Παρασκευή, 6 Φεβρουαρίου 2015

ΕΥΘΑΝΑΣΙΑ: Θέματα σύγχρονης συζήτησης

ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Τo ζήτημα της ευθανασίας είχε τεθεί από την εποχή του Ιπποκράτη, στον περίφημο όρκο του, στον οποίο ακόμα και σήμερα ορκίζονται οι γιατροί:  «Ορκίζομαι να μη δώσω ποτέ θανατηφόρο φάρμακο σε κανέναν ακόμη κι αν μου το ζητούσε». Πολύ αργότερα, στον 16ο αιώνα, ο φιλόσοφος Τόμας Μουρ, στο έργο του ΟΥΤΟΠΙΑ, δίνει τη συγκατάθεσή του για την πράξη της ευθανασίας, υπό την προϋπόθεση πως κάθε μέσο για τη θεραπεία έχει εξαντληθεί κι ο ασθενής δοκιμάζεται από συνεχείς πόνους. Σήμερα, που η επιστήμη έχει τελειοποιήσει σε μεγάλο βαθμό τις θεραπευτικές μεθόδους και τα μέσα για την αντιμετώπιση του πόνου,  το θέμα της ευθανασίας στροβιλίζεται ανάμεσα στη δίνη πολυποίκιλων απόψεων, ηθικών φιλοσοφικών, επιστημονικών, οικονομικών και κοινωνικών, δίχως όμως να αμφισβητείται η προϋπόθεση της ελεύθερης βούλησης. 

ΟΡΙΣΜΟΣ: Ευθανασία σημαίνει την τεκμηριωμένη απόφαση και πράξη τερματισμού της ζωής ενός ανίατου αρρώστου. Πώς τεκμηριώνεται όμως μια τέτοια απόφαση; Στο γνωστό ολλανδικό μοντέλο λ.χ. κριτήρια είναι: το αίτημα του ασθενούς να είναι προϊόν ελεύθερης βούλησης, να υποφέρει αφόρητα, να έχουν εξαντληθεί όλες οι προσπάθειες ανακούφισής του, να γνωρίζει την κατάσταση και να υπάρχουν οι γνώμες δύο γιατρών. Ο χειρισμός του δικαιώματος να πεθάνει κάποιος διακρίνεται στην εκούσια ενεργητική ευθανασία ύστερα από πιεστική απαίτηση του ασθενούς και στην ακούσια παθητική ευθανασία που αφορά άτομα που δεν το ζήτησαν ποτέ


ΕΥ (ΑΜΕΙΝΟΝ – ΑΡΙΣΤΑ): (ευ + θάνατος: το να πεθάνει κανείς καλά/ σωστά):  κι άλλα σύνθετα με πρώτο συνθετικό το επίρρημα ΕΥ: ευάρεστος, ευζωία, ευεργέτης, ευήλιος, εύθυμος, ευλογία, εύνοια, εύπορος, ευσεβής, ευτυχής, ευχάριστος και πολλά άλλα. Με την ευθανασία, λοιπόν, έχουμε να κάνουμε με την ιδέα για τον αγαθό τρόπο να πεθάνει κανείς όταν αντιμετωπίζει ανυπόφορες καταστάσεις.

ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΑΥΘΕΝΤΙΑΣ: Ο Καντ αναφερόμενος στην απόλυτη αξία της ανθρώπινης ζωής, στην περίφημη κατηγορική προσταγή του είπε: «Χρησιμοποίησε τον άνθρωπο πάντα ως αυτοσκοπό και ποτέ ως μέσο». Η ευθανασία δεν είναι τίποτα άλλο παρά η χρησιμοποίηση ενός ανθρώπου ως μέσο εκπλήρωσης κάποιου άλλου σκοπού, έστω κι εάν αυτός ο σκοπός είναι η απαλλαγή από κάποια οδυνηρή κατάσταση.

Πότε εγείρεται το ζήτημα 
Η μόνη περίπτωση νομιμοποίησης της ευθανασίας που συζητείται σοβαρά είναι η ύπαρξη πλήρους εγκεφαλικού θανάτου- και του φλοιού του, καθώς παρουσιάστηκαν περιπτώσεις ανάνηψης ασθενών που ήταν πολλά χρόνια σε κώμα. Ωστόσο δεν υπάρχει διεθνής συμφωνία σχετική με την ηθική διαφορά στο να αφήσουμε έναν ανίατο άρρωστο να πεθάνει ή να το σκοτώσουμε. Το μείζον δηλαδή ερώτημα είναι: θα πρέπει να αποφασίσει η φύση για το τέλος ή θα διαπραχθεί έγκλημα;  

Υπάρχει μια πληθώρα λόγων και δικαιολογιών που οδηγεί τα άτομα στην επιλογή της ευθανασίας: στο Όρεγκον, για παράδειγμα (όπου επιτρέπεται ο θάνατος με ιατρική συνδρομή), οι δυο πιο κοινοί λόγοι ευθανασίας δεν σχετίζονται με τον πόνο, αλλά με την απώλεια της αυτονομίας και της δυνατότητας συμμετοχής σε ευχάριστες δραστηριότητες. Στη δε Ολλανδία, το ανώτατο δικαστήριο αποφάσισε πως ο συναισθηματικός πόνος μιας μητέρας που έχασε και τα δυο της παιδιά αποτελούσε επαρκές πρόκριμα τεχνητού τερματισμού της ζωής. Στην ίδια χώρα ο υπουργός υγείας είχε προτείνει το 2001 να επιτρέπεται η χορήγηση σκευασμάτων για αυτοκτονία «λόγω ηλικίας» σε υπερήλικες, εφόσον το επιθυμούσαν οι ίδιοι. Τέλος στο Βέλγιο, έγινε ευθανασία σε κωφάλαλα δίδυμα αδέλφια επειδή τυφλώνονταν και φοβούνταν πως θα αδυνατούν πια να επικοινωνούν μεταξύ τους! Όμως με όλα αυτά τα παραδείγματα η συζήτηση μεταθέτει το θέμα στο ποιος και πότε είναι καλός ένας τρόπος θανάτου τη στιγμή που στη περί ευθανασίας συζήτηση κάτι άλλο θα έπρεπε να μας απασχολεί περισσότερο.

Πόσο ελεύθερη είναι η βούληση; 
Σημαντικό πρόβλημα είναι και το γεγονός ότι δεν υπάρχει ομοφωνία για ένα σαφή ορισμό του πότε και με ποιες προϋποθέσεις μπορούμε να θεωρήσουμε ότι είναι ελεύθερη η βούληση του ανθρώπου. Το ερώτημα γίνεται ακόμα πιο επιτακτικό αν έχουμε να κάνουμε μ’ έναν ανίατο ασθενή που αγωνιά, λυπάται και φοβάται τους πόνους του. Πόσο ελεύθερη μπορεί να είναι η βούλησή του όταν πιέζει για να «φύγει»; Αλλά πόσο ελεύθερος είναι συνειδησιακά και ο επιχειρών την ευθανασία άλλου;  Ο κάθε ευσυνείδητος και πεπαιδευμένος γιατρός ή συγγενής θα πρέπει να αξιολογεί σωστά όλα τα ιατρικά δεδομένα προκειμένου να αποτραπεί ο ασθενής από την επιθυμία για υποβοηθούμενη αυτοκτονία, καθώς ο πόνος και η απογοήτευσή του καμπυλώνουν την ελεύθερη βούλησή του. Άλλωστε είναι γνωστές περιπτώσεις πλήρους αλλαγής της βούλησης για τη ζωή διασωσμένων από επιχειρηθείσα αυτοκτονία.

ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΑΠΟΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΕΥΘΑΝΑΣΙΑΣ
Οι υπέρμαχοι της ευθανασίας υποστηρίζουν το δικαίωμα εκούσιας επιλογής του ασθενούς –έστω σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Είναι γενικά παραδεκτό όμως ότι πολλοί ασθενείς δεν είναι σε θέση να κρίνουν ορθολογικά τι θέλουν, κυρίως λόγω ψυχολογικής πίεσης. Άλλοι πάλι ασθενείς μπορεί ν’ αποζητούν λύτρωση μέσω του τερματισμού της ζωής τους όχι για τους ίδιους (όσο κι αν αυτό ισχυρίζονται), αλλά για χάρη των κοντινών τους ανθρώπων, καθώς αισθάνονται πως τους γίνονται βάρος. Αυτή ακριβώς η περίπτωση δείχνει πόσο επικίνδυνο θα ήταν σε μια κοινωνία που αποδέχεται την ευθανασία, να οδηγεί μερίδα ανθρώπων στην επιλογή αυτή για να μην επιβαρύνουν τους άλλους. Σε μια τέτοια κοινωνία, ακριβώς επειδή είναι αδύνατον να υπάρξει απόλυτος έλεγχος όλων των περιπτώσεων, δεν αποκλείεται η ευθανασία να γίνεται όλο και πιο εύκολα, σε όλο και πιο πολλούς ανθρώπους, με όλο και λιγότερη τη συμμετοχή των ίδιων των ασθενών.
Με τη νομική κατοχύρωση της ευθανασίας, οι ιατροί, ως άνθρωποι κι αυτοί που μοιράζονται τα ίδια πάθη με όλους μας, θα γίνουν κάτοχοι μιας τεράστιας εξουσίας πάνω σ’ ένα απόλυτο αγαθό: την ανθρώπινη ζωή.
Η Ιατρική έχει κάνει βέβαια άλματα στα μέσα που έχουν σχέση με τον πόνο. Δεν μπορούμε όμως σε καμιά περίπτωση να δεχτούμε πως ένας άνθρωπος υποφέρει μόνο επειδή πονάει σωματικά. Η μοναξιά, η εγκατάλειψη, η απώλεια της εικόνας του εαυτού μας, της αξιοπρέπειας μας, ακόμα και η γνώση του πόσο επιβαρύνουμε τους άλλους είναι για πολλούς εξίσου αβάσταχτα. Οπότε πόση αξία μπορεί να έχει να θεωρείται μια τέτοια ζωή ως αυτοσκοπός; Μήπως σε κάποιες περιπτώσεις, ακριβώς αυτή η ίδια η θεώρηση του ατόμου ως αυτοσκοπού απαιτεί όχι τη διαφύλαξη του ατόμου εν ζωή αλλά τον τερματισμό της; Η πρόταση, λοιπόν, είναι να μπορώ να θέλω να βάζω τέρμα στη ζωή μου όταν θίγεται η αξιοπρέπεια μου παρά να μπορώ να θέλω να συνεχίσω να ζω πάση θυσία! Όμως, από την άλλη, μπορεί να ξέρει ο ασθενής τι ζητάει μπροστά στο βάρος και στο μη αναστρέψιμο της απόφασής του;  Επομένως το πρόβλημα είναι σε ποιες περιπτώσεις και με ποιες προϋποθέσεις μπορούμε να επιτρέψουμε σ’ έναν σκεπτόμενο άνθρωπο να αποφασίζει για τον τερματισμό της ζωής του. Μήπως, τελικά, η ζωή είναι ιερή σε κάθε περίπτωση;

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ: Γι΄ αυτό θα πρέπει να αρχίσει μια άλλη συζήτηση που να βασίζεται όχι στη φιλοσοφική θεώρηση της ζωής αλλά στη βιολογική αντίληψή της, για να μην καταντά τραγέλαφος[1] η διελκυστίνδα[2] ανάμεσα στη ματαιότητα της αθανασίας και στην αδικία της ευθανασίας. Η αξία της ζωής, μπορεί να αποτιμάται τουλάχιστον εν μέρει, από την προσωπική αντίληψη που έχει ο καθένας για τη ζωή του, αλλά αυτό δεν σημαίνει επιλογή θανάτου ακόμα και στην περίπτωση που κάποιος αναγνωρίζει μηδενική αξία στη ζωή του ούτε προδιαγράφει τον άριστο τρόπο να πεθάνει. Το «δεν θέλω να ζω» δεν ισοδυναμεί  με το «θέλω να πεθάνω» και φυσικά καθόλου δεν αποκαλύπτει το τι θεωρώ «καλό τρόπο» να πεθάνω»



[1] ΤΡΑΓΕΛΑΦΟΣ (τράγος + έλαφος) ΜΓΦ. παράλογη κατάσταση όπου αλληλοσυγκρουόμενα στοιχεία δημιουργούν σύγχυση :
[2] ΔΙΕΛΚΥΝΣΤΙΝΔΑ: (μτρφ) σκληρή προσπάθεια επικράτησης