Δευτέρα, 6 Απριλίου 2015

Ο ΕΦΙΑΛΤΗΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΥ:

Η πρόσφατη τραγική κατάληξη του φοιτητή από την Κρήτη Βαγγέλη Γιακουμάκη, που συγκλόνισε το πανελλήνιο, έφερε στο προσκήνιο το πρόβλημα του εκφοβισμού. Άρχισαν να αναγνωρίζονται λάθη που σημειώνονται σε ενδοοικογενειακό και κοινωνικό επίπεδο και οδηγούν στην έξαρση του φαινομένου και όχι στον περιορισμό του, όπως θα έπρεπε να συμβαίνει σε μια προοδευτική και δημοκρατική κοινωνία. Ακούγονται πολλά σχετικά με την έλλειψη ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης και για πρώτη φορά συζητήθηκε το ενδεχόμενο της ποινικοποίησης του bullying, ως μέτρο πρόληψης και καταστολής του φαινομένου. Ελπίζουμε η ποινικοποίηση να μην αφορά τον σχολικό εκφοβισμό, γιατί στην αντιμετώπιση, ειδικά αυτού του φαινομένου, η παιδαγωγική προσέγγιση και όχι οι κατασταλτικοί μηχανισμοί.



ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ (γενικά):
Ο όρος bullying συνδέεται με την επιθετικότητα, τη βία και την παραβατικότητα στον χώρο του σχολείου. Ως εκφοβισμός μπορεί να χαρακτηριστεί οποιαδήποτε αρνητική πράξη σε βάρος ενός παιδιού γίνεται στο πλαίσιο της αδυναμίας του να αντιδράσει και της απομόνωσής του, ενώ παράλληλα λαμβάνει χώρα σε ένα καθεστώς επανάληψης. Ο εκφοβισμός δεν συνδέεται μόνο με την εφηβική ηλικία και τον χώρο του σχολείου. Είναι ένα φαινόμενο που αφορά και τα ενήλικα άτομα. Χώροι όπως ο στρατός, οι φυλακές, το Διαδίκτυο ή το εργασιακό περιβάλλον, όπου το φαινόμενο μπορεί να χτυπήσει κόκκινο, είναι μερικά παραδείγματα.
Ο  εκφοβισμός αναγνωρίζεται ως παγκόσμιο φαινόμενο, το οποίο επηρεάζει πολλά παιδιά και ενήλικες. Έρευνες εντοπίζουν υψηλά επίπεδα άγχους και αυτοκτονικές σκέψεις ή ακόμα και τάσεις αυτοκτονίας σε ενήλικα άτομα που είχαν εμπειρία εκφοβισμού. Ωστόσο, παρά τις εξαιρετικά ανησυχητικές επιπτώσεις του, ο εκφοβισμός μέχρι και σήμερα δεν έχει νομοθετική κάλυψη.

Χαρακτηριστικά θύματος – θύτη-
Οι ψυχολόγοι σημειώνουν πως θύματα και νταήδες παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά, όπως η χαμηλή αυτοεκτίμηση, καθώς και η δυσλειτουργία μηχανισμών στο εσωτερικό της οικογένειας. Ωστόσο, υπογραμμίζουν πως σε κάθε περίπτωση παρατηρούνται διαφορετικά είδη δυσλειτουργιών. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επειδή οι διαφορετικές συνθήκες διαβίωσης και οι διαφορετικές αρχές και βιώματα που δέχεται κάθε παιδί έχουν ως συνέπεια την ανάγκη εξατομικευμένης παροχής συμβουλευτικής υποστήριξης και αγωγής σε κάθε περίπτωση εκφοβισμού.
Πρέπει να είναι σαφές ότι μιλάμε για παιδιά. Όταν λοιπόν τους τοποθετούμε φαρδιά –πλατιά την ταμπέλα του θύτη (bully) ή του θύματος (victim) είναι πολύ δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να την αποτινάξουν μελλοντικά από πάνω τους. Τα παιδιά καθορίζονται από τέτοιους χαρακτηρισμούς ως αυτό-εκπληρούμενες προφητείες των ενηλίκων. Οι χαρακτηρισμοί αυτοί είναι ισοπεδωτικοί και προσωπικοί. Δεν αφορούν πράξεις μαθητών αλλά ιδιότητες. Γενικά η χρήση χαρακτηρισμών μαθητών είναι μια αντιπαιδαγωγική πράξη. Οι ταμπέλες αυτές πέραν των παραπάνω αρνητικών συνεπειών προκαλούν θυμό, μίσος και φόβο για όποιον κατονομάζεται ως «θύτης» και λύπηση για εκείνον που κατονομάζεται ως «θύμα». Όλες οι έννοιες που αφορούν πολύ συνήθεις επιθετικές συμπεριφορές μαθητών όπως νεανική επιθετικότητα, νεανική παραβατικότητα, νεανική βία, απρεπής συμπεριφορά, κοινωνικός αποκλεισμός,  επιθετικότητα ομάδας, στοχοποίηση, ρατσιστική συμπεριφορά και πολλές άλλες τείνουν πλέον να συνοψίζονται σε μια μόλις πράξη ( bullying)  με δυο πρωταγωνιστές («θύτης»  και «θύμα»).

Θύματα bullying
Τα παιδιά στα οποία ασκείται σχολικός εκφοβισμός παρουσιάζουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, για τα οποία δέχονται βίαιη αντιμετώπιση από τους συμμαθητές τους. Συνήθως πρόκειται για ντροπαλά παιδιά, με μικρόσωμη διάπλαση, χαμηλή αυτοπεποίθηση, εσωστρεφή, χαμηλών τόνων, ευαίσθητα, μοναχικά, με υπερπροστατευτικούς γονείς. Τα παιδιά αυτά παρουσιάζουν κάποια ιδιαιτερότητα ή κάποιο χαρακτηριστικό που τα διαφοροποιεί από τους συμμαθητές τους, όπως υψηλή ή χαμηλή σχολική επίδοση, υπέρβαρη ή λιποβαρή διάπλαση, υψηλό ή χαμηλό ανάστημα, φορούν γυαλιά μυωπίας κ.ά. Συχνά τα θύματα εμφανίζονται ευαίσθητα στα πειράγματα, οξύθυμα, θυμώνουν, κλαίνε, απομονώνονται στις διαφωνίες και εμφανίζουν εριστικότητα και επιθετικότητα. Σε πολλές περιπτώσεις τα θύματα ανήκουν σε μια ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα, όπως μετανάστες ή άτομα με αναπηρία, μπορεί να είναι οι καινούργιοι μαθητές σε μια τάξη ή αυτοί που έρχονται στα μέσα της χρονιάς.

«Νταήδες»
Από την άλλη πλευρά, τα παιδιά που ασκούν εκφοβισμό στους συμμαθητές τους, οι "νταήδες", όπως τους χαρακτηρίζει, εμφανίζουν υψηλή αυτοπεποίθηση, απειθαρχία σε κανόνες, θέλουν να επιβάλλονται και θεωρούν τη βία φυσιολογικό φαινόμενο. Συχνά έχουν υπερπροστατευτικούς, αυταρχικούς ή αδιάφορους γονείς. Αντιδρούν οξύθυμα, δεν δέχονται τη ματαίωση των επιθυμιών τους, ενώ εύκολα αισθάνονται ότι οι άλλοι τα απειλούν. Καταφεύγουν στη βία ή στον εκφοβισμό για να επιλύουν διαφορές με συμμαθητές τους. Οι νταήδες συνηθίζουν να αποβάλουν παιδιά από την παρέα και υιοθετούν τον ρόλο του αρχηγού σε αυτή ή δημιουργούν κλίκες. Τα παιδιά αυτά δεν έχουν πάντα μεγαλόσωμη σωματική διάπλαση. Η παιδοψυχολόγος αναφέρει επίσης πως ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι οι επιθετικοί μαθητές συχνά πάσχουν από κατάθλιψη ή από κάποια διαταραχή που δεν έχει διαγνωστεί. Σε κάποιες περιπτώσεις, μάλιστα, οι ίδιοι υπήρξαν θύματα εκφοβισμού στο παρελθόν.

Ενδείξεις στοχοποίησης
Οι ειδικοί διακρίνουν πέντε διαφορετικά είδη σχολικού εκφοβισμού, τον σωματικό, τον λεκτικό, τον έμμεσο ή συναισθηματικό, τον σεξουαλικό και ηλεκτρονικό. Εφιστά την προσοχή στους γονείς, υπογραμμίζοντας ότι πρέπει να δημιουργούν σχέσεις ασφάλειας και εμπιστοσύνης με τα παιδιά τους. Συχνά τα παιδιά κρύβουν όσα βιώνουν για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Χαρακτηριστικά, μας αναφέρει την περίπτωση ενός μικρού αγοριού, που οι γονείς του παρατηρούσαν αλλαγή στη συμπεριφορά του χωρίς να γνωρίζουν τι συμβαίνει και τελικά το παιδί εκμυστηρεύτηκε στη μητέρα πως ένιωθε ταπεινωμένο επειδή το αποκαλούσαν "γυαλούμπα" οι συμμαθητές του. Οι γονείς πρέπει να είναι υποστηρικτικοί, αλλά όχι υπερπροστατευτικοί, να βρίσκονται σε συνεχή επικοινωνία με το παιδί, να το αφήνουν να παίρνει πρωτοβουλίες και να μην είναι καθοδηγητικοί και πνιγηροί. Τα παιδιά πρέπει να ωθούνται να λύνουν μόνα τους τα προβλήματα και να αισθάνονται συναισθηματική ασφάλεια στο οικογενειακό περιβάλλον. 

Προλαμβάνοντας τον εκφοβισμό
Η νεανική επιθετικότητα, τόσο από την πλευρά εκείνων των παιδιών που την ασκούν όσο και από αυτών που την υφίστανται, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί σωστά μέσω της ποινικοποίησής της. Το να απαγορεύσουμε κάθε αρνητική συμπεριφορά στα σχολεία με σκοπό να αποτρέψουμε φαινόμενα bullying είναι ίσως πιο επικίνδυνο από το ίδιο το bullying.
Οι επιστήμονες συμφωνούν πως η ευαισθητοποίηση και η πρόληψη κατά του σχολικού εκφοβισμού πρέπει να γίνει εντός των σχολείων. Υποστηρίζουν πως η διαδικασία αυτή μπορεί να επιτευχθεί με κατάλληλα σχεδιασμένα προγράμματα, με στόχο τη συναισθηματική αγωγή των παιδιών, την καλλιέργεια της συναισθηματικής ωριμότητάς τους, την αφύπνιση της ενσυναίσθησης, τη συνειδητοποίηση της μοναδικότητάς τους και την ανάπτυξη της κουλτούρας της αντίδρασης στον εκφοβισμό. Τα στοιχεία αυτά συμβάλλουν στη δημιουργία ασφαλών δεσμών με την οικογένεια και το ευρύτερο περιβάλλον, στην έλλειψη φοβικών και ενοχικών συναισθημάτων και στην ψυχική ανθεκτικότητα των παιδιών, κάτι που σε καιρό κρίσης είναι απολύτως αναγκαίο για την ομαλή ψυχοκοινωνική ανάπτυξή τους.
Το σχολείο είναι ο χώρος που τα παιδιά θα μάθουν να διαχειρίζονται και τις επιθετικές συμπεριφορές. Σύμφωνα με τις αρχές της εξελικτικής ψυχολογίας ,τα παιδιά πρέπει να βιώνουν και αρνητικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και να έχουν την ευκαιρία να είναι σε κοινωνικά περιβάλλοντα χωρίς επιτήρηση ενηλίκων, ώστε να αναπτύξουν κοινωνικές δεξιότητες, σημαντικές σχέσεις και ανθεκτικότητα στις επιθετικές εις βάρους τους συμπεριφορές. Όταν το bullying είναι κάτι που αντιμετωπίζεται με την κάθετη παρέμβαση των ενηλίκων(εκπαιδευτικών ,γονέων ,ψυχολόγων) τότε τα παιδιά βγάζουν το συμπέρασμα ότι εκείνα είναι αδύναμα να τα αντιμετωπίσουν μόνα τους και δεν αναπτύσσουν αυτοπεποίθηση και αυτοεκτίμηση. Εμείς οι μεγάλοι έχουμε την τάση να επεμβαίνουμε σε κάθε διένεξη και αντιπαράθεση μεταξύ των παιδιών ενώ η εμπειρία έχει δείξει ότι τις πιο πολλές φορές τα παιδιά «τελικά τα βρίσκουν μόνα τους μεταξύ τους». Ακόμα και στις περιπτώσεις ακραίων περιστατικών επιθετικής συμπεριφοράς όπου τα παιδιά πρέπει να ζητάνε την βοήθεια των μεγάλων ,η βοήθεια αυτή πρέπει να είναι προσανατολισμένη στο να ωθεί τα ίδια τα παιδιά να  αντιμετωπίσουν το πρόβλημα και όχι να καθαρίσει άλλος για αυτά.

Η μάθηση ως παράγοντας πρόληψης
Η ανάπτυξη δεξιοτήτων οδηγεί στην εμψύχωση και την ενδυνάμωση του παιδιού, οι οποίες από κοινού με την εκπαίδευση και τη βελτίωση της επικοινωνίας εντός της σχολικής ομάδας συντελούν στη διαμόρφωση του κατάλληλου συγκινησιακού κλίματος για να αναπτύξουν τα παιδιά στο έπακρον το δυναμικό τους. Οι ψυχολόγοι τονίζουν πως αυτό δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί αν δεν συνδυαστεί με το έργο των εκπαιδευτικών μέσα από ειδικά διαμορφωμένα προγράμματα, αλλά και με την επιπρόσθετη κατάρτιση αυτών μέσω περαιτέρω σπουδών και επιμορφωτικών σεμιναρίων. Ο εκπαιδευτικός διδάσκει στα παιδιά την απόκτηση αυτοπεποίθησης, τη συνεργασία, την αυτοεκτίμηση και την αποδοχή της διαφορετικότητας. Η σχέση που αναπτύσσεται με τα παιδιά είναι κρίσιμη, καθώς έχει αντίκτυπο σ' αυτά. Ο ρόλος του δασκάλου είναι πολύπλευρος, σύνθετος και πολύτιμος γι’ αυτό η ευθύνη της πολιτείας να στελεχώνει τα σχολεία με εκπαιδευτικούς καταρτισμένους σε θέματα παιδαγωγικής και ψυχολογίας είναι μεγάλη. Η ύπαρξη παιδοψυχολόγων στα σχολεία είναι απολύτως απαραίτητη. Απέχουμε εννέα χρόνια από τον θάνατο του εντεκάχρονου Άλεξ στη Βέροια, αλλά η κατάσταση εξακολουθεί να παραμένει ίδια. Μάλιστα, ακόμα και τώρα, που ο διάλογος γύρω από το bullying είναι έντονος, γονείς και εκπαιδευτικοί αγνοούν τις κατάλληλες μεθόδους χειρισμού περιστατικών εκφοβισμού. Η κατάσταση συντηρείται και διαιωνίζεται.

Ο ρόλος του ψυχολόγου
Σ' αυτό το σημείο καταδεικνύεται η ανάγκη ύπαρξης παιδοψυχολόγου στις σχολικές μονάδες για να αναλάβει πολλαπλές αρμοδιότητες. Ο παιδοψυχολόγος θα συμβάλλει στην πρόληψη και την επίλυση διαφόρων καταστάσεων, όπως αυτή της βίας, θα προωθεί την ανάπτυξη συνεργασίας, θα εντοπίσει παιδιά που είναι πιο ευαίσθητα και ευάλωτα και θα δώσει τις κατάλληλες οδηγίες στους γονείς και τους εκπαιδευτικούς για να τα βοηθήσουν να ενταχθούν καλύτερα στη σχολική ομάδα. Έπειτα, μπορεί να εντοπίσει παιδιά προερχόμενα από οικογένειες υψηλού κινδύνου και να τα βοηθήσει να ενσωματωθούν στο σχολικό περιβάλλον. Ακολούθως, μπορεί να συμβουλεύει γονείς και εκπαιδευτικούς, οι οποίοι δεν διαχειρίζονται απλώς παιδιά, αλλά «ψυχισμούς παιδιών». Η τάση αντιμετώπισης των επιθετικών συμπεριφορών των παιδιών από την επιστήμη της ψυχολογίας μπορεί να είναι πολλές φορές αναγκαία, η  αντιμετώπιση όμως του σχολικού εκφοβισμού θα πρέπει να είναι κυρίως παιδαγωγική. Ακόμα και όταν κρίνεται απαραίτητη η παρέμβαση ειδικού ψυχολόγου αυτό πρέπει να γίνεται σε παιδαγωγικά πλαίσια και όχι με κριτήρια ψυχοπαθολογίας. Η αντιμετώπιση της  επιθετικής συμπεριφοράς με όρους αμιγώς της ψυχολογίας κατά πάσα πιθανότητα θα απαιτήσει την θεραπεία ενός προσωπικού προβλήματος(ψυχοθεραπεία). Αντιθέτως η παιδαγωγική θα αντιμετωπίσει το θέμα στο φυσικό περιβάλλον των παιδιών (σχολείο) με την αλληλεπίδραση των παιδιών μεταξύ τους και των παιδιών με τους εκπαιδευτικούς, έτσι ώστε να ωθηθούν να ωριμάσουν

Όχι σ’ ένα σχολείο αστυνομοκρατούμενο
 Είναι ολέθριο λάθος να θέλουμε να αντιμετωπίσουμε τον σχολικό εκφοβισμό με εκφοβισμό. Αν ποινικοποιήσουμε κάθε συμπεριφορά στο σχολείο τότε θα μπορούμε να μιλάμε για ένα σχολείο όπου τα παιδιά θα έχουν χάσει κάθε ίχνος ελευθερίας. Με ποινικοποίηση,  αστυνόμευση,  καταστολή και  τιμωρία των ενόχων .

Τι δεν είναι bullying ;
Είναι σημαντική η ενημέρωση των μαθητών για το τι είναι bullying. Εξίσου όμως σημαντική είναι και η ενημέρωση για το τι δεν είναι bullying. Φοβάμαι ότι η ποινικοποίηση του σχολικού εκφοβισμού μπορεί να έχει σαν αποτέλεσμα  κάθε πείραγμα να έχει μια σκιά, κάθε πλάκα να προκαλεί δεύτερες σκέψεις, κάθε σπρώξιμο να καταλήγει σε αποβολή και ότι θα κάνουμε τα παιδιά μας φοβικά και με μάτια πίσω από την πλάτη τους. Λες και υπάρχει περίπτωση να δυναμώσει ένα παιδί εάν δεν μάθει μόνο του να ξεπερνάει την απόρριψη, την αποτυχία, τα λάθη του και  να βγαίνει μόνο του από τα στριμώγματα που του κάνουν οι άλλοι ή η ίδια του η ζωή του. Όπως πάντα σε αυτές τις περιπτώσεις οι λύσεις έρχονται από μέσα προς τα έξω και με την συναίνεση των εμπλεκομένων μαθητών όχι δια της εξωτερικής επιβολής τους.

Ο ρόλος των ΜΜΕ
Τα ΜΜΕ στην προσπάθειά τους να ανεβάσουν την θεαματικότητά τους προκαλούν σκοπίμως πανικό στην κοινή γνώμη ενώ ταυτόχρονα οξύνουν το ίδιο το πρόβλημα. Ενίοτε εντελώς αυθαίρετα και απροκάλυπτα συσχετίζουν την βία που συμβαίνει σε άλλους χώρους (bullying ενηλίκων) με τον σχολικό εκφοβισμό. Ο εύκολος στόχος τους είναι οι τρομοκρατημένοι γονείς και το αίτημα που προβάλλουν ως πανάκεια είναι η ποινικοποίηση του bullying στα σχολεία.

Η εκπαίδευση έχει τις λύσεις
Ας αφήσουμε κάτω τις ταμπέλες, ας ρίξουμε τους τόνους και ας δώσουμε τις σωστές διαστάσεις στα πράγματα. Στην πραγματικότητα πρόκειται για λάθη παιδιών και η λύση είναι απλή. Λέγεται εκπαίδευση ,και όχι επιβολή του νόμου και παραδειγματική τιμωρία.
 Ο μεγάλος κίνδυνος είναι μήπως με αφορμή την εξάλειψη κάθε επιθετικής συμπεριφοράς των μαθητών αυτό που θα καταφέρουμε τελικά είναι η καταστολή κάθε επαναστατικότητας και διάθεσης αμφισβήτησης που υποτίθεται ότι θα έπρεπε να έχουν.

Το ζητούμενο είναι να υπάρξει ένα σχολείο όπου όλα τα παιδιά θα νιώθουν καλά, θα νιώθουν ότι είναι αποδεκτά, ότι όλα αξίζουν το ίδιο .Που δεν θα τα μαθαίνει στον ανταγωνισμό και στον νόμο της ζούγκλας ,που δεν θα έχει χαμένους και νικητές. Που δεν θα ευδοκιμεί η ικανοποίηση από την μείωση των άλλων. Που θα κάνει ξεκάθαρο ότι άλλο πράγμα είναι η δύναμη και άλλο η σκληρότητα και ότι ο πραγματικά δυνατός δεν μπορεί να είναι ποτέ του σκληρός αλλά πάντα βάζει πλάτη για τους αδύναμους. Που τα παιδιά να κατανοήσουν ότι τα συναισθήματα, οι φόβοι και οι συμπεριφορές δεν είναι μόνιμα και ότι μπορούν να αλλάξουν μέσα από την εκπαίδευση και τις ανθρώπινες σχέσεις . Ότι τα συναισθήματά τους είναι δική τους υπόθεση και ότι κανείς δεν μπορεί να τους τα επιβάλει.  Ένα σχολείο όπου τα παιδιά μαθαίνουν την διαχείριση της ελευθερίας τους (που αυτόματα σημαίνει και τον σεβασμό της ελευθερίας των άλλων) και όχι ένα σχολείο που τα μαθαίνει πώς να δένουν μόνα τους τις αλυσίδες τους με πρόσχημα την δική τους ασφάλεια.