Τετάρτη, 19 Φεβρουαρίου 2014

Διαδίκτυο και εφηβεία: να εφοδιάσουμε τους εφήβους με σωστή πληροφόρηση και εκπαίδευση ώστε να είναι υπεύθυνα



Αποτελεί κοινή παραδοχή ότι οι διαδραστικές τεχνολογίες, όπως το Διαδίκτυο και το κινητό τηλέφωνο αποτελούν καταπληκτικά χρηστικά εργαλεία επικοινωνίας, μάθησης, δημιουργίας, διασκέδασης και εργασίας. Με λίγα ΚΛΙΚ μικροί και μεγάλοι μπορούν να βρεθούν σε έναν απέραντο εικονικό κόσμο γεμάτο χίλια θαύματα. Όμως, ο αχανής αυτός ιδεατός κόσμος, όπως άλλωστε και ο πραγματικός κόσμος στον οποίο ζούμε, έχει και τις σκοτεινές πλευρές του. Ένας ενήλικας είναι σε θέση να κρίνει και να αποφύγει τους κινδύνους που θα συναντήσει εκεί, για έναν ανήλικο όμως τα πράγματα είναι διαφορετικά. Το επιθυμητό δεν είναι ούτε η πλήρης απαγόρευση της πρόσβασης στους διαδραστικούς κόσμους που στερεί το παιδί από ανεκτίμητα εργαλεία ούτε η παντελής απουσία επιτήρησης και κατά συνέπεια η στροφή προς τις ευχές, για να μη συμβεί τίποτα κακό.


ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ:
Το διαδίκτυο είναι εργαλείο και όχι παιχνίδι. προσφέρει απεριόριστες δυνατότητες επιμόρφωσης, ψυχαγωγίας, κοινωνικών ευκαιριών και έναν αστείρευτο πλούτο πληροφοριών. Όπως όμως και στον φυσικό κόσμο έτσι και στον διαδικτυακό, μπορεί να προκύψουν δυσκολίες και κίνδυνοι, ενώ η υπερβολή στη χρήση σκιάζει τα σημαντικά οφέλη και οδηγεί σε σημαντικά προβλήματα.
Η έκθεση σε διαδικτυακούς κινδύνους αποκτά εύλογα ιδιαίτερη σημασία στα παιδιά και τους εφήβους, αφού πρόκειται για άτομα που δεν έχουν ολοκληρώσει την ψυχοκοινωνική τους ανάπτυξη και δεν έχουν την ωριμότητα να διαχειριστούν θέματα όπως η δημοσίευση προσωπικών δεδομένων, η έκθεση σε ακατάλληλο περιεχόμενο (ρατσιστιστκό, βίαιο, πορνογραφικό), η ηλεκτρονική παρενόχληση, η συνάντηση στον πραγματικό κόσμο με αγνώστους και τέλος η κατάχρηση του ίδιου του διαδικτυακού μέσου. Οι επιπτώσεις μπορεί να είναι ποικίλες και αφορούν τόσο τη σωματική όσο και την ψυχοκοινωνική υγεία των νέων.  

ΘΕΜΑΤΑ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥΣ
Ένας νέος κόσμος επικοινωνίας με πολύχρωμες εικόνες, ήχους, παιχνίδια και γνώσεις ανοίγεται στο διαδίκτυο, το οποίο συναρπάζει παιδιά και εφήβους, αφού με το πάτημα ενός πλήκτρου μια ψηφιακή πραγματικότητα εκτυλίσσεται μπροστά τους. Αυτό το ξεχωριστό τεχνολογικό μέσο αποτελεί σήμερα ένα από τα πιο δημοφιλή εργαλεία στα χέρια μικρών και μεγάλων. Ωστόσο αυτός ο εικονικός χώρος με τις απέραντες δυνατότητες ενημέρωσης, εκπαίδευσης και ψυχαγωγίας, όταν δεν είναι ασφαλής επιφυλάσσει πολλούς κινδύνους, οι οποίοι συχνά δεν γίνονται αντιληπτοί από ένα παιδί ή έφηβο που ακόμα δεν έχει διαμορφώσει την απαραίτητη κριτική σκέψη προκειμένου να προστατέψει τον εαυτό του.
Σύμφωνα με μια έκθεση του Πανευρωπαϊκού Δικτύου EU Kind Online υπάρχουν πέντε σοβαρά θέματα ασφαλείας του διαδικτύου που αφορούν τους ανήλικους χρήστες: α] η δημοσίευση προσωπικών πληροφοριών στο Διαδίκτυο, β] η έκθεση σε online πορνογραφικό περιεχόμενο, γ] η έκθεση σε βίαιο και ρατσιστικό περιεχόμενο, δ] η ηλεκτρονική παρενόχληση με επακόλουθο τη λήψη ανεπιθύμητων μηνυμάτων και ε] η συνάντηση με αγνώστους που οι ανήλικοι έχουν γνωρίσει μέσω διαδικτύου. Σύμφωνα με την παραπάνω έκθεση, η δημοσίευση προσωπικών δεδομένων στο Διαδίκτυο από ανήλικους χρήστες είναι ο πιο σοβαρός κίνδυνος για την ασφάλεια τους, επειδή είναι συνδεδεμένος με τα παρακάτω τρία σοβαρά ζητήματα:
1] ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΗ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ (Cyber Bullying)
Διαδικτυακή παρενόχληση έχουμε όταν ένα άτομο κοροϊδεύει ένα άλλο σε ένα chat-room (συνήθως έχοντας φτιάξει ένα ψεύτικο προφιλ), όταν αποστέλλει αισχρά ή προσβλητικά μηνύματα ή υλικό, να αναρτήσει προσωπικό υλικό δίχως την άδεια του άλλου κ.λπ. Η ηλεκτρονική παρενόχληση είναι ένα πολύ συχνό φαινόμενο και αποτελεί πρόβλημα στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Είναι πολύ σημαντικό να ενημερώσουμε τους εφήβους για τις συνέπειες που μπορεί να έχει στην ψυχολογία των συνανθρώπων μας μια τέτοια πράξη εκφοβισμού, προκειμένου να περιοριστεί το φαινόμενο.   
2] ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΗ ΑΠΟΠΛΑΝΗΣΗ (Grooming)
Διαδικτυακή αποπλάνηση είναι η κατάσταση κατά την οποία ένας ενήλικας πλησιάζει ένα νέο με στόχο να τον εκμεταλλευτεί. Τα πιο συνηθισμένα σημάδια της διαδικτυακής αποπλάνησης είναι: η επίδειξη ενδιαφέροντος για ένα συγκεκριμένο ανήλικο και η επιδίωξη συνάντησης, η αποστολή πορνογραφικού υλικού, η απαίτηση αποστολής προσωπικών φωτογραφιών κ.λπ. Ο πρώτος στόχος στη διαδικτυακή αποπλάνηση  είναι να κερδίσει ο ενήλικας την εμπιστοσύνη του εφήβου. Γι’ αυτό συνήθως αυτοπαρουσιάζεται σαν σημαντικό άτομο και έτσι πιο εύκολα κερδίζει την εμπιστοσύνη και τη φιλία του εφήβου. Ο στόχος βέβαια, που αποκαλύπτεται σταδιακά, είναι πρώτα ν’ αποστείλει ο έφηβος προσωπικές φωτογραφίες ή video και στη συνέχεια να συμφωνηθεί συνάντηση. Τα στοιχεία είναι συντριπτικά: μόνο σ’ ένα μήνα η Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος είχε καταγράψει πάνω από 3000 περιπτώσεις grooming. Γι’ αυτό είναι σημαντικό τα παιδιά και οι έφηβοι να μην εμπιστεύονται κανέναν άγνωστο στο διαδίκτυο, να μην δίνουν προσωπικά δεδομένα και κυρίως να μην συναντιούνται ποτέ με άγνωστους διαδικτυακούς «φίλους»
3] Ενήλικη και ανήλικη πορνογραφία
Η ηλεκτρονική πορνογραφία αποτελεί έναν από τους πιο κερδοφόρους επιχειρηματικούς κλάδους παγκοσμίως, αφού αφορά το 30% του τζίρου του διαδικτύου. Φανταστείτε ότι 2.500 νέες ιστοσελίδες με πορνογραφικό περιεχόμενο δημοσιεύονται ανά δευτερόλεπτο σε παγκόσμιο επίπεδο. Μάλιστα 1 στους 3 χρήστες του διαδικτύου έχει εκτεθεί ακουσίως σε πορνογραφία είτε μέσω μηνυμάτων είτε μέσω διαφημίσεων. Είναι απαραίτητο να διευκρινίσουμε ότι η ενήλικη πορνογραφία θεωρείται νόμιμη, σε αντίθεση με την ανήλικη πορνογραφία που θεωρείται ποινικό αδίκημα.
Γνωρίζουμε ότι η εφηβεία είναι μια περίοδος στη ζωή του ανθρώπου  όπου υπάρχει έντονα και η σεξουαλική αναζήτηση. Στην Ελλάδα τα θέματα σεξουαλικής αγωγής αποτελούν ακόμα ταμπού και αφού οι δύο πρωταρχικοί φορείς αγωγής, δηλαδή η οικογένεια και το σχολείο δεν ενημερώνουν συστηματικά τον έφηβο για θέματα ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης, η περιέργεια του εφήβου τον οδηγεί να αναζητήσει σχετικές πληροφορίες στο διαδίκτυο. Γι’ αυτό στην εποχή μας το διαδίκτυο γίνεται το πρωταρχικό μέσο ενημέρωσης όπου ένας ανήλικος ενημερώνεται για θέματα σεξουαλικού περιεχομένου. Σύμφωνα με έρευνες στην Ελλάδα, ποσοστό 26% των εφήβων ηλικίας 14-16 ετών χρησιμοποιούν το Διαδίκτυο με σκοπό τη συλλογή πληροφοριών σεξουαλικού περιεχόμενου. Τα αγόρια επισκέπτονται δημοφιλείς σεξ σελίδες έντεκα φορές περισσότερο από τα κορίτσια, γεγονός που οφείλεται στο ότι τα κορίτσια προτιμούν τον ερωτικό ρομαντισμό από την πορνογραφία.
Γενικότερα έχει παρατηρηθεί ότι η έντονη έκθεση των εφήβων σε ανεξέλεγκτο σεξουαλικό περιεχόμενο μπορεί να τους οδηγήσει σε μίμηση του πορνογραφικού οπτικού ερεθίσματος ή σε πρόωρη σεξουαλική δραστηριότητα, ενώ η συχνή επίσκεψη σε σελίδες αντίστοιχου περιεχομένου τριπλασιάζει τις πιθανότητες να εκδηλώσουν προβλήματα συμπεριφοράς ή να εμφανίσουν προβλήματα κοινωνικοποίησης.
Είναι ιδιαίτερα σημαντικό, λοιπόν, να υπάρξουν συγκεκριμένα μέτρα προκειμένου να περιοριστεί η έκθεση ανηλίκων σε πορνογραφικό υλικό. Επίσης, χρειάζεται να ενημερωθούν από τους ειδικούς και από τα ΜΜΕ τόσο οι έφηβοι όσο και οι γονείς για τις βλαβερές συνέπειες που έχει για την υγιή σεξουαλική ανάπτυξη η συνεχής έκθεση σε Ι.Π.Π. Σίγουρα ένα μέτρο προστασίας είναι τα φίλτρα προστασίας που πρέπει να ενεργοποιήσουν οι γονείς αφού προηγουμένως συζητιόσουν το όλο θέμα με τα παιδιά τους. Επίσης χρειάζεται να εφαρμόσουν και όρια στον καθημερινό χρόνο χρήσης του διαδικτύου και να αναζητήσουν μαζί δραστηριότητες που θα είναι ενδιαφέρουσες στα παιδιά τους. Το πιο σημαντικό όμως είναι να υπάρχει διάλογος μεταξύ γονιών – παιδιών για θέματα σεξουαλικής αγωγής προκειμένου να καλλιεργηθεί η εμπιστοσύνη των παιδιών προς τους γονείς για τέτοια θέματα.  
4] Κοινωνική Δικτύωση – Συνήθειες και Ψυχολογία Ανήλικων Χρηστών
Σύμφωνα με τις έρευνες, το 60% περίπου παιδιών 9-16 ετών έχουν το δικό τους προφίλ σε ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης και το 1/3 από αυτά δηλώνει το τηλέφωνο του σπιτιού ή το κινητό τους στους περισσότερους από 300 κατά κανόνα «φίλους».
Πολλές από τις συμπεριφορές των σημερινών εφήβων είναι παρόμοιες με εκείνες των προηγουμένων γενεών. Η γλώσσα και οι κοινωνικές πρακτικές μπορεί να έχουν αλλάξει αλλά η βασική ανάγκη του «ανήκειν» και της επικοινωνίας με τους συνομήλικους μένει απαράλλαχτη. Η νεολαία πάντα είχε την ανάγκη να συναθροίζεται να δημιουργεί παρέες και «κλίκες». Αυτό που γινόταν στο παρελθόν στη γειτονιά ή αργότερα στο εμπορικό κέντρο, τώρα γίνεται στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Τα κοινωνικά δίκτυα συχνά συγκρίνονται με τα «στέκια» των προηγουμένων γενεών. Με τη σημαντική διαφορά ότι η επικοινωνία σήμερα επιτυγχάνεται με τη χρήση H/Y και οι έρευνες δείχνουν ότι η παρατεταμένη χρήση του έχει αρνητικές επιπτώσεις στις κοινωνικές μας δεξιότητες. Εάν χάσουμε την προσωπική μας επαφή με τους άλλους υπάρχει το ενδεχόμενο να λείψει η πραγματική εμπειρία της ανθρώπινης επικοινωνίας. Είναι πολύ σημαντικό, τελικά, να υπάρχει ισορροπία και προσωπική επαφή με τους συνανθρώπους μας παράλληλα με την ενασχόληση με το διαδίκτυο και τις διαδικτυακές επαφές.   

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ:
Το διαδίκτυο αποτελεί σημαντικό εργαλείο στη σύγχρονη πραγματικότητα. Όπως όμως κάθε εργαλείο χρειάζεται οδηγίες χρήσης (manual), και τα οφέλη ή οι αρνητικές επιπτώσεις εξαρτώνται από τον τρόπο που θα το χρησιμοποιήσουμε (π.χ. χρησιμοποιούμε ένα μαχαίρι για να κόψουμε ψωμί, όμως μπορεί και να κόψουμε το δάχτυλό μας).
Το διαδίκτυο αποτελεί μέρος της ζωής των σημερινών νέων και από την ηλικία των πρώτων τάξεων του Δημοτικού ξεκινούν την ενασχόλησή τους μ’ αυτό. Όπως και στο φυσικό κόσμο έτσι και στον διαδικτυακό υπάρχουν κίνδυνοι, τους οποίους οι ανήλικοι δεν είναι αναπτυξιακά έτοιμοι να διαχειριστούν. Επιπλέον, η ανωνυμία που προσφέρει το διαδίκτυο δίνει την ευκαιρία στις σκοτεινές πλευρές της ανθρώπινης φύσης να εκφραστούν με διάφορους τρόπους.
Οι γονείς είναι σημαντικό να προσφέρουν την εμπειρία ζωής, ανεξάρτητα από τις τεχνικές γνώσεις, οι οποίες μπορεί να είναι περισσότερες στην περίπτωση των εφήβων –δίχως αυτό να τους τρομάζει ή να τους φέρνει σε δύσκολη θέση. Το σχολείο, επίσης, καλείται να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο. Η εκπαίδευση αποτελεί άλλωστε  την βέλτιστη θωράκιση σε θέματα ασφάλειας –σε αντίθεση με περιοριστικά μέτρα των οποίων το αποτέλεσμα συχνά είναι προσωρινό και αποτελεί μη συνειδητή επιλογή. 

[ΠΗΓΗ: Διαδίκτυο και Εφηβεία – επιλεγμένα αποσπάσματα από την ομότιτλη έκδοση της Κυριακάτικης ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ]