Πέμπτη, 26 Ιουνίου 2014

Να έχεις το θάρρος να μεταχειρίζεσαι τον δικό σου νου!

Σε ένα διάσημο δοκίμιο του 1784 ο Καντ γράφει: «Διαφωτισμός είναι η έξοδος του ανθρώπου από την ανωριμότητα για την οποία φταίει ο ίδιος. Ανωριμότητα είναι η αδυναμία του ανθρώπου να μεταχειρίζεται τον νου του χωρίς την καθοδήγηση ενός άλλου. Φταίει γι' αυτήν την ανωριμότητα ο άνθρωπος όταν η αιτία της έγκειται όχι σε ανεπάρκεια του νου, αλλά στην έλλειψη της απόφασης και του θάρρους να μεταχειριστεί τον νου του χωρίς την καθοδήγηση ενός άλλου. Sapere aude! Να έχεις το θάρρος να μεταχειρίζεσαι τον δικό σου νου! Αυτή είναι η εμβληματική φράση του Διαφωτισμού»


Διαφωτισμός: Να τολμούμε να σκεφτόμαστε για δικό μας λογαριασμό. Να έχουμε το θάρρος να μεταχειριζόμαστε τον δικό μας νου χωρίς να τον υποτάσσουμε στην καθοδήγηση του «ειδικού», του «επώνυμου», του «ανώτερου», του προπαγανδιστή, του ηγέτη.

Ο Διαφωτισμός ξεκίνησε από την ύβρη του Καρτέσιου να θεμελιώσει τη βεβαιότητα στην ισχύ του γυμνού ανθρώπινου νου. Όχι στον Θεό. Ύβρις ακατονόμαστη, που τάραξε βίαια τα πνεύματα κι απλώθηκε παντού στην Ευρώπη. Ακολουθώντας τα μονοπάτια που χάραξαν γενναίες πρωτοβουλίες και ξεχωριστά πρόσωπα, το κίνημα του Διαφωτισμού σάρωσε τις ευρωπαϊκές χώρες προικίζοντας με απελευθερωτική δύναμη μια ήπειρο ολόκληρη. Κάτι ανάλογο φαίνεται να ζητούν και πάλι οι καιροί. Μόνον που τη θέση του Θεού καταλαμβάνουν σήμερα «οι αγορές».

Ήταν το «τολμήστε να σκεφτείτε» του Διαφωτισμού που οδήγησε στο «τολμήστε να πράξετε» των μεγάλων επαναστάσεων. Στην Αγγλία του Κρόμγουελ, στην Αμερική του Τζέφερσον και βεβαίως στη Γαλλία των «ξεβράκωτων». Στις επαναστάσεις που προετοίμασαν και το δικό μας 1821.
Ο Διαφωτισμός δεν αναπτύχθηκε χωρίς εντάσεις και διφορούμενα. Ή χωρίς διακριτές πτέρυγες, άλλες πιο συντηρητικές, άλλες πιο ριζοσπαστικές. Στα διφορούμενα αυτά άσκησε κριτική ο Μαρξ και οι επίγονοί του. Το «τολμήστε να σκεφτείτε» και το συνακόλουθο «τολμήστε να πράξετε» απευθύνθηκε σε συλλογικό σώμα, στην τελευταία τάξη της «προϊστορίας» του ανθρώπου, σε εκείνη που για μοναδικό πλούτο έχει τη δύναμη των χεριών της. Σε εκείνη που πήρε πάνω της τη μεγάλη επανάσταση του 20ού αιώνα που ακόμη καθορίζει υπόκωφα τις μοίρες μας.
Με αυτά δεδομένα, πιο κοντά στις μέρες μας, ο Φουκώ ξαναδιαβάζει το δοκίμιο του Καντ και διευκρινίζει: «Ο Διαφωτισμός πρέπει να θεωρείται τόσο ως μια διαδικασία στην οποία οι άνθρωποι μετέχουν συλλογικά όσο και ως μια πράξη θάρρους την οποία πρέπει κανείς να επιτελέσει προσωπικά»
Κι ακριβώς εδώ, καθένας και η καθεμιά βρισκόμαστε σήμερα. Που τούτες τις ώρες συμπυκνώνονται όλες σε μια πράξη θάρρους. Την οποία ο καθένας και η καθεμιά μπορεί να επιτελέσει μόνον προσωπικά. Πράξη απλή, αλλά πράξη βαριά, φορτωμένη με μέλλον, φορτωμένη με ευθύνη…

[ΠΗΓΗ: Αριστείδης Μπαλτάς, Συλλογική πράξη και προσωπική ευθύνη - Αυγή On line 24-05-2014]

Μεσσιανισμός (πίστη στο μελλοντικό ερχομό ενός σωτήρα, που θα εμφανιστεί από το πουθενά και θα λυτρώσει το λαό από τα προβλήματά του) ó Διαφωτισμός (ορθολογισμός): (πίστη στη λογική δύναμη του ανθρώπου που είναι αρκετή για να νικήσει τα σκοτάδια του)   
[Μεσσιανικές  αντιλήψεις αναπτύχθηκαν κυρίως σε υπόδουλους λαούς και συνδέθηκαν δικαιολογημένα ή αδικαιολόγητα με τον πόθο απελευθέρωσης, η οποία όμως επαφίεται εξ ολοκλήρου στην έλευση ενός Μεσσία. Πρόκειται δηλαδή για συντηρητικές, μεσαιωνικές αντιλήψεις που χαρακτηρίζουν τον ανελεύθερο άνθρωπο που εναποθέτει μοιρολατρικά την τύχη του στους άλλους διαιωνίζοντας την εξουσία των κρατούντων. Είναι, επομένως, μια βαθύτατα συντηρητική αντίληψη, η οποία έχει ως βασικό της χαρακτηριστικό το ότι κάθε πολίτης δεν μπορεί να επωμιστεί τις ευθύνες που απορρέουν από την κοινωνική του ένταξη, είτε γιατί δεν είναι ικανός να το επιτύχει, είτε επειδή έχει να αντιπαλέψει με υπέρτερες δυνάμεις που εύκολα θα τον συντρίψουν, είτε επειδή δεν αξίζει τον κόπο αυτή η πάλη, αφού η σωτηρία θα έρθει από μόνη της. Ενώ, όπως είναι φυσικό, παρόμοιες αντιλήψεις σχετίζονται ιστορικά με περιόδους που έχουν τα χαρακτηριστικά του Μεσαίωνα, δυστυχώς  και σήμερα που οι επιστήμες και οι τέχνες αναπτύσσονται ελεύθερα, διατηρούνται παρόμοιες μεσσιανικές ιδέες περί της έλευσης ενός μελλοντικού αναμορφωτή της ανθρωπότητας με διάφορες προεκτάσεις, άλλοτε διάσωσης και άλλοτε καταστροφολογίας, που πηγάζουν κυρίως από τον πόθο μιας καλύτερης και δίκαιης ζωής των λαών της γης.


ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ (ιστορικά): Ιδεολογικό και πολιτιστικό κίνημα του 18ου αι., που επεκτάθηκε σχεδόν σε όλους του κύκλους των πνευματικών ανθρώπων της Ευρώπης, αλλά είχε τα κέντρα ακτινοβολίας του και τους σημαντικότερους εκπροσώπους του αρχικά στην Αγγλία και αργότερα κυρίως στη Γαλλία. Σύμφωνα με τον περίφημο ορισμό του Καντ, ο οποίος μπορεί να θεωρηθεί από πολλές απόψεις ο τελευταίος εκπρόσωπός του, «ο διαφωτισμός είναι η έξοδος του ανθρώπου από την παιδικότητα, η οποία οφείλεται σε δικό του φταίξιμο. Sapere Aude! Τόλμησε να χρησιμοποιήσεις τη διάνοιά σου! Αυτό είναι το σύνθημα του διαφωτισμού». Το κυρίαρχο θέμα συνεπώς είναι να ελευθερωθεί ο νους από την κατάσταση της νηπιακής του εξάρτησης. Οι αυθεντίες από τις οποίες η ανθρώπινη διάνοια οφείλει να απαλλαγεί, ανακτώντας την ανεξαρτησία της, είναι προπάντων η θρησκευτική πρόληψη και η μισαλλοδοξία των Εκκλησιών, η απεριόριστη και αυθαίρετη εξουσία των απόλυτων μοναρχιών, το καταθλιπτικό βάρος του σκοταδισμού και της υποδούλωσης στην παράδοση. Αυτά είναι τα χαρακτηριστικά, σε γενικές γραμμές, του διαφωτισμού, ο οποίος τοποθετείται, όχι συμπτωματικά, στο χρονικό πλαίσιο δύο πολιτικών επαναστάσεων, της φιλελεύθερης Αγγλικής επανάστασης του 1688 και της Γαλλικής επανάστασης του 1789]