ΠΑΙΔΕΙΑ


1.    Παιδεία: το σύνολο των διαδικασιών με τις οποίες επιτυγχάνεται η πνευματική, κοινωνική και πολιτική συγκρότηση του ατόμου.

     Η επιστήμη έχει αποδείξει ότι ο άνθρωπος διαμορφώνεται ανάλογα με τις κάθε είδους επιδράσεις που δέχεται από το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον. Λέγοντας, επομένως, παιδεία δεν εννοούμε μόνο τη συστηματική σχολική παιδεία, αλλά κάθε στιγμή ζωής όπου κάποια πνευματική δύναμη προσφέρει ένα άλλο νόημα σε κάποιον που δεν το κατέχει…… Η παιδεία, λοιπόν, είναι μια αδιάκοπη λειτουργία της ζωής που μας καταλαμβάνει από τη στιγμή που θα γεννηθούμε και μας παρακολουθεί, άλλοτε πιο έντονη, σε ξύπνιο και σε ύπνο, ως την τελευταία μας πνοή [απόσπασμα από  ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΛΑΟΥ στους Θεματικούς κύκλους Λυκείου 278 – όπου κι άλλα ενδιαφέροντα κείμενα]

2.    Παιδεία, εκπαίδευση και γλώσσα: έννοιες αλληλένδετες

     Μιλώντας για Παιδεία (= γενικότερη μόρφωση και καλλιέργεια), φτάνουμε πάντα στην εκπαίδευση, στο οργανωμένο από την Πολιτεία σύστημα παροχής παιδείας στους πολίτες, και στη γλώσσα, στην εθνική γλώσσα, απ’ όπου περνάει κάθε μορφή παιδείας και κάθε σύστημα εκπαίδευσης. Μπορεί λοιπόν οι δύο έννοιες να είναι διαφορετικές επειδή όπως η παιδεία εδραιώνεται και οικοδομείται κατεξοχήν μέσα στο σχολείο, με το εκπαιδευτικό σύστημα –θεσμικό και ανθρώπινο, πολλές φορές χρησιμοποιούμε τη λέξη εκπαίδευση με την  έννοια της πιαδείας. Η παιδεία του ανθρώπου είναι κατεξοχήν έργο ζωής, συνεχίζεται «δια βίου», νοείται δηλαδή πραγματικά ως αειπαιδεία.

     Και από την άλλη μεριά, παιδεία και εκπαίδευση που δεν συλλαμβάνεται και δεν αναπτύσσεται γλωσσικά και μεταγλωσσικά είναι αδιανόητη. Γιατί η παιδεία είναι, με τη σειρά της, προπάντων ζήτημα λόγου και δια-λόγου, ζήτημα λογικής ή νοητικής ανάπτυξης και μαζί ζήτημα έκφρασης του κόσμου των εννοιών και των πραγμάτων –δηλαδή ζήτημα της γλώσσας. Το του Wittgenstein «Ο κόσμος μου είναι η γλώσσα μου» δηλώνει λιτά αυτή τη μεγάλη αλήθεια…. [απόσπασμα από κείμενο του Γ. Μπαμπινιώτη – αξίζει να διαβαστεί ολόκληρο]

3.    Σχολική ζωή: μεταρρυθμίσεις επί μεταρρυθμίσεων χωρίς κανένα ουσιαστικό αποτέλεσμα βελτίωσης

     Προτάσεις για μεταρρύθμιση και αλλαγές στην εκπαίδευση είναι πάντα στην ημερήσια διάταξη της επικαιρότητας. Οι αρμόδιοι σχεδιάζουν το σχολείο του μέλλοντος καταθέτοντας προτάσεις για στόχους και προγράμματα σπουδών. Οι προθέσεις είναι αγαθές και οι πόθοι ευσεβείς αλλά με σχέδια προκάτ το τελικό αποτέλεσμα θα είναι μια παραλλαγή από το «ίδιο έργο». Και αυτό γιατί οι μαθητές, οι πιο αρμόδιοι να μιλήσουν για πραγματική αλλαγή, βρίσκονται στο περιθώριο. Τις εμπειρίες τους από το σχολείο του παρόντος που είναι ο πιο ασφαλής οδηγός για μεταρρυθμίσεις, κανείς δεν τις υπολογίζει. Τις πιο πολλές φορές οι εμπειρίες αυτές είναι αρνητικές, γιατί είναι συνδεδεμένες με ατέλειωτες ώρες διαβάσματος, χωρίς αυτές να μεταφράζονται σε γνώση ουσιαστική. Εκείνο που δεν θα ξεχάσουν ποτέ είναι το κυνήγι του βαθμού και την αγωνία των εξετάσεων, ειδικά αυτών με τις οποίες «αποφασίζεται» το μέλλον των σπουδών τους. Καταθέτω, λοιπόν, την πρότασή μου στη Βουλή των Εφήβων: πρώτα αφουγκραστείτε τους νέους.  [από πρόταση μαθητή στη ΒΟΥΛΗ των Εφήβων]

4.    Ποιοι πρέπει να είναι οι στόχοι σ’ ένα σύγχρονο σχολείο σ’ έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από μεγάλες αντιφάσεις

      Οι σκοποί της εκπαίδευσης εξαρτώνται από τις ανάγκες που έχει και τις προτεραιότητες που θέτει η κάθε κοινωνία.  Επομένως οι σκοποί αυτοί ποικίλουν από εποχή σε εποχή και από κοινωνία σε κοινωνία. Τα ιδιαίτερα γνωρίσματα της εποχής μας, που όπως είναι φυσικό επηρεάζουν και τους σκοπούς της εκπαίδευσης, διαμορφώνονται από την επίδραση των αλλεπάλληλων επιστημονικών επιτευγμάτων και των διαδοχικών τεχνολογικών επαναστάσεων. Από τα πράγματα, λοιπόν, επιβάλλεται οι στόχοι, οι επιδιώξεις και πολλές από τις δραστηριότητες του σύγχρονου ανθρώπου να συμμορφωθούν στις απαιτήσεις του καιρού μας.

*   Στόχοι της εκπαίδευσης (απλή αναφορά με τυχαία σειρά):

                   I.            γλωσσική καλλιέργεια, διεύρυνση γνώσεων

                 II.            πνευματική καλλιέργεια, ανάπτυξη νοητικών ικανοτήτων (κρίση, μνήμη, φαντασία),

              III.            διαμόρφωση αισθητικών αξιών,

             IV.            ηθική συγκρότηση, (προσωπικότητα χαρακτήρας, συμπεριφορά)

                V.            να διαπαιδαγωγεί κοινωνικά και πολιτικά τους νέους, ώστε να εντάσσονται ομαλά στην κοινωνία, να γνωρίζουν τις υποχρεώσεις τους που έχουν ως πολίτες και να είναι συνεπείς στην εκπλήρωσή τους, να διεκδικούν και να προστατεύουν τα δικαιώματά τους

             VI.            να εμπνεύσει στους νέους αρχές, αξίες, οράματα και την πίστη σ’ αυτά

           VII.            ΜΕ ΑΛΛΑ ΛΟΓΙΑ: ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα πρέπει να είναι οργανωμένο έτσι ώστε να εφοδιάζει τους νέους με τις απαραίτητες γνώσεις, να αναπτύσσει τις δεξιότητές τους, να καλλιεργεί τις πνευματικές δυνατότητές τους, ώστε να γίνουν δημιουργικοί άνθρωποι, ικανοί να αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά τα προβλήματα που θα συναντήσουν στη ζωή τους

5.    Στόχος του σύγχρονου εκπαιδευτικού συστήματος ο δημιουργικός άνθρωπος και κύριο ζητούμενο του προγράμματος σπουδών η ανάπτυξη κριτικής ικανότητας

     Σήμερα, στόχος του εκπαιδευτικού προγράμματος δεν μπορεί να είναι, από τα πράγματα, ο σοφός άνθρωπος, αλλά ο δημιουργικός άνθρωπος.  Κι αυτό γιατί είναι αδύνατο ένας μαθητής να μάθει όλες τις γνώσεις που υπάρχουν στη σύγχρονη εποχή. Επομένως ο δάσκαλος πρέπει να εφοδιάζει το μαθητή με τις απαραίτητες εκείνες γνώσεις και κυρίως να τον μυεί σε έναν τρόπο σκέψης και σε μια μέθοδο έρευνας, ώστε να μπορεί, όταν χρειάζεται, να φτάνει και μόνος του στη γνώση…….

Γι’ αυτό το ζητούμενο ενός αναλυτικού προγράμματος δε πρέπει να είναι η πολυγνωσία αλλά η ποιότητα των γνώσεων και η ανάπτυξη της κριτικής ικανότητας των μαθητών.

 

6.    Η πραγματικότητα όμως στο ελληνικό σχολείο πόρρω απέχει από τους παραπάνω στόχους    

        Το εκπαιδευτικό σύστημα στην Ελλάδα δημιουργεί ένα είδος ανταγωνισμού χωρίς προηγούμενο. Μέσα σε ένα διάστημα τριών ωρών, τα παιδιά πρέπει να περάσουν γνώσεις στο χαρτί που χρειάστηκαν χρόνια για να τις αποκτήσουν και παράλληλα να γράψουν καλύτερα από τους υπόλοιπους υποψηφίους……..

       Το εκπαιδευτικό σύστημα οφείλει να βρει τον πραγματικό του δρόμο, «θα πρέπει να διαλέξουμε ανάμεσα σε ένα σχολείο όπου είναι εύκολο στους δασκάλους να διδάξουν και σε ένα σχολείο εύκολο στα παιδιά να μάθουν...».

7.     Ανθρωπισμός: βαθιά πίστη στον άνθρωπο ως αξία μοναδική και αναντικατάστατη

     Ο ανθρωπισμός είναι ένα πάντα επίκαιρο αίτημα, πυρήνα του οποίου αποτελεί η πίστη στον άνθρωπο και στις δυνατότητές του. Είναι δηλαδή η έκφραση του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας σε οποιαδήποτε δραστηριότητα ή τομέα της ζωής του ανθρώπου. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που αποδίδουμε στον ανθρωπισμό πολλές σημασίες. Ανθρωπισμός σημαίνει, μέθοδος διαπαιδαγώγησης βασισμένη στις αρχές και τις αξίες της κλασικής ελληνικής παράδοσης. Σημαίνει αντιμετώπιση του ανθρώπου ως πολυδιάστατης οντότητας. Σημαίνει ανθρωπιά. …

9.    Το ανθρωπιστικό ιδανικό σύμφωνα με τον Αλέξανδρο Δελμούζο (να μελετηθεί προσεκτικά όλο το δοκίμιο)

ΑΝΘΩΠΙΣΤΙΚΟ ΙΔΑΝΙΚΟ: Ανθρωπισμός θα ειπεί να πλάθουμε ανθρώπους με γερό και ωραίο σώμα, με καθαρό στοχαστικό νου, με δυνατή θέληση και σεβασμό και αγάπη στους συνανθρώπους τους. Ανοιχτομάτες που είναι σε θέση να κρίνουν οι ίδιοι υπεύθυνα όσα προβλήματα τους παρουσιάζει η ατομική και ομαδική ζωή τους, χωρίς να παρασύρονται σαν άβουλη αγέλη από τον πρώτο δυνατό ή δημαγωγό της ημέρας. Ανθρώπους ικανούς να εξασφαλίζουν οι ίδιοι με την προσωπική τους εργασία τους υλικούς όρους της ζωής τους, όσοι χρειάζονται για να κρατιέται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, να καταφάσκουν ελεύθερα τις δεσμεύσεις που επιβάλλει η ομαλή συμβίωση με τους συνανθρώπους και η προκοπή τους. Ανθρώπους ικανούς να οργανώσουν τη ζωή της λαϊκής ολότητας όπου ανήκουν έτσι, που και τα άτομα και η ολότητα να προκόβουν και να καλυτερεύουν όλο και περισσότερο το επίπεδο της υλικής και πνευματικής τους ζωής. Για την προκοπή της να μην ρίχνουν την ευθύνη σε άλλους ή και στην τύχη, παρά να νιώθουν τον εαυτό τους όχι μόνο συνυπεύθυνο με τους φυσικούς ηγέτες αλλά και ως τον κυρίως υπεύθυνο….. Ανθρώπους δηλαδή που έχουν υψωθεί από το ζωικό στο ανθρώπινο επίπεδο. Που έχουν δουλέψει μέσα τους όσο γίνεται το ανθρώπινο βάθος και που πραγματικά ελεύθεροι στέκουν μοίρα στην μοίρα τους.

 

10.                      Ανθρωπιστική παιδεία (γενικά αναφορά)

     Ανθρωπιστική παιδεία είναι οι γνώσεις που συμβάλλουν στην καλλιέργεια της ευαισθησίας, της φαντασίας, τη δημιουργικότητας, της κριτικής και της ανθρωπιάς του νέου ανθρώπου. Με αυτή την έννοια είναι το μοναδικό μέσο για την απελευθέρωση του ανθρώπου από τα δεσμά της άγνοιας, του φόβου και του δογματισμού. Αυτή είναι η ανθρωπιστική παιδεία. Γνώμονάς της είναι ο σεβασμός της σκέψης του νέου ανθρώπου. Δεν προσπαθεί να την φυλακίσει σε καλούπια. Ούτε να την εξοντώσει υποβάλλοντάς την στο μαρτύριο της καθημερινής σχολικής αποστήθισης. Απεναντίας. Στόχο της έχει να καλλιεργήσει τον κριτικό στοχασμό, τον προβληματισμό και την αμφιβολία. Γιατί μόνο με αυτές τις μεθόδους μπορεί να ελευθερώσει το νου των μαθητών, μόνο έτσι μπορεί να τους διδάξει ότι η μόρφωση δεν αποτυπώνεται σ’ ένα πτυχίο, αλλά αποτελεί μια διαρκή κατάκτηση του ανθρώπου.  Οι γνώσεις αυτές αποκτιούνται με τη σπουδή της γλώσσας και της λογοτεχνίας –κλασικής και σύγχρονης- της φιλοσοφίας, της ιστορίας, της θεολογίας, των καλών τεχνών και ακόμα αυτών των κοινωνικών επιστημών που προσεγγίζουν τα κοινωνικά φαινόμενα με μία ανθρωπιστική διάθεση. Με άλλα λόγια, περιεχόμενο της ανθρωπιστικής παιδείας είναι οι ανθρωπιστικές αξίες (αλήθεια, ελευθερία, δικαιοσύνη, αγάπη, ομορφιά), σκοπός της η διαμόρφωση ανθρώπων με κριτική σκέψη, καλαισθησία και ηθικές αρχές και μέσα της η μελέτη έργων που δημιούργησαν αναγνωρισμένοι στοχαστές: φιλόσοφοι, ποιητές, καλλιτέχνες, επιστήμονες. (αποσπασματικό υλικό από κριτήριο αξιολόγησης με θέμα Η ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΣΥΗ Άρης Γιαβρής ΙΔΕΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ σελ. 31)

11.                      Ο ιδιαίτερα σημαντικά ρόλος των δασκάλων

     Όσο τέλεια μέσα κι αν διαθέτει ένα εκπαιδευτικό σύστημα, όσο καλό κι αν είναι το πρόγραμμα σπουδών,  χωρίς καλούς δασκάλους, οι οποίοι θα τα αξιοποιήσουν και θα τα εφαρμόσουν, είναι άχρηστα.   Διότι, ειδικά σήμερα, πραγματικός δάσκαλος δεν είναι εκείνος που περιορίζεται στην απλή μετάδοση επιφανειακών γνώσεων, αλλά εκείνος που χρησιμοποιεί τις γνώσεις ως μέσα για να πλάσει, να διαμορφώσει την προσωπικότητα του παιδιού, δηλαδή το πνεύμα και το ήθος και το χαρακτήρα του. Ο πραγματικός δάσκαλος με κατάλληλες διδακτικές και παιδαγωγικές μεθόδους βοηθάει τον νέο να ωριμάσει, να ενηλικιωθεί πνευματικά, να γίνει ένας αυθύπαρκτος άνθρωπος. Δυστυχώς όμως ο ρόλος του εκπαιδευτικού της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης οδεύει προς ένα φτωχό «πάρε – δώσε», χάνοντας τον πραγματικό του χαρακτήρα.

12.                      Κοινωνική και δημοκρατική παιδεία

     Η γενικότερη παιδεία που προσφέρει το σχολείο πρέπει να έχει κοινωνικό και ανθρωπιστικό περιεχόμενο.  Κοινωνικό με την έννοια ότι έχει στενή σύνδεση με την κοινωνική πραγματικότητα και συνηθίζει το παιδί στην ομαδική και κοινωνική ζωή. Ανθρωπιστικό με την έννοια ότι πρέπει να καλλιεργεί στο μαθητή όλες εκείνες τις αξίες που θα τον κάνουν ν’ αγωνίζεται για το δικό του καλό αλλά και για την ευημερία του συνόλου, για την καλυτέρευση των συνθηκών και της ποιότητας της ζωής του κοινωνικού συνόλου. Επίσης η σύγχρονη εκπαίδευση πρέπει να έχει περιεχόμενο και λειτουργία δημοκρατική. Και δημοκρατία στο σχολείο σημαίνει: να βρίσκεται ο μαθητής στο κέντρο της εκπαιδευτικής διαδικασίας και όχι ο δάσκαλος και η διδακτέα ύλη. Να μην είναι δηλαδή ο μαθητής παθητικός δέκτης, αλλά να μπορεί να μετέχει στην όλη διαδικασία της γνώσης με το διάλογο και την προσωπική συμμετοχή.

13.                      Η γνώση γεννιέται μέσα από την ανακάλυψη

      Η γνώση γεννιέται μέσα από την ανακάλυψη και την επ-ανακάλυψη. Μέσα από την ακούραστη, υπομονετική, συνεχή ελπιδοφόρα συλλογική διερεύνηση του κόσμου. Αν θέλουμε να εμπνέουμε τα παιδιά και τους νέους να είναι δημιουργικοί, δεν μπορούμε πλέον να εξακολουθούμε να εφαρμόζουμε ένα μοντέλο «τραπεζικής εκπαίδευσης», σύμφωνα με το οποίο ο δάσκαλος είναι ο «καταθέτης» και ο μαθητής ο «άβουλος αποδέκτης», είχε πει ο βραζιλιάνος εκπαιδευτικός Paulo Freire.

14.                      Η δια βίου παιδεία

      Η ανάγκη να μορφώνεται ο άνθρωπος σε όλη τη διάρκεια της ζωής του συνειδητοποιήθηκε από την εποχή του Σόλωνα: «γηράσκω αεί διδασκόμενος».  Στις σύγχρονες συνθήκες ζωής η ανάγκη για δια βίου παιδεία δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στην απόκτηση εμπειριών, αλλά πρέπει να προσλάβει το χαρακτήρα οργανωμένης προσπάθειας, ώστε να μπορούν όλοι οι άνθρωποι να ενημερώνονται, να πληροφορούνται και να παρακολουθούν τις εξελίξεις και τα νέα επιτεύγματα σε κάθε τομέα. Η πρόοδος των επιστημών και οι συνακόλουθες  αλλαγές και ανακατατάξεις που επέρχονται σε όλους σχεδόν τους τομείς των ανθρωπίνων δραστηριοτήτων, καθιστούν σήμερα περισσότερο από ποτέ επιτακτική ανάγκη τη δια βίου παιδείας. Αυτή η νέα αντίληψη για την σημασία που έχει η διηνεκής κατάκτηση της γνώσης θα γίνει πράξη, εφόσον από το σχολείο ακόμη ο μαθητής συνειδητοποιήσει την αξία της μάθησης και κυρίως αν μάθει πώς να μαθαίνει. Στη συνέχεια, σημαντικό ρόλο για να υλοποιείται αυτή η προσπάθεια σ’ όλα τα στάδια της ζωής του ανθρώπου, μπορούν να παίξουν: τα ΜΜΕ με ειδικές τηλεοπτικές εκπομπές για συγκεκριμένα θέματα, τα πανεπιστήμια και άλλοι εκπαιδευτικοί φορείς με τα σεμινάρια και τα διάφορά άλλα προγράμματα επιμόρφωσης, τα ανοιχτά ή λαϊκά πανεπιστήμια, αλλά πρώτα από όλα και κύρια  η προσωπική έφεση και το ενδιαφέρον για έρευνα και μάθηση του ατόμου.

ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΑ: η ανάπτυξη μιας κοινωνίας είναι στενά δεμένη με την εκπαίδευση

     Όσο πιο πολύ σε μια κοινωνία προσεγγίζονται και επιτυγχάνονται οι εκπαιδευτικοί στόχοι,  τόσο πιο πολύ αναπτύσσονται όλοι οι τομείς του πολιτισμού και προοδεύει η κοινωνία αυτή, αφού με την παιδεία απελευθερώνονται οι δημιουργικές δυνάμεις του ανθρώπου, καλλιεργείται η ευαισθησία του και διαμορφώνεται το ήθος του.

ΚΕΙΜΕΝΑ, ΔΟΚΙΜΙΑ, ΕΠΙΦΥΛΛΥΔΕΣ, ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ και ποικίλο άλλο πληροφοριακό υλικό για όλα τα παραπάνω θέματα βλέπε στις ΙΣΤΟΡΙΕΣ λέξεων με αρχή μέσα και ΓΑΜΑ Λυκείου http://ta4mx.blogspot.com/  (αναζήτηση στα ευρετήρια του Ιστολογίου)