. ως τουρίστες ή φοιτητές), χρησιμοποιούν ιδιαίτερα επικίνδυνες οδούς: με πλωτά μέσα μέσω της Αδριατικής και της Μεσογείου είτε μέσω των ανατολικοευρωπαϊκών συνόρων, κρυμμένοι, για παράδειγμα, σε φορτηγά.
Οι παράνομοι εισερχόμενοι μετανάστες συχνά δεν έχουν πλήρη επίγνωση των κινδύνων και συνθηκών του ταξιδιού τους πριν από την αναχώρησή τους ή της πραγματικότητας που θα αντικρίσουν κατά την άφιξή τους. Ορισμένοι είναι διατεθειμένοι να διακινδυνεύσουν να εισέλθουν παράνομα στην Ευρώπη, με την ελπίδα μιας καλύτερης ζωής.
Τελευταία, τα κράτη μέλη της Ε.Ε. δίνουν ιδιαίτερη προσοχή στην παρεμπόδιση της παράτυπης μετανάστευσης και στην ενδυνάμωση των ελέγχων των συνόρων. Αυτό οδήγησε κάποιους να χαρακτηρίσουν την Ε.Ε. ως «Ευρώπη - Φρούριο», ισχυριζόμενοι ότι οι έλεγχοι είναι δυσανάλογοι της κατάστασης. Επιπλέον, πολλοί προβάλλουν το επιχείρημα ότι τέτοιου είδους έλεγχοι παρακωλύουν τη χορήγηση ασύλου σε αιτούντες άσυλο και πρόσφυγες, που έχουν ανάγκη από διεθνή προστασία.

Παράγοντες παρώθησης και προσέλκυσης για τη μετανάστευση και το άσυλο
Οι παράγοντες που ωθούν στη μετανάστευση και την αναζήτηση ασύλου είναι γενικά αρνητικοί και οδηγούν τους ανθρώπους εκτός μιας χώρας ή περιοχής. Παραδείγματα τέτοιων παραγόντων είναι οι συγκρούσεις, οι διώξεις, η πολιτική αστάθεια, οι κοινωνικές ανισότητες και οι λιγοστές οικονομικές ευκαιρίες. Οι παράγοντες όμως που προσελκύουν τους μετανάστες  και πρόσφυγες σε μια χώρα είναι θετικοί, όπως το υψηλότερο βιοτικό επίπεδο, οι θέσεις εργασίας, οι εκπαιδευτικές προοπτικές ή μια πιο ελεύθερη και ασφαλής ζωή στη χώρα προορισμού.
Η Ε.Ε. είναι ένας ελκυστικός προορισμός για τους μετανάστες και τους πρόσφυγες για πολλούς λόγους, συμπεριλαμβανομένων των οικονομικών προοπτικών, των επαγγελματικών ευκαιριών, του επιπέδου εκπαίδευσης και υγείας και του σεβασμού των θεμελιωδών ελευθεριών και δικαιωμάτων.
Σε μερικές περιπτώσεις  οι μετανάστες και οι πρόσφυγες διαπιστώνουν ότι η πραγματικότητα της μετακίνησης στην Ευρώπη δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες τους. Οι μετανάστες και οι πρόσφυγες ίσως δυσκολευτούν να ενταχθούν και να προσαρμοστούν στη διαφορετική κουλτούρα και γλώσσα ή στο γεγονός ότι βρίσκονται μακριά από τις οικογένειες τους. Για άλλους, η Ευρώπη προσφέρει μια ποιότητα της ζωής ή ασφάλεια που δεν θα μπορούσαν να βρουν στις πατρίδες τους και έτσι βλέπουν το μέλλον τους στην Ευρώπη, παρά τις δυσκολίες που ίσως αντιμετωπίζουν ως ξένοι. Τα ζητήματα τα οποία σχετίζονται με την υποδοχή και την ένταξη μεταναστών και προσφύγων αποτελούν συνεχείς προκλήσεις και απαιτούν κατανόηση και καλύτερη γνώση του γιατί οι άνθρωποι μετακινούνται και από πού προέρχονται.
[ΠΗΓΗ: ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ ΑΡΙΘΜΟΙ, εκπαιδευτικό υλικό για τη μετανάστευση και το άσυλο στην Ευρώπη – Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης και Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ]


[i] ΜΕΤΑΝΑΣΤΗΣ – ΠΡΟΣΦΥΓΑΣ: Μετανάστης είναι το πρόσωπο που εγκαταλείπει με τη θέλησή του την πατρίδα του για να εγκατασταθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα σε άλλη χώρα, συχνά για καλύτερες οικονομικές ή κοινωνικές συνθήκες και για να βελτιώσει τις προσωπικές του προοπτικές π.χ. οι Έλληνες μετανάστες στην Αυστραλία – Πρόσφυγας: το πρόσωπο που εξαναγκάζεται σε φυγή από το μόνιμο τόπο εγκατάστασης ή την πατρίδα του κυρίως για να αποφύγει διωγμούς από την εξουσία. π.χ. οι πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής. Η Σύμβαση για το καθεστώς του Πρόσφυγα του 1951 ορίζει τους πρόσφυγες ως τα άτομα εκείνα που βρίσκονται εκτός της χώρας καταγωγής και έχουν δικαιολογημένο φόβο δίωξης λόγω φυλής, θρησκείας, πολιτικών πεποιθήσεων ή συμμετοχής σε ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα. Επίσης, οι άνθρωποι που τρέπονται σε φυγή λόγω συγκρούσεων ή γενικευμένης βίας, θεωρούνται γενικά πρόσφυγες. Δεν απολαμβάνουν την προστασία της χώρας τους – στην πραγματικότητα, συχνά είναι η ίδια η κυβέρνηση της χώρας τους που τους απειλεί με διώξεις.