Παρασκευή, 19 Δεκεμβρίου 2014

Τα 100 καλύτερα βιβλία της νεοελληνικής λογοτεχνίας των τελευταίων δύο αιώνων

Με τη συμμετοχή 120 λογοτεχνών ολοκληρώθηκε η μεγάλη έρευνα που πραγματοποίησαν το bookpress.gr και το Βιβλιοπωλείο Πολιτεία, για την ανάδειξη των 100 βιβλίων που αξιολογούνται από τους συγγραφείς ως τα καλύτερα της νεοελληνικής λογοτεχνίας των τελευταίων δύο αιώνων (1813-2013). 

Από τους συγγραφείς ζητήθηκε να δηλώσουν τα 20 βιβλία που αξιολογεί ο καθένας ως τα καλύτερα, σύμφωνα πάντα με τις αναγνωστικές προτιμήσεις τους, την κρίση τους για την επιρροή που άσκησαν ή άλλα κριτήρια που καθορίζουν τις επιλογές τους. Στα βιβλία αυτά μπορούσαν να περιλαμβάνονται τίτλοι πεζογραφίας, μυθιστορήματα ή διηγήματα, ποιητικές συλλογές (μεμονωμένες, συγκεντρωτικές ή άπαντα) και θεατρικά έργα.
Τα 100 βιβλία που συγκέντρωσαν τις περισσότερες προτιμήσεις δημοσιεύονται κατά αλφαβητική σειρά, σύμφωνα με το επώνυμο των συγγραφέων, και όχι με βάση τις προτιμήσεις που συγκέντρωσαν, αφού στις προθέσεις της έρευνάς μας δεν είναι να θέσουμε συγγραφείς και βιβλία σε «ανταγωνισμό», αλλά «να καταδειχτούν προτιμήσεις, επιρροές, τάσεις, τροφοδοτώντας τη συζήτηση που αφορά το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της ελληνικής λογοτεχνίας.»

Ο κατάλογος με τα 100 καλύτερα βιβλία της νεοελληνικής λογοτεχνίας είναι ο εξής:
1.  Αλεξάνδρου Άρης, Το Κιβώτιο
2.  Αναγνωστάκης Μανώλης, Τα Ποιήματα
3.  Αξιώτη Μέλπω, Δύσκολες Νύχτες
4.  Βαλτινός Θανάσης, Η Κάθοδος των Εννιά
5.  Βαλτινός Θανάσης, Στοιχεία από τη δεκαετία του ‘60
6.  Βαλτινός Θανάσης, Συναξάρι Ανδρέα Κορδοπάτη
7.  Βαλτινός Θανάσης, ΟΡΘΟΚΩΣΤΑ
8.  Βάρναλης Κώστας, Το Φως που καίει
9.  Βασιλικός Βασίλης, Το φύλλο, το πηγάδι. Τα’ αγγέλιασμα
10.     Βενέζης Ηλίας, Αιολική Γη
11.     Βενέζης Ηλίας, Το Νούμερο 31238
12.     Βιζυηνός Γεώργιος, Νεοελληνικά Διηγήματα
13.     Βιζυηνός Γεώργιος, Το Αμάρτημα της μητρός μου
14.     Βιζυηνός Γεώργιος, Το μόνο της ζωής μου ταξίδιον
15.     Γαλανάκη Ρέα, Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά
16.     Γκανάς Μιχάλης, Γυάλινα Γιάννενα
17.     Γκάτσος Νίκος, Αμοργός
18.     Γονατάς Ε.Χ, Η Κρύπτη
19.     Δημητριάδης Δημήτρης, Πεθαίνω σα χώρα
20.     Δημητρίου Σωτήρης, Ντιάλιθ ΙΜ Χριστάκη
21.     Δημουλά Κική, Χαίρε Ποτέ
22.     Δημουλά Κική, Η εφηβεία της λήθης
23.     Δούκα Μάρω, Η αρχαία Σκουριά
24.     Δούκας Στρατής, Ιστορία ενός αιχμάλωτου
25.     Εγγονόπουλος Νίκος, Στην κοιλάδα με τους ροδώνες
26.     Εγγονόπουλος Νίκος, Μπόλιβαρ
27.     Ελύτης Οδυσσέας, Άξιον Εστί
28.     Ελύτης Οδυσσέας, Τα ελεγεία της Οξώπετρας
29.     Ελύτης Οδυσσέας, Ποιήματα 1911-1996
30.     Ελύτης Οδυσσέας, Μαρία Νεφέλη
31.     Εμπειρίκος Ανδρέας, Οκτάνα
32.     Εμπειρίκος Ανδρέας, Ενδοχώρα
33.     Εμπειρίκος Ανδρέας, Υψικάμινος
34.     Ζατέλη Ζυράννα, Και με το φως του λύκου επανέρχονται
35.     Θεοτόκης Κωνσταντίνος, Η τιμή και το χρήμα
36.     Ιωάννου Γιώργος, Επιτάφιος Θρήνος
37.     Ιωάννου Γιώργος Η Σαρκοφάγος
38.     ΚΑΒΑΦΗΣ Κωνσταντίνος, Τα Ποιήματα
39.     Καζαντζάκης Νίκος, Αναφορά στον Γκρέκο
40.     Καζαντζάκης Νίκος, Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά
41.     Καζαντζάκης Νίκος, Ο καπετάν Μιχάλης
42.     Καζαντζάκης Νίκος Ο Χριστός ξανασταυρώνεται
43.     Κάλβος Ανδρέας, Ωδαί
44.     Καμπανέλλης Ιάκωβος, Η Αυλή των Θαυμάτων
45.     Καραγάτσης Μιχάλης, Η μεγάλη χίμαιρα
46.     Καραγάτσης Μιχάλης, Γιούγκερμαν
47.     Καραγάτσης Μιχάλης, Ο συνταγματάρχης Λιάπκιν
48.     Καραπάνου Μαργαρίτα, Η Κασσάνδρα και ο Λύκος
49.     Καρκαβίτσας Ανδρέας, Ο Ζητιάνος
50.     Καρυωτάκης Κώστας, Ελεγεία και Σάτιρες
51.     Καρυωτάκης Κώστας, Ποιήματα και πεζά
52.     Καρυωτάκης Κώστας, Νηπενθή
53.     Κατσαρός Μιχάλης, Κατά Σαδδουκαίων
54.     Καχτίστης Νίκος, Ο Εξώστης
55.     Κοτζιάς Αλέξανδρος, Αντιποίησις αρχής
56.     Κουμανταρέας Μένης, Βιοτεχνία Υαλικών
57.     Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματα
58.     Μάτεσις Παύλος, Η μητέρα του σκύλου
59.     Μητσάκης Μιχαήλ, Διηγήματα
60.     Μπεράτης Γιάννης, Το πλατύ ποτάμι
61.     Μυριβήλης Στρατής, Η ζωή εν τάφω
62.     Μυριβήλης Στρατής, Η δασκάλα με τα χρυσά μάτια
63.     Παλαμάς Κωστής Ο δωδεκάλογος του γύφτου
64.     Πάνου Γιάννης, Από το στόμα της παλιάς remingkton
65.     Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος, Η φόνισσα
66.     Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος, Άπαντα
67.     Πεντζίκης Νίκος-Γαβριήλ, Το μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης
68.     Πεντζίκης Νίκος-Γαβριήλ, Ο πεθαμένος και η ανάσταση
69.     Πολίτης Κοσμάς, Eroica
70.     Πολίτης Κοσμάς, Στου Χατζηφράγκου
71.     Πολίτης Κοσμάς, Λεμονόδασος
72.     Ρίτσος Γιάννης, Η σονάτα του σεληνόφωτος
73.     Ρίτσος Γιάννης, Η τέταρτη διάσταση
74.     Ροϊδης Εμμανουήλ, Η πάπισσα Ιωάννα
75.     Σαμαράκης Αντώνης, Το Λάθος
76.     Σαχτούρης Μίλτος, Ποιήματα Α και Β
77.     Σεφέρης Γιώργος, Ποιήματα
78.     Σεφέρης Γιώργος, Μθιστόρημα
79.     Σεφέρης Γιώργος, Ημερολόγια καταστρώματος
80.     Σεφέρης Γιώργος, Στροφή
81.     Σικελιανός Άγγελος, Λυρικός Βίος
82.     Σινόπουλος Τάκης, Νεκρόδειπνος
83.     Σκαρίμπας Γιάννης, Το σόλο του Φιγκαρώ
84.     Σκαρίμπας Γιάννης, Το θείο τραγί
85.     Σολωμός Διονύσιος, Η γυναίκα της Ζάκυθος
86.     Σολωμός Διονύσιος, Άπαντα
87.     Σολωμός Διονύσιος, Ελεύθεροι Πολιορκημένοι
88.     Σωτηρίου Διδώ, Ματωμένα χώματα
89.     Ταχτσής Κώστας, Το τρίτο στεφάνι
90.     Τσίρκας Στρατής, Ακυβέρνητες Πολιτείες
91.     Τσίρκας Στρατής, Η χαμένη Άνοιξη
92.     Μάριος Χάκκας, Ο μπιντές
93.     Χατζής Δημήτρης, Το τέλος της μικρής μας πόλης
94.     Χατζής Δημήτρης, Το διπλό βιβλίο
95.     Χειμωνάς Γιώργος, Ο Εχθρός του Ποιητή
96.     Χειμωνάς Γιώργος, Οι χτίστες
97.     Χουλιάρας Νίκος, Ο Λούσιας
98.     Χρηστομάνος Κωνσταντίνος, Η κερένια κούκλα
99.     Χριστιανόπουλος Ντίνος, Ποιήματα
100. Ψυχάρης Γιάννης, Το ταξίδι μου

Συμπεράσματα
H έρευνα αυτή ελπίζουμε ότι θα αποτελέσει το έναυσμα για γόνιμες συζητήσεις. Είναι πάντως η πρώτη φορά, εξ όσων γνωρίζουμε, που καταγράφονται σε τέτοιο εύρος οι επιλογές εν ζωή Ελλήνων συγγραφέων σε σχέση με την ίδια τους την παράδοση, τις επιρροές τους, τις αναγνωστικές προτιμήσεις τους.
Στο σύνολο των βιβλίων
Από μια πρώτη επεξεργασία των στοιχείων προκύπτουν ορισμένα απλά δεδομένα. Καταρχάς, ο συνολικός αριθμός των συγγραφέων που έχουν βιβλία τους στα πρώτα 100 είναι μόλις εξήντα έξι (66), κάτι που προφανώς οφείλεται στο γεγονός ότι αρκετοί έχουν περισσότερα του ενός βιβλία (έως τέσσερα, το πιο πολύ). Από αυτούς, οι σαράντα τρεις (43) είναι κατά μείζονα λόγο πεζογράφοι, οι εικοσιένα (21) κατά μείζονα λόγο ποιητές, ενώ μόνο δύο (2) εξ αυτών (Ιάκωβος Καμπανέλλης, Δημήτρης Δημητριάδης) είναι κατά μείζονα λόγο θεατρικοί συγγραφείς. Από το σύνολο των εξήντα έξι (66) λογοτεχνών, μόνον επτά (7) είναι γυναίκες, με τις τέσσερις (4) εξ αυτών (Γαλανάκη, Δημουλά, Δούκα, Ζατέλη) να βρίσκονται εν ζωή – κάτι που καταδεικνύει βεβαίως την σημαντική συμβολή των γυναικών συγγραφέων στην ελληνική λογοτεχνία από τη Μεταπολίτευση και στη συνέχεια (ο αριθμός των γυναικών είναι πολύ μεγαλύτερος στο σύνολο των βιβλίων που προτιμήθηκαν, αλλά αυτά θα τα δούμε σε επόμενη δημοσίευση)

Οι εν ζωή συγγραφείς
Ο αριθμός των εν ζωή συγγραφέων που περιλαμβάνονται στον κατάλογο των 100 βιβλίων παρέμεινε μεν χαμηλός (είναι δώδεκα (12) συγγραφείς), αλλά όχι ασήμαντος. Ο αριθμός των βιβλίων τους ανέρχεται στα δεκαπέντε (15), με τον Θανάση Βαλτινό να είναι ο μοναδικός που έχει περισσότερα του ενός (συνολικά τέσσερα βιβλία). Από το σύνολο των δώδεκα (12) εν ζωή συγγραφέων, οι οκτώ (8) είναι άντρες και οι τέσσερις (4) γυναίκες, ενώ αντίστοιχα οι οκτώ (8) από τους δώδεκα είναι κατά μείζονα λόγο πεζογράφοι (Βαλτινός, Βασιλικός, Γαλανάκη, Δημητρίου, Δούκα, Ζατέλη, Κουμανταρέας, Χουλιαράς), οι τρεις (3) είναι κατά μείζονα λόγο ποιητές (Γκανάς, Δημουλά, Χριστιανόπουλος), κι ένας (1) είναι κατά μείζονα λόγο θεατρικός συγγραφέας (Δημητριάδης) αλλά το βιβλίο στο οποίο οφείλει τη θέση του στους εξήντα έξι (66) είναι πεζογράφημα (Πεθαίνω σαν χώρα). Αν βέβαια στον κατάλογο των εν ζωή συγγραφέων προστεθούν κι εκείνοι που πέθαναν πολύ πρόσφατα (Μάτεσις, Καμπανέλλης) ή σχετικά πρόσφατα (Διδώ Σωτηρίου, Σαμαράκης, Χειμωνάς,), καθώς κι ο πρόωρα χαμένος Γιάννης Πάνου (55 χρόνων το 1998) τότε η σχετική εντύπωση ενισχύεται σημαντικά.

Οι «διακριτές περιπτώσεις»
Από τους εξήντα έξι (66) λογοτέχνες, τέσσερις (4) εξ αυτών (Βαλτινός, Ελύτης, Καζαντζάκης, Σεφέρης) εκπροσωπούνται με τέσσερα (4) διαφορετικά έργα τους, ενώ έξι (6) εξ αυτών (Βιζυηνός, Εμπειρίκος, Καραγάτσης, Καρυωτάκης, Πολίτης, Σολωμός) εκπροσωπούνται με τρία (3) διαφορετικά έργα τους (στα "έργα" συμπεριλαμβάνεται και η επιλογή των Απάντων, όπου υπάρχει). Συνεπώς, θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι δέκα (10) αυτοί συγγραφείς αναδεικνύονται ως «διακριτές περιπτώσεις» σε αυτή τη μεγάλη έρευνα. Εξ αυτών, μόνον ο Θανάσης Βαλτινός βρίσκεται στη ζωή.
Βέβαια, ο αριθμός των βιβλίων που έχει ένας συγγραφέας στα 100 καλύτερα είναι ένας μόνο από τους παράγοντες που φανερώνει τον βαθμό εκτίμησης που χαίρει  στη συνείδηση των 120 σύγχρονων συγγραφέων που κατέθεσαν τις προτιμήσεις τους. Ένας άλλος είναι, όπως είναι ευνόητο, το πλήθος των επιλογών που συγκέντρωσε, για ένα ή περισσότερα έργα του. Από αυτή την άποψη, μεγάλος «νικητής» αναδεικνύεται αναμφίβολα ο Κ.Π. Καβάφης, ο οποίος, κυρίως με τα Ποιήματα (το «σώμα» ποιημάτων που προέκρινε ο ίδιος, δηλαδή) και κατά πολύ λιγότερο με τα Άπαντα συγκέντρωσε με σημαντική διαφορά από τους υπόλοιπους τις περισσότερες προτιμήσεις. Ο μόνος που τον πλησιάζει –ο κατεξοχήν συγγραφέας του ενός βιβλίου της γραμματείας μας– είναι ο Άρης Αλεξάνδρου με το Κιβώτιο. Την τριάδα συμπληρώνει ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης με τη Φόνισσα (ο οποίος βέβαια κατέχει συνολικά σημαντική θέση στον κατάλογο με τα 100, και μάλιστα με τα Άπαντά του)

Εκπλήξεις;

Ούτε η πρωτιά των Καβάφη, Αλεξάνδρου και Παπαδιαμάντη αποτέλεσε έκπληξη, ούτε η ισχυρή παρουσία του Θανάση Βαλτινού στα 100 καλύτερα βιβλία ήταν μη αναμενόμενη. Παρομοίως, έκπληξη δεν αποτέλεσε η ισχυρή παρουσία των δύο νομπελιστών, ούτε το ηχηρό παρών μεγεθών όπως οι Βιζυηνός, Σολωμός, Εμπειρίκος, Καρυωτάκης, Καζαντζάκης, Καραγάτσης κ.ά.
Από την άλλη, είδαμε στις επιλογές πολλών συγγραφέων να εγγράφονται βιβλία τα οποία έχουν μεν αναγνωριστεί από την Κριτική, στην εποχή τους διαβάστηκαν και συζητήθηκαν, δεν διαθέτουν όμως στις μέρες μας ισχυρό αποτύπωμα στη συνείδηση σημαντικής μερίδας του αναγνωστικού κοινού. Τέτοια βιβλία υπάρχουν αρκετά στα 100, όπως για παράδειγμα Το φύλλο – Το πηγάδι – Το αγγέλιασμα του Βασίλη Βασιλικού (για να ξεκινήσουμε από τους εν ζωή συγγραφείς), η Κρύπτη του Ε.Χ. Γονατά, ο Εξώστης του Νίκου Καχτίτση, το Πλατύ Ποτάμι του Γιάννη Μπεράτη, το Από το στόμα της παλιάς Remington του Γιάννη Πάνου, ο Πεθαμένος και η Ανάσταση του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, ο Νεκρόδειπνος του Τάκη Σινόπουλου, ο Μπιντές του Μάριου Χάκκα, οι Χτίστες του Γιώργου Χειμωνά, η Κερένια Κούκλα του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου κ.ά.

Οι συγγραφείς που συμμετείχαν
Οι συγγραφείς που συμμετείχαν με τις επιλογές τους στην έρευνά μας είναι οι κάτωθι (με αλφαβητική σειρά): Τατιάνα Αβέρωφ, Χρήστος Αγγελάκος, Δημήτρης Αθηνάκης, Κώστας Ακρίβος, Μαριγώ Αλεξοπούλου, Βασίλης Αμανατίδης, Κώστας Αρκουδέας, Χρήστος Αστερίου, Νάνος Βαλαωρίτης, Θανάσης Βαλτινός, Βασίλης Βασιλικός, Γιώργος Βέης, Νίκος Αδάμ Βουδούρης, Σπύρος Γιανναράς, Ηλίας Γκρης, Παναγιώτης Γούτας, Θεόδωρος Γρηγοριάδης, Νίκος Δαββέτας, Λουκία Δέρβη, Άντζελα Δημητρακάκη, Αρχοντούλα Διαβάτη, Λένα Διβάνη, Φίλιππος Δρακονταειδής, Λίλυ Εξαρχοπούλου, Μαρία Ευσταθιάδη, Σταύρος Ζαφειρίου, Βασίλης Ζηλάκος, Κατερίνα Ηλιοπούλου, Αλέξανδρος Ίσαρης, Κώστας Καβανόζης, Αθηνά Κακούρη, Δημήτρης Καλοκύρης, Τασούλα Καραγεωργίου, Βασίλης Καραγιάννης, Αγγέλα Καστρινάκη, Κώστας Κατσουλάρης, Ηλίας Κεφαλάς, Γιάννης Κιουρτσάκης, Νένα Κοκκινάκη, Ζέφη Κόλια, Δήμητρα Κολλιάκου, Λίλα Κονομάρα, Μάνος Κοντολέων, Θωμάς Κοροβίνης, Αύγουστος Κορτώ, Θεώνη Κοτίνη, Μαρία Κουγιουμτζή, Ζέτα Κουντούρη, Μαρία Κούρση, Πέτρος Κουτσιαμπασάκος, Στάθης Κουτσούνης, Κώστας Κουτσουρέλης, Αχιλλέας Κυριακίδης, Γιώργος Λαμπράκος, Κώστας Λογαράς, Ηλίας Μαγκλίνης, Αργυρώ Μαντόγλου, Άρης Μαραγκόπουλος, Ελένη Μαρινάκη, Έλενα Μαρούτσου, Γιώργος Μητάς, Μάριος Μιχαηλίδης, Αμάντα Μιχαλοπούλου, Μιχάλης Μοδινός, Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, Γλυκερία Μπασδέκη, Βαγγέλης Μπέκας, Γιώργος Μπλάνας, Γιώργος Μπράμος, Σοφία Νικολαΐδου, Ηρώ Νικοπούλου, Δημήτρης Νόλλας, Γιώργος Ξενάριος, Νίκος Ξένιος, Γιάννης Παλαβός, Παυλίνα Παμπούδη, Νίκος Παναγιωτόπουλος, Ευτυχία Παναγιώτου, Μάκης Πανώριος, Κάλλια Παπαδάκη, Χίλντα Παπαδημητρίου, Αριστέα Παπαλεξάνδρου, Ηλίας Παπαμόσχος, Νικήτας Παρίσης, Δημήτρης Πετσετίδης, Θοδωρής Ρακόπουλος, Ειρήνη Ρηνιώτη, Βασίλης Ρούβαλης, Αγγελική Σιδηρά, Ντίνος Σιώτης, Θωμάς Σκάσσης, Μαρία Σκιαδαρέση, Εύα Στάμου, Σταύρος Σταυρόπουλος, Δημήτρης Στεφανάκης, Αγγελική Στρατηγοπούλου, Άρης Σφακιανάκης, Δημήτρης Σωτάκης, Κλαίτη Σωτηριάδου, Βάσια Τζανακάρη, Σώτη Τριανταφύλλου, Νίκη Τρουλλινού, Θωμάς Τσαλαπάτης, Φωτεινή Τσαλίκογλου, Βασίλης Τσιαμπούσης, Μιχάλης Φακίνος, Ευγενία Φακίνου, Μαρία Φακίνου, Δημήτρης Φύσσας, Κυριάκος Χαραλαμπίδης, Κοσμάς Χαρμπαντίδης, Βαγγέλης Χατζηγιαννίδης, Θανάσης Χατζόπουλος, Έλενα Χουζούρη, Γιώργος Χουλιάρας, Ελιάνα Χουρμουζιάδου, Γιώργος Χρονάς, Χρήστος Χωμενίδης, Γιώργος Ψάλτης. 
Από τους εκατόν είκοσι (120) συγγραφείς που συμμετείχαν στην έρευνά μας καταθέτοντας τις επιλογές τους οι εβδομήντα τέσσερις (74) είναι άντρες και οι σαράντα έξι (46) γυναίκες. Η σχετικά αυξημένη παρουσία των αντρών στο «δείγμα» μας δεν αρκεί βέβαια για να εξηγήσει την ισχνή παρουσία γυναικών συγγραφέων (μόλις 7 στους 66) στον κατάλογο με τα 100 βιβλία.
Σύντομα θα ακολουθήσει η δημοσίευση του καταλόγου με τους 100 συγγραφείς που συγκέντρωσαν τις περισσότερες προτιμήσεις για ένα ή περισσότερα βιβλία τους καθώς κι η ανάρτηση ενός ευρύτερου καταλόγου με τα βιβλία που συγκέντρωσαν τουλάχιστον δύο (2) προτιμήσεις.

[ΠΗΓΗ: Book Press Τα 100 καλύτερα βιβλία της Ελληνικής Λογοτεχνίας -  http://www.bookpress.gr/ ]

Δευτέρα, 15 Δεκεμβρίου 2014

Το δικαίωμα των δικαιωμάτων: τι χαριτωμένο πράγμα είναι να είσαι άνθρωπος

Τα δικαιώματα όμως συνυφαίνονται με ισομεγέθεις ευθύνες. Να λογαριάζεσαι (από τους άλλους και από τον εαυτό σου) σαν άνθρωπος δεν είναι μόνο δικαίωμα, αλλά και ευθύνη. Το πρώτο μάς αρέσει, το δεύτερο αποφεύγουμε να το ομολογούμε. Το «ως χαρίεν άνθρωπος» του αρχαίου ποιητή, έχει δύο όψεις, τη μια φανερή, την άλλη αφανή: -Τι χαριτωμένο πράγμα είναι να είσαι άνθρωπος!- Αλλά και τι βαρύ, τι ασήκωτο πράγμα είναι να είσαι άνθρωπος… Καταλαβαίνουμε, όμως, ποιο είναι αυτό το «Δικαίωμα των Δικαιωμάτων», έτσι όπως μας το έχει παραδώσει στην κατηγορική προσταγή του ο μεγάλος φιλόσοφος, ο Εμμανουήλ Καντ; «Να ενεργείς και να αισθάνεσαι έτσι, ώστε ποτέ να μην μεταχειρίζεσαι τον άνθρωπο ως μέσο αλλά πάντοτε να τον έχεις σκοπό στις προθέσεις και στις πράξεις σου»! 



 Δεν έχω συναντήσει ως τώρα πιο υψηλόφρονη προτροπή, που να δείχνει τέτοιαν εμπιστοσύνη και τόσο σεβασμό στον άνθρωπο σαν άνθρωπο. Εάν τη μεταφέρουμε στο σχήμα του ορισμού [του ανθρώπου] και τη συσχετίσουμε με την παραπάνω ανάλυσή μας, θα έχουμε την εξής απλή και συνάμα βαρυσήμαντη φόρμουλα: «Άνθρωπος είναι το μοναδικό μέσα στο γνωστό μας σύμπαν ον που έχει το αναφαίρετο δικαίωμα να λογαριάζεται πάντοτε ως σκοπός και ποτέ ως μέσον». Αυτή -θα παραδεχτούμε- είναι η γλώσσα του γνήσιου ουμανισμού. Κανένας «σκοπός», όσο ψηλά κι αν τον τοποθετήσουμε, με όσην αίγλη κι αν τον περιβάλουμε, δεν μπορεί να δικαιολογήσει εκείνον που θα χρησιμοποιήσει τον άνθρωπο ως μέσον για την πραγματοποίησή του. «Μέσα για κάποιο σκοπό» μπορούν (και στην ανάγκη, επιβάλλεται) να γίνουν όλα τα όντα εκτός από ένα: τον άνθρωπο. Αυτός οφείλει να είναι, και δικαιούται να απαιτήσει να είναι, μόνο σκοπός. Η αξία του δεν αντικατασταίνεται με τίποτα. Δεν μπορεί να αποτιμηθεί με καμιάν άλλη. Είναι το μέτρο των άλλων αξιών. Εκείνος λοιπόν που τον κατεβάζει από το υψηλό επίπεδο του απόλυτου «σκοπού» στο χαμηλό επίπεδο του σχετικού «μέσου», ή αυτός που αυτοκαταδικάζεται (από βλακεία ή ανανδρία) σε «μέσον προς άλλο σκοπό», αναιρεί, καταλύει, «σκοτώνει» τον άνθρωπο μέσα στον άνθρωπο. Μεγαλύτερη βλασφημία, βαρύτερο έγκλημα δεν υπάρχει.  [Ε. Π. Παπανούτσος]