Σάββατο, 1 Φεβρουαρίου 2014

Πώς μπορούμε να τα καταφέρουμε στην ψηφιακή εποχή



Είναι αδύνατο να μιλήσουμε για τον άνθρωπο και τον πολιτισμό του χωρίς αναφορά στα μέσα με τα οποία προεκτείνει τις αισθήσεις του. Από τα πρώτα λαξευμένα εργαλεία και τις γλωσσικές συμβολοποιήσεις, μέσω της χειροτεχνίας και της βιοτεχνίας έως την έλευση της μηχανικής, έπειτα της ηλεκτρικής και σήμερα της ηλεκτρονικής εποχής, η εξέλιξη του ανθρώπου είναι αξεδιάλυτα συνυφασμένη με την εξέλιξη των μέσων προέκτασης των αισθήσεών του.


Είναι λογικό να μας προκαλεί θαυμασμό, αλλά και σύγχυση, η ψηφιακή εποχή. Οι εξελίξεις είναι τόσο ραγδαίες, οι αλλαγές τόσο ριζικές, ώστε ο ανθρώπινος ψυχισμός που χρησιμοποιεί τα ψηφιακά πολυμέσα βρίσκεται συχνά σε κατάσταση αλλοφροσύνης, νιώθει αδύναμος να ελέγξει την τεχνική επιτάχυνση ή και να προσαρμοστεί καλά σε αυτήν, όσο κι αν επωφελείται από τις ευκολίες της. Αυτό συμβαίνει σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητα από το πόσο μεταχειρίζεται κανείς τα εργαλεία της ψηφιακής εποχής, πρωτίστως τον υπολογιστή, αφού ο άνθρωπος δεν έχει τη δυνατότητα να πει «όχι» στην τεχνολογία. Ο άνθρωπος, ειδικά σήμερα, υπάρχει και προχωρά, είτε το θέλει είτε όχι, εντός της ψηφιακής, κυρίως, τεχνολογίας.

Το ερώτημα που τίθεται λοιπόν δεν είναι, «Πώς μπορούμε να αποφύγουμε την ψηφιακή εποχή» αλλά «Πώς μπορούμε να τα καταφέρουμε στην ψηφιακή εποχή»

Τι σημαίνει ψηφιακή εποχή σε ό,τι αφορά τον ανθρώπινο ψυχισμό; Ας αναφέρουμε ενδεικτικά κάποιους αριθμούς: το διαδίκτυο, μέσα σε δύο δεκαετίες ζωής ως τεχνολογία διαθέσιμη στο ευρύ κοινό, μετρά ήδη πάνω από 2 δισεκατομμύρια χρήστες, ενώ η κινητή τηλεφωνία, μέσα σε τρεις δεκαετίες, μετρά πάνω από 5 δισεκατομμύρια ενεργούς λογαριασμούς. Αυτή είναι μία παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα την οποία μόνο συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας θα μπορούσαν να είχαν προβλέψει.
Αυτά τα στατιστικά νούμερα, όπως και τα τεχνικά ζητήματα που αφορούν την εφεύρεση και εξέλιξη των ψηφιακών πολυμέσων, έχουν ασφαλώς τη σημασία τους. Όμως για μας τους μη ειδικούς ουσιαστική σημασία έχει η «εμπειρία της τεχνολογίας» που παρέχουν. Σε ό,τι αφορά την εμπειρία, η μεγάλη ψηφιακή επανάσταση δεν βρίσκεται παρά μόνο στο ξεκίνημά της. Τα ψηφιακά πολυμέσα εργασίας, επικοινωνίας και ψυχαγωγίας έχουν γίνει πλέον «προσωπικά» (προσωπικός υπολογιστής, προσωπικό λάπτοπ ή τάμπλετ, προσωπικό κινητό), συνεπώς αναπτύσσουμε μαζί τους μια «μύχια» σχέση. Και αυτή η σχέση, όπως κάθε σχέση, έχει τα ωραία της, αλλά και τις δυσκολίες της.

Κάνουμε τα πάντα πιο γρήγορα από ποτέ, κι όμως έχουμε τη φαινομενικά παράδοξη αίσθηση πως δεν έχουμε χρόνο για τίποτα.

Ένα από τα βασικά προβλήματα που τίθενται στη σχέση ανθρώπων-τεχνολογίας είναι ότι αυτή η σχέση απειλεί τις διαπροσωπικές μας σχέσεις. Η χρήση των ψηφιακών πολυμέσων προσφέρει συναρπαστικές ευκαιρίες, ωστόσο η κατάχρησή τους απομυζά υπέρμετρο χρόνο και ουσία από την επαφή μας με τους άλλους. Ναι μεν υπάρχει επαφή και είναι πιο γρήγορη, αλλά γι' αυτό τον λόγο δεν είναι αρκετά βαθιά. Προαπαιτούμενο για την παγίωση διαπροσωπικών σχέσεων είναι ο αργός, ήρεμος, εκτεταμένος χρόνος. «Εάν δεν προσέξουμε πώς διαφυλάττουμε και πώς διαχειριζόμαστε τον χρόνο αυτόν, η τεχνολογία θα μας τον πάρει», προειδοποιούν οι ειδικοί μελετητές. Και μόνο το γεγονός ότι έχουν επινοηθεί και προωθούνται «διακοπές εκτός δικτύου», δείχνει το μέγεθος του προβλήματος. 

Είμαστε πλάσματα της τεχνολογίας
Ο χρόνος συνδέεται αναπόσπαστα με τη μνήμη. Ο χρόνος σύνδεσης είναι ένα διαρκές παρόν που δεν επιτρέπει εύκολα στον τεράστιο όγκο των πληροφοριών να κολλήσουν στο μυαλό μας, να γίνουν αναμνήσεις με ουσιαστικό νόημα για τη ζωή μας. Έτσι η καταναγκαστική επανάληψη και συσσώρευση πληροφοριών συνήθως λειτουργεί αντιστρόφως ανάλογα με τη νοηματοδότηση ουσιαστικών αξιών της ζωής μας. Τι χάνουμε; Μεταξύ άλλων, την «ελεύθερη ονειροπόληση που σχετίζεται και με δημιουργική ενόραση και με προσωπική γαλήνη»! Όχι και αμελητέο τίμημα...
Τα ψηφιακά μέσα είναι τεχνολογίες του νου και της εμπειρίας. Εάν επιθυμούμε να ευδοκιμήσουμε πλάι τους, το πρώτο που πρέπει να γνωρίζουμε είναι ότι για να τις κατανοήσουμε εποικοδομητικά, δεν πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας την τεχνολογία ως έννοια αφηρημένη, αλλά ως τις εμπειρίες που αυτή επιτρέπει.
Πώς μπορούμε να το πετύχουμε; Για παράδειγμα, μπρος στην πραγματικότητα ότι δεν φαίνεται να υπάρχει πια αυθεντία, ότι ο καθένας μας έχει γίνει «η αυθεντία της θέσης του στον κόσμο», οι ειδικοί αντιτάσσουν «τον σεβασμό στις αρχές της ειλικρινούς επιχειρηματολογίας, της θαρραλέας αυτεπίγνωσης και της γνήσιας επιθυμίας για μάθηση». Αυτές οι αρχές, όχι μόνο δεν αφορούν αποκλειστικά τη σχέση μας με τα ψηφιακά πολυμέσα, αλλά και προϋποτίθενται για κάθε ουσιαστική αυτοκατανόηση…
Μπορούμε να γίνουμε συνειδητά «ενεργοί πλοηγοί πληροφοριών», αντί να είμαστε απλώς «παθητικοί δέκτες», μπορούμε να το καταφέρουμε; Ή μήπως αυτή η πίστη στην ανθρώπινη δυνατότητα επιλογής είναι μία ακόμα αυταπάτη, ενώ η αλήθεια βρίσκεται στην τεχνική δομή που δεν μας αφήνει κανένα περιθώριο να παίρνουμε ελεύθερες και υπεύθυνες αποφάσεις; Πέρα από τους τεχνοφοβικούς, που βαυκαλίζονται πως η ανθρώπινη ευτυχία είναι δυνατή και υφίσταται μακριά από το τεχνικό σύστημα, αλλά και πέρα από τους τεχνομανιακούς, που αγνοούν ή παριστάνουν πως αγνοούν τους ουσιαστικούς κινδύνους της ανεξέλεγκτης τεχνολογικής εξέλιξης, το βέβαιο είναι ένα: αν όντως υπάρχει μια κάποια ελευθερία στην επιλογή, αυτή βρίσκεται πλέον και κατ' ανάγκην μέσα στο πλαίσιο της τεχνολογίας, μέσα στο πλαίσιο της ψηφιακής εποχής.
[ΠΗΓΗ: Γιώργος Λαμπράκος, Ψηφιακή Εποχή: οδηγίες χρήσεως – BOOKPREES: www.bookpress.gr/ ]