ΣΥΝΕΛΟΝΤΙ

Έκθεση – έκφραση: βασικές οδηγίες για όλα τα θέματα που εξετάζονται

Α. ΠΕΡΙΛΗΨΗ:
Σημαντικό είναι, με την πρώτη ανάγνωση, να αντιληφθούμε το θεματικό κέντρο του κειμένου και να το χωρίσουμε σε ευρύτερες ενότητες (που μπορεί ν’ αντιστοιχούν με τις παραγράφους του ή δύο-τρεις μαζί ν’ αποτελούν μία ενότητα). Προσέχουμε ιδιαίτερα τις διαρθρωτικές λέξεις στην αρχή των παραγράφων έτσι ώστε να κατανοήσουμε πώς συνδέονται μεταξύ τους οι ευρύτερες ενότητες και οι παράγραφοι. Υπογραμμίζουμε σε κάθε ενότητα (ή παράγραφο) λέξεις ή φράσεις-κλειδιά, που αποδίδουν τα βασικά σημεία του κειμένου. Αποδίδουμε συνοπτικά τα βασικά σημεία προσέχοντας: να μην μεταφέρουμε αυτούσιες φράσεις, να μην σχολιάσουμε τις ιδέες του συγγραφέα, να μην μιμηθούμε το ύφος του και να οργανώσουμε όλες τις λεπτομέρειες σ’ ένα ολοκληρωμένο κείμενο που θα έχει τη δομή παραγράφου. Καλό είναι να ξεκινάμε την περίληψη με το θεματικό κέντρο και στη συνέχεια να παραθέτουμε περιληπτικά το νόημα της κάθε παραγράφου ή ενότητας χρησιμοποιώντας της κατάλληλες διαθρωτικές λέξεις ή φράσεις. Η περίληψη είναι προσωπική μας δημιουργία, με την οποία όμως ενημερώνουμε με ακρίβεια το δέκτη για τις ιδέες ενός τρίτου προσώπου (του συγγραφέα)

Β. Η ΕΚΘΕΣΗ (παραγωγή κειμένου):
Πρώτο στοιχείο που επιβάλλεται να προσέξει ο μαθητής είναι το επικοινωνιακό πλαίσιο, δηλαδή το είδος του κειμένου που θα αναπτύξει. Είδη κειμένου που διδάσκονται στο Λύκειο και επομένως ο μαθητής, θεωρητικά, πρέπει να είναι σε θέση να εφαρμόσει στο γραπτό λόγο τα βασικά χαρακτηριστικά τους είναι: δοκίμιο (αποδεικτικό ή πειθούς), άρθρο, επιφυλλίδα, ομιλία, εισήγηση, επιστολή.

α] αποδεικτικό δοκίμιο/ πειθούς: συνάδει με την παραδοσιακή μορφή έκθεσης. Απαιτεί τεκμηρίωση των θέσεων, σοβαρό ύφος, προσεγμένη έκφραση. Τεχνική πειθούς είναι η επίκληση στη λογική. Απαραίτητο εξωτερικό στοιχείο είναι ο τίτλος (υπάρχουν διαφορετικές απόψεις αλλά οι οδηγίες του σχολικού βιβλίου απαιτούν τίτλο βλέπε σελ. 162) 

β] άρθρο: ο μαθητής επιβάλλεται να θέσει τίτλο. Το θέμα, που πρέπει να σχετίζεται με την τρέχουσα επικαιρότητα, δηλώνεται ευκρινώς στον πρόλογο και ακολουθεί η ανάλυση της κύριας ιδέας. Σκοπός είναι η πειθώ και η πληροφόρηση με επικρατέστερη τεχνική πειθούς την επίκληση στη λογική. Η γλώσσα είναι συνήθως κυριολεκτική και το ύφος σοβαρό και επίσημο (διαφορετικός ωστόσο πρέπει να είναι ο τρόπος γραφής ενός άρθρου που γράφεται για τη σχολική εφημερίδα με νεανικό αναγνωστικό κοινό).

γ] ομιλία / εισήγηση: ο μαθητής πρέπει να ξεκινήσει με μια προσφώνηση. Στον πρόλογο θέτει την αφορμή (συνέδριο, ημερίδα κλπ), το θέμα και το σκοπό της ομιλίας και στη συνέχεια αναπτύσσει την κύρια ιδέα. Η γλώσσα, το ύφος, οι τρόποι πειθούς εξαρτώνται από το θέμα και το ακροατήριο. Η αμεσότητα και η ζωντάνια του λόγου πρέπει να είναι εμφανής. Το κείμενο κλείνει με χαιρετισμό που ποικίλει ανάλογα με το ακροατήριο. Η πιο συνηθισμένη είναι «Σας χαιρετώ».

δ] επιστολή: απαραίτητα εξωτερικά στοιχεία η ημερομηνία και ο τόπος (πάνω δεξιά: Θεσσαλονίκη, 11-5-2012). Αριστερά στην επόμενη γραμμή γράφεται ο παραλήπτης: ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΟΕΔΡΟ..., και από κάτω αντίστοιχη προσφώνηση: (Κύριε Πρόεδρε,). Και στην επιστολή η αφορμή, το θέμα και ο σκοπός πρέπει να γίνουν εμφανή στον πρόλογο. Το γραμματικό πρόσωπο είναι συνήθως το β΄ πληθυντικό (ή β΄ ενικό αν απευθυνόμαστε σε φίλο), ενώ η γλώσσα και το ύφος είναι ανάλογα του θέματος και του παραλήπτη. Κλείνουμε ξανά με χαιρετισμό.  

ε] ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ: βασικοί άξονες στην ανάπτυξη του θέματος είναι ο πρόλογος, το κύριο μέρος και ο επίλογος. Ο πρόλογος καταλαμβάνει την πρώτη παράγραφο, στην οποία ο μαθητής αναφέρεται με συντομία στην κύρια έννοια – ιδέα και δίνει κάποιες περιεκτικές πληροφορίες γι’ αυτήν. Στο τέλος της εισαγωγικής παραγράφου κάνει αναφορά στο πρώτο ερώτημα – ζήτημα, ώστε να επιτευχθεί η συνοχή με το κύριο μέρος. Το κύριο μέρος καταλαμβάνει από 4 έως 6 παραγράφους (των 100 περίπου λέξεων η κάθε μία). Σε αυτές ο μαθητής αναπτύσσει τα ερωτήματα – ζητήματα του θέματος. Αν τα ζητούμενα είναι δύο, μεταξύ αυτών μπορεί να γραφεί μια μικρή μεταβατική – συνδετική παράγραφος. Ο επίλογος είναι η τελευταία παράγραφος, στην οποία γίνεται ανακεφαλαίωση ή εξάγεται το τελικό συμπέρασμα.

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ εύρεσης & ανάπτυξης ΙΔΕΩΝ
Ο μαθητής, αρχικά, πρέπει να έχει αφομοιώσει ένα γνωστικό (πληροφοριακό) υλικό, το οποίο θα πρέπει να μπορεί να χρησιμοποιεί επιλεκτικά.  Για να αναλύσει όμως ένα θέμα, πρέπει ν’ ακολουθεί κάποιες μεθόδους που θα διευκολύνουν τη σκέψη του: Οι μέθοδοι αυτοί περιλαμβάνουν συνήθως τους παρακάτω άξονες: α] αίτια ενός φαινομένου β] συνέπειες αποτελέσματα του προβλήματος και γ] προτάσεις για την αντιμετώπιση του 

α] Αίτια ενός φαινομένου: τους παράγοντες που συντελούν στη δημιουργία ενός προβλήματος –μιας αρνητικής κατάστασης, ο μαθητής μπορεί να τους αντλήσει:

*   Από τα χαρακτηριστικά της σύγχρονης πραγματικότητας: ανισομερής ανάπτυξη πολιτισμού – τεχνοκρατικός προσανατολισμός,  επιτάχυνση υλικοτεχνικού και επιβράδυνση ηθικο-πνευματικού που υπηρέτησε λανθασμένες προτεραιότητες και συντέλεσε στην δημιουργία πολλών επιμέρους προβλημάτων  – συνθήκες ζωής αστικών κέντρων – υλισμός – καταναλωτική μανία – κρίση ανθρωπίνων σχέσεων – απομάκρυνση από τη φύση – ανταγωνισμός – ατομικισμός – απώλεια κοινωνικής συνείδησης – παγκοσμιοποίηση ξενομανία – μιμητισμός - ιδεολογική σύγχυση και, φυσικά, οικονομική κρίση κ.λπ

*   Από τους φορείς αγωγής και κοινωνικοποίησης: οικογένεια, σχολείο-εκπαίδευση, μέσα μαζικής ενημέρωσης, πολιτεία-κράτος θρησκεία – εκκλησία, πνευματικοί άνθρωποι

*   Από τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης και της νεανικής ειδικότερα: τα χαρακτηριστικά της νεότητας και γενικότερα της ανθρώπινης φύσης χρησιμοποιούνται συνήθως όταν πρόκειται να ερμηνεύσουμε – αιτιολογήσουμε κάποια διαχρονική συμπεριφορά του ανθρώπου   

β] Συνέπειες – αποτελέσματα: μπορούν να διερευνηθούν σε  

*     ηθικό επίπεδο: ευθύνη, υπευθυνότητα, εκπλήρωση καθηκόντων, αξίες, αρχές, ιδανικά, πρότυπα, αξιοπρέπεια, ανθρωπισμός, σεβασμός ó έξαρση παθών, εκφυλισμός προτύπων, κρίση ηθικών αξιών, αλλοτρίωση, προκαταλήψεις κ.λπ

*     πνευματικό επίπεδο: παιδεία –μόρφωση, κριτική ικανότητα, γόνιμη αμφιβολία, δημιουργική αμφισβήτηση, καλλιέργεια πνευματικών ενδιαφερόντων ó πνευματική μονομέρεια, παραπληροφόρηση, μαζοποίηση, προλήψεις, φανατισμός

*    ψυχικό επίπεδο: ψυχική γαλήνη, ψυχαγωγία, ευχαρίστηση, συναισθηματική ωριμότητα ó κυριαρχία παθών, άγχος, κατάθλιψη, απώλεια προσωπικής ταυτότητας

*    κοινωνικό επίπεδο, οικονομικό επίπεδο, πολιτιστικό επίπεδο

γ] Προτάσεις για την αντιμετώπιση ενός φαινομένου: οι τρόποι αντιμετώπισης χρησιμοποιούνται σε κάθε θέμα, εκτενώς αν είναι ένα από τα ζητούμενα, ενώ, αν δεν ζητούνται, μπορούν να αποτελέσουν το υλικό του επιλόγου. Βασικοί άξονες προτάσεων: 

*   συνειδητοποίηση του προβλήματος, των κινδύνων και των συνεπειών του: η ανεύρεση των προτάσεων ξεκινά από τη γνώση των αιτιών. Η άρση των τελευταίων συνιστά τη λύση – αντιμετώπιση του προβλήματος.

*   το χρέος κάθε φορέα: οικογένειας, σχολείου –εκπαίδευσης, ΜΜΕ, Πολιτεία –κράτος, Πνευματική ηγεσία, Εκκλησία – ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον

*   ΠΡΟΣΟΧΗ: να αποφεύγεται η συχνή χρήση του «πρέπει» (εναλλακτικές εκφράσεις: μπορεί να, επιβάλλεται να, δεν είναι ανέφικτο, αποτελεί επιτακτική ανάγκη να, κρίνεται απαραίτητο να, στην αντιμετώπιση του προβλήματος θα συνεισφέρει και…)

ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ - ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΙ

Αποσκοπούν στην ομαλή σύνδεση των νοημάτων, παραγράφων και ενοτήτων. Οι μεταβατικές παράγραφοι που ακολουθούν μπορούν (με παραλλαγές) να χρησιμοποιηθούν σε κάθε θέμα (ανάλογα με την περίπτωση):

*  ΠΕΡΑΣΜΑ ΣΕ ΑΙΤΙΑ: Επειδή, λοιπόν, το όλο πρόβλημα που περιγράψαμε, έχει πάρει σοβαρές διαστάσεις, επιβάλλεται ο έντονος προβληματισμός και η άμεση λήψη μέτρων από τους αρμοδίους. Η αποτελεσματικότητα όμως των μέτρων περνά μέσα από τη διερεύνηση των παραγόντων που συντέλεσαν στην έξαρση του φαινομένου…

*  ΠΕΡΑΣΜΑ ΣΕ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ: Τα αίτια, λοιπόν, του προβλήματος είναι πολλά, σύνθετα και σοβαρά. Αυτό όμως που αποτελεί σκληρή πραγματικότητα, αυτό που σε τελική ανάλυση βιώνει καθημερινά ο σύγχρονος άνθρωπος, είναι οι τραγικές επιπτώσεις του φαινομένου σε όλους σχεδόν τους τομείς της δραστηριότητάς του.

*   ΠΕΡΑΣΜΑ ΣΕ ΤΡΟΠΟΥΣ: Η σοβαρότητα λοιπόν του φαινομένου είναι δεδομένη, όπως δεδομένα είναι και τα ευχολόγια για την αντιμετώπισή του. Δυστυχώς, όμως, οι ευχές, οι ελπίδες και τα ωραία λόγια μόνο δεν αρκούν, αλλά εφησυχάζουν. Αυτό που απαιτείται είναι η υπεύθυνη δραστηριοποίηση όλων και βέβαια η λήψη μέτρων εφαρμόσιμων και εφικτών, αν θέλουμε να προσεγγίσουμε τη λύση του προβλήματος. 

*    ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ (για να πάμε από αίτιο σε αίτιο): Πρωταρχικής σημασίας στοιχείο για την προσέγγιση του φαινομένου αποτελεί…, Εξίσου σημαντικός παράγοντας για τη δημιουργία του φαινομένου είναι…, Αναμφίβολα οι ρίζες του προβλήματος πρέπει ν’ αναζητηθούν και στο…, Ρόλο, και μάλιστα καθόλου ευκαταφρόνητο, στη γένεση του προβλήματος διαδραμάτισε και…

*   ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ (για να πάμε από συνέπεια σε συνέπεια): Ενδεικτικό της σοβαρότητας του προβλήματος είναι και…, Πέραν των άλλων πλήττεται και…,

ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ - ΑΣΚΗΣΕΩΝ

Εκτός από την ΠΕΡΙΛΗΨΗ και την ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ, ο μαθητής καλείται να απαντήσει και σε ερωτήσεις που περιλαμβάνουν:

*   Ανάπτυξη ιδέας σε παράγραφο ή σχολιασμός ενός χωρίου του κειμένου: (βλέπε σημειώσεις)

*   Αλλαγή σύνταξης από ενεργητική σε παθητική (και αντιστρόφως): με την ενεργητική σύνταξη δίνουμε έμφαση στο υποκείμενο που ενεργεί, ενώ με την παθητική τονίζεται περισσότερο η πράξη του υποκειμένου

*   Δομικά στοιχεία παραγράφου και τρόποι ανάπτυξης: (βλέπε σημειώσεις)

*   Διαρθρωτικές λέξεις/ συνοχή κειμένου: (βλέπε σημειώσεις)

*   ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ: συνώνυμα ó αντώνυμα, κυριολεκτική ó μεταφορική χρήση λέξεων, σύνθετες λέξεις